Lục lạc ba lá tròn và nguy cơ tắc tĩnh mạch gan: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên để sắc nước uống giải độc gan hoặc trị đau nhức xương khớp. Trong số đó, các cây thuộc chi Lục lạc (như lục lạc ba lá tròn) thường được truyền tai như những vị thuốc nam lành tính. Tuy nhiên, ít ai biết rằng nhóm thảo dược này chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng tàn phá mạch máu gan nghiêm trọng.

Các nghiên cứu khoa học xác nhận việc tiêu thụ thảo dược chứa alkaloid pyrrolizidine (PA) có thể trực tiếp dẫn tới hội chứng tắc xoang gan (HSOS), hay còn gọi là bệnh tắc tĩnh mạch gan [1, 2]. Đây là một dạng tổn thương gan do độc chất nguy hiểm, làm tắc nghẽn dòng máu rời gan và dẫn đến suy gan nếu không được can thiệp kịp thời [5, 7].

Bệnh tắc xoang gan từ thảo dược nguy hiểm ra sao?

Hội chứng tắc xoang gan (HSOS) là bệnh lý mạch máu tại gan, đặc trưng bởi tổn thương các tế bào nội mô lót trong xoang gan và các tĩnh mạch nhỏ [2, 5]. Khác với các nước phương Tây nơi bệnh thường gặp sau ghép tế bào gốc hoặc hóa trị oxaliplatin, nguyên nhân hàng đầu gây HSOS ở các nước châu Á lại bắt nguồn từ việc sử dụng thảo dược chứa alkaloid pyrrolizidine [1, 2].

Khi các xoang gan bị tổn thương và tắc nghẽn, máu ứ đọng lại trong mô gan, cản trở tuần hoàn và làm tăng áp lực tĩnh mạch cửa [3, 5]. Người bệnh thường đối mặt với bộ ba triệu chứng kinh điển gồm gan to đau tức, trướng bụng do tích tụ dịch cổ trướng và vàng da [1, 6]. Bệnh có thể tiến triển nặng nề, gây suy kiệt nhanh chóng và đe dọa tính mạng ^[1].

Cơ chế alkaloid phá hủy tế bào mạch máu gan

Độc tính của thảo dược chứa alkaloid pyrrolizidine không xuất hiện ngay ở dạng nguyên bản mà cần qua quá trình chuyển hóa tại gan ^[2]. Sau khi được hấp thu qua đường tiêu hóa, các alkaloid này đi vào gan và được hệ enzyme cytochrome P450 (CYPs) chuyển hóa thành các chất trung gian có hoạt tính cao là dehydropyrrolizidine alkaloids (DHPAs), sau đó thủy phân tiếp thành dehydroretronecine (DHR) ^[2].

Cả DHPA và DHR đều là các chất chuyển hóa có ái lực rất mạnh, gắn kết với các phân tử protein nội bào để tạo thành các phức hợp pyrrole-protein độc hại ^[2]. Tế bào nội mô xoang gan (HSEC) là mục tiêu tổn thương chính do có nồng độ chất chống oxy hóa glutathione (GSH) cơ bản thấp hơn nhiều so với tế bào nhu mô gan ^[2]. Khi tiếp xúc với các chất chuyển hóa này, lượng GSH trong tế bào nội mô bị cạn kiệt nghiêm trọng, dẫn đến sự hình thành ồ ạt các phức hợp độc và phá hủy hoàn toàn cấu trúc tế bào mạch máu ^[2].

Ngoài tác động trực tiếp tại gan, nghiên cứu trên chuột công bố năm 2022 cho thấy retrorsine (một loại PA) còn kết hợp với hệ vi sinh đường ruột để thúc đẩy bệnh ^[1]. Hoạt chất này làm biến đổi thành phần hệ vi khuẩn đường ruột, gia tăng vi khuẩn Gram âm và phá vỡ hàng rào biểu mô ruột ^[1]. Hậu quả là độc tố lipopolysaccharide (LPS) từ ruột xâm nhập qua tĩnh mạch cửa vào gan, kích hoạt phản ứng viêm qua con đường NF-kappaB và làm trầm trọng thêm tổn thương gan ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Một thử nghiệm trên dòng tế bào người công bố năm 2016 đã cung cấp bằng chứng trực tiếp về độc tính tế bào của các chất chuyển hóa alkaloid ^[2]. Nghiên cứu tiến hành trên tế bào nội mô xoang gan người (HSEC) và dòng tế bào gan HepG2, đối chiếu giữa alkaloid nguyên bản (monocrotaline) và các chất chuyển hóa (dehydromonocrotaline và DHR) ^[2]. Kết quả cho thấy dạng nguyên bản không gây độc, nhưng các chất chuyển hóa gây độc tính nghiêm trọng, trong đó DHPA có hoạt tính cao hơn và gây độc mạnh hơn DHR ^[2]. Tế bào nội mô HSEC nhạy cảm hơn rõ rệt và bị tổn thương nặng nề nhất ^[2].

Về mặt lâm sàng, một nghiên cứu tổng quan năm 2023 đã phân tích đặc điểm của 124 bệnh nhân HSOS do thảo dược Thổ tam thất (chứa PA) tại Trung Quốc giai đoạn 1980–2019 cùng 831 ca từ 7 chuỗi ca bệnh tiếng Anh ^[3]. Kết quả ghi nhận các triệu chứng chính bao gồm đau bụng, cổ trướng và vàng da ^[3]. Nghiên cứu cũng phân định rõ tiến trình bệnh lý: giai đoạn cấp tính chủ yếu là xung huyết xoang gan và hoại tử tế bào; giai đoạn hồi phục xuất hiện xơ hóa quanh xoang; và giai đoạn mạn tính đặc trưng bởi xơ hóa xoang gan kéo dài dẫn đến tắc nghẽn tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy ^[3].

Thêm vào đó, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2020 trên 116 bệnh nhân HSOS do alkaloid pyrrolizidine (từ năm 2006 đến 2016) cho thấy tỷ lệ biểu hiện lâm sàng rất cao: trướng bụng chiếm 98,26%, tích tụ dịch cổ trướng chiếm 100%, vàng da gặp ở 52,94% và đau bụng chiếm 36,36% ^[4]. Hình ảnh chụp cắt lớp vi tính (CT) ghi nhận các tổn thương đặc thù như gan to, dày thành túi mật, tràn dịch màng phổi và ngấm thuốc không đều ở nhu mô gan ^[4]. Đa số bệnh nhân có protein dịch cổ trướng thấp dưới 25 g/L và độ chênh albumin huyết thanh - cổ trướng (SAAG) cao từ 11,0 g/L trở lên ^[4].

Nghiên cứu hồi cứu năm 2025 trên 28 bệnh nhân bị PA-HSOS cũng xác nhận giá trị của chỉ số SAAG trong việc đánh giá mức độ nặng ^[5]. Chỉ số SAAG có mối tương quan thuận với áp lực tĩnh mạch cửa (R = 0,57, p = 0,008) và chênh áp tĩnh mạch gan HVPG (R = 0,41, p = 0,031) ^[5]. Bệnh nhân ở mức độ trung bình/nặng có mức SAAG cao hơn đáng kể so với nhóm nhẹ (17,7 so với 15,3 g/L, p = 0,042) ^[5].

Giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Mặc dù mối liên hệ giữa thảo dược chứa alkaloid pyrrolizidine và hội chứng HSOS đã được xác lập vững chắc, nghiên cứu sâu về cơ chế bệnh sinh và phác đồ điều trị tối ưu cho thể bệnh này vẫn còn tương đối hạn chế [1, 2]. Đa phần các dữ liệu lâm sàng hiện nay đến từ các nghiên cứu hồi cứu hoặc báo cáo ca bệnh riêng lẻ tại khu vực châu Á [1, 7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chi tiết về độc tính tế bào mới chỉ được thực hiện trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^[2]. Nghiên cứu về tác động phối hợp giữa hệ vi sinh đường ruột và độc chất PA mới chỉ hoàn thành trên mô hình chuột thí nghiệm, dù có quan sát thấy nồng độ LPS trong máu tương quan thuận với điểm số MELD ở bệnh nhân HSOS ^[1]. Các phác đồ điều trị hiện hành như dùng thuốc chống đông máu, corticoid, can thiệp TIPS hay ghép gan vẫn đối mặt với nhiều thách thức [1, 2].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định cây cỏ tự nhiên, thuốc nam hay thảo dược truyền miệng đều hoàn toàn lành tính và "bổ gan". Trên thực tế, nhiều loài thực vật chứa alkaloid tự nhiên có khả năng hủy hoại gan âm thầm [1, 4]. Việc uống kéo dài các loại cây như lục lạc hay Thổ tam thất khiến độc chất tích lũy dần, đến khi triệu chứng trướng bụng, vàng da xuất hiện thì hệ mạch máu gan đã xơ hóa nặng ^[3].

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ mắc bệnh gan do thảo dược thì chỉ cần ngừng uống và bồi bổ là gan tự phục hồi. Tổn thương tế bào nội mô xoang gan do alkaloid gây hoại tử mô, tắc mạch và tăng áp lực cửa nghiêm trọng [5, 7]. Bệnh nhân đòi hỏi phải được chẩn đoán chính xác bằng hình ảnh học, sinh thiết mô bệnh học và điều trị y tế chuyên sâu bằng thuốc chống đông hoặc can thiệp mạch chứ không thể tự lành [1, 3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý sử dụng các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc, đặc biệt là các loài thuộc chi Lục lạc hoặc các vị thảo dược nghi ngờ chứa alkaloid pyrrolizidine [1, 2]. Những người đang có bệnh lý gan mạn tính, viêm gan virus hoặc suy giảm chức năng gan cần tuyệt đối tránh xa vì nguy cơ tổn thương gan bùng phát nguy kịch sẽ cao hơn [1, 7].

Bệnh nhân chuẩn bị hoặc đang trải qua các phẫu thuật, can thiệp lớn (chẳng hạn như phẫu thuật đường tiêu hóa) nếu có tổn thương HSOS kèm theo sẽ gặp rất nhiều rủi ro trong quản lý dịch và kiểm soát biến chứng sau mổ ^[6]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như tăng cân bất thường, bụng to nhanh, đau tức hạ sườn phải hoặc vàng da sau khi dùng thảo dược, người bệnh cần đến bệnh viện ngay lập tức [2, 6].

Lời khuyên an toàn khi dùng thảo dược

Để bảo vệ sức khỏe lá gan, người dân không nên tự ý hái, mua hay sử dụng các loại thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc không có kiểm định của cơ quan y tế. Không sắc uống các loại cây họ Đậu hay các vị thuốc có thành phần alkaloid độc hại trong thời gian dài.

Khi có bất kỳ triệu chứng bệnh lý nào, cần thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị chuẩn khoa học. Luôn thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại thuốc nam, thảo mộc hay thực phẩm chức năng đã và đang sử dụng để hỗ trợ việc chẩn đoán kịp thời nếu có bất thường xảy ra [1, 3].

Tóm lại, lục lạc ba lá tròn và các thảo dược chứa alkaloid pyrrolizidine tiềm ẩn mối nguy hại rất lớn gây tắc tĩnh mạch gan và suy gan mạn tính [2, 3]. Cẩn trọng với các bài thuốc truyền miệng chính là cách thiết thực nhất để bảo vệ an toàn cho lá gan và tính mạng của bản thân.