Nhiều người dân vùng nông thôn thường có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà để nấu nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh ngoài da. Trong số các cây dại có hoa màu vàng, muồng trâu là vị thuốc dân gian quen thuộc, nhưng cây lục lạc hoa vàng lại rất dễ bị hái nhầm do màu sắc hoa tương đồng.
Sự nhầm lẫn tai hại này tiềm ẩn mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người. Lục lạc hoa vàng chứa độc chất có thể tàn phá tế bào gan nghiêm trọng, trong khi người dân thường chủ quan nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên đều lành tính [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ sự nhầm lẫn giữa hai loài cây
Nhiều người lầm tưởng mọi loại cây mọc dại có hoa vàng thuộc họ đậu đều có thể dùng để sắc nước uống thanh nhiệt. Thực tế, muồng trâu (thường được dùng trị táo bón, bệnh ngoài da) và lục lạc hoa vàng là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau về cấu tạo và tính chất an toàn.
Lục lạc hoa vàng (chi Crotalaria) mọc hoang dại rất nhiều ở các bãi đất trống, ven đường và bờ ruộng. Khi người dân thu hái cành, lá, hoa hoặc hạt của cây này về đun nước uống thay cho muồng trâu, các hoạt chất độc hại sẽ trực tiếp đi vào cơ thể [1]. Hậu quả của việc dùng nhầm là tình trạng ngộ độc cấp tính, đặc biệt gây tổn thương nặng nề tại gan [1].
Độc tố pyrrolizidine alkaloid tàn phá gan như thế nào?
Cơ chế gây ngộ độc của các loài thực vật thuộc chi Lục lạc (Crotalaria) bắt nguồn từ nhóm hợp chất tự nhiên mang tên pyrrolizidine alkaloid [1]. Các nhà khoa học xác định đây là nhóm chất có độc tính mạnh đối với gan và có khả năng gây biến đổi gen [1]. Nhóm chất này từng là nguyên nhân gây ra nhiều vụ ngộ độc cấp tính ở cả động vật và con người [1].
Khi đi vào hệ tiêu hóa và chuyển hóa tại gan, các alkaloid pyrrolizidine chưa bão hòa ở vị trí 1,2 sẽ gây độc cho tế bào gan [1]. Sự tích tụ hoặc tiếp xúc với liều lượng cao các hợp chất này có thể phá hủy mô gan, dẫn đến viêm gan nhiễm độc cấp và suy giảm chức năng gan nghiêm trọng [1]. Việc uống nước sắc từ các bộ phận của cây lục lạc là mối đe dọa sức khỏe cực kỳ nghiêm trọng [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính của chi Lục lạc
Nhiều công trình nghiên cứu hiện đại đã phân tích chi tiết thành phần hóa học và mức độ nguy hại của các loài cây thuộc chi Lục lạc (Crotalaria).
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tiến hành phân tích sâu về sự đa dạng và phân bố của pyrrolizidine alkaloid trên các bộ phận rễ, lá, hoa và hạt của 6 loài Crotalaria (bao gồm Crotalaria pallida, Crotalaria maypurensis, Crotalaria retusa, Crotalaria spectabilis, Crotalaria incana và Crotalaria nitens) [1]. Nhóm tác giả sử dụng phương pháp phân tán pha rắn nền phối hợp sắc ký lỏng siêu hiệu năng cao ghép khối phổ Orbitrap để chiết xuất và phân tích [1].
Kết quả đã phát hiện tới 45 loại pyrrolizidine alkaloid khác nhau [1]. Trong đó, các hợp chất dạng diester vòng retronecine như monocrotaline, crotaleschenine, integerrimine, usaramine và dạng N-oxide của chúng chiếm ưu thế [1]. Nghiên cứu cũng lần đầu xác định 5 alkaloid mới gồm 14-hydroxymonocrotaline, 12-acetylcrotaleschenine, 12-acetylmonocrotaline, 12-acetylintegerrimine và dihydrointegerrimine [1]. Phép đo định lượng dựa trên chất chuẩn monocrotaline chỉ ra rằng hạt và hoa là hai bộ phận chứa hàm lượng pyrrolizidine alkaloid cao hơn hẳn so với rễ và lá [1]. Do sự hiện diện của các alkaloid pyrrolizidine chưa bão hòa 1,2, việc uống hạt hay các bộ phận khác của cây qua trà thảo mộc, dịch ngâm chiết hoặc thuốc dân gian là mối nguy hại lớn [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2020 phát triển phương pháp nhận diện và định lượng độc chất trên hạt và lá cây Crotalaria spectabilis bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ hai lần (HPLC-MS/MS) và UHPLC-QToF [2]. Đáng chú ý, kết quả định lượng cho thấy hàm lượng monocrotaline trong hạt cây cao gấp 123 lần so với trong lá [2]. Điều này lý giải tại sao hạt của các loài cây lục lạc lại mang độc tính cực mạnh [2].
Các thành phần sinh học khác trong cây lục lạc hoa vàng
Ngoài các alkaloid gây độc gan, cây lục lạc hoa vàng (Crotalaria pallida) còn chứa nhiều hoạt chất sinh học đặc thù khác trong cấu tạo tự nhiên.
Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã phân lập từ hạt cây lục lạc hoa vàng (Crotalaria pallida) một loại lectin (CPL) có khối lượng phân tử biểu kiến 30 kDa [3]. Thử nghiệm cho thấy lectin này có hoạt tính làm ngưng kết hồng cầu người nhóm máu A và B [3]. Hoạt tính ngưng kết này bị ức chế bởi raffinose và galactose, đồng thời cần sự có mặt của cation hóa trị hai vì chất ức chế EDTA/EGTA đã chặn phản ứng làm đông cụm máu [3].
Nghiên cứu công bố năm 2005 đã tinh chế một chất ức chế men trypsin ký hiệu là CpaTI từ hạt cây lục lạc hoa vàng bằng kỹ thuật sắc ký ái lực và tủa protein [4]. Chất ức chế này có khối lượng 32,5 kDa, gồm hai tiểu đơn vị 27,7 kDa và 5,6 kDa nối với nhau bằng cầu nối disulfide [4]. Thử nghiệm cho thấy hoạt chất bền ở 50 độ C, mất 40% hoạt tính ở 100 độ C và chịu được dải pH từ 2 đến 12 ở 37 độ C [4]. Khi thử nghiệm sinh học, CpaTI gây ức chế men tiêu hóa và ức chế ấu trùng mọt đậu Callosobruchus maculatus với liều gây chết LD50 là 3,0%, đồng thời làm tăng tỷ lệ tử vong và giảm khối lượng ở ấu trùng ruồi đục quả Ceratitis capitata [4].
Năm 2003, một nhóm nghiên cứu đã phân lập được hợp chất pterocarpanoid mới là crotafuran E cùng ba chất đã biết từ vỏ cây Crotalaria pallida [5]. Trên mô hình tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi LPS, hai chất crotafuran A và crotafuran B cho thấy khả năng ức chế sinh oxit nitric (NO) phụ thuộc nồng độ, với giá trị IC50 lần lượt là 23,0 +/- 1,0 và 19,0 +/- 0,2 microM [5]. Trên tế bào vi mô thần kinh N9, crotafuran B ức chế tạo NO với IC50 đạt 9,4 +/- 0,9 microM [5]. Ngoài ra, crotafuran A ức chế sự phóng thích beta-glucuronidase và lysozyme từ tế bào bạch cầu trung tính của chuột với IC50 tương ứng là 7,8 +/- 1,4 và 9,5 +/- 2,1 microM [5].
Tuy nhiên, các tác dụng sinh hóa và kháng viêm nêu trên hoàn toàn chỉ là những thử nghiệm trên dòng tế bào hoặc côn trùng trong phòng thí nghiệm [3, 5]. Chúng không thể dùng để biện minh cho việc sử dụng lục lạc hoa vàng làm thuốc uống tại nhà, bởi nguy cơ ngộ độc gan từ độc tố pyrrolizidine alkaloid là hoàn toàn có thật và rất nguy hiểm [1].
Hiểu lầm thường gặp và rủi ro ngộ độc
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc ngoài tự nhiên đều an toàn tuyệt đối. Niềm tin sai lệch này khiến không ít trường hợp vô tình hái hoa, lá hoặc hạt lục lạc về phơi khô hãm trà uống để "mát gan", "thanh nhiệt" mà không biết mình đang nạp độc tố vào cơ thể.
Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng việc đun sôi, nấu chín ở nhiệt độ cao sẽ khử hết độc tính của thảo mộc hoang dại. Các nghiên cứu hóa học đã chứng minh các hợp chất pyrrolizidine alkaloid rất bền vững và dễ dàng hòa tan vào nước sôi tạo thành các dịch truyền thảo dược gây độc nặng [1]. Thêm vào đó, độc tính này tích tụ và phá hủy tế bào gan âm thầm [1]. Người uống phải có thể không nhận biết ngay lập tức cho đến khi xuất hiện các triệu chứng suy gan cấp tính.
Ai cần đặc biệt thận trọng với thảo dược hoang dại?
Bất kỳ ai cũng có thể bị ngộ độc cấp tính khi uống phải nước sắc từ cây lục lạc hoa vàng [1]. Tuy nhiên, một số đối tượng sẽ gặp nguy cơ tử vong cao hơn nếu vô tình dùng phải loại cây này:
Những người đã có sẵn bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan. Gan của nhóm đối tượng này vốn đã tổn thương, khi gặp thêm độc chất phá hủy tế bào gan như monocrotaline hay usaramine thì nguy cơ suy gan bùng phát là cực kỳ lớn [1].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có cơ thể vô cùng nhạy cảm. Hiện tại chưa có nghiên cứu kiểm chứng nào về tính an toàn trên các nhóm đối tượng này. Độc tính gây tổn hại gen và gây độc gan của alkaloid từ chi Lục lạc có thể gây ra những di chứng nặng nề không thể đảo ngược [1].
Khuyến cáo áp dụng thực tế và cách xử trí an toàn
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân tuyệt đối không tự ý hái bất kỳ bộ phận nào của cây lục lạc hoa vàng (hạt, hoa, lá, rễ) để làm thuốc uống hay chế biến thực phẩm [1]. Hạt và hoa là nơi tập trung độc chất pyrrolizidine alkaloid cao nhất, hoàn toàn không được đun nấu hay ngâm uống [1].
Khi có nhu cầu sử dụng thảo dược như muồng trâu để cải thiện sức khỏe, người dân cần mua tại các hiệu thuốc y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng, không tự ý thu hái ngoài bờ rào hay bãi hoang. Nếu phát hiện đã lỡ uống nhầm nước sắc từ cây lục lạc hoặc nghi ngờ bị ngộ độc thảo mộc (có dấu hiệu vàng da, đau hạ sườn phải, nôn mửa, mệt lả), cần ngừng uống ngay lập tức và đến ngay bệnh viện để được cấp cứu và kiểm tra chức năng gan. Người có bệnh nền đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc dân gian nào.
Lục lạc hoa vàng chứa độc chất gây độc gan pyrrolizidine alkaloid nguy hiểm, khác xa với các cây thuốc thông thường như muồng trâu [1]. Việc nhầm lẫn giữa hai loại thảo mộc này có thể dẫn tới tổn thương gan nghiêm trọng [1]. Thận trọng khi sử dụng cây cỏ tự nhiên và nâng cao hiểu biết khoa học là cách tốt nhất để bảo vệ an toàn cho lá gan của bạn.
