Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ tự nhiên hoặc dùng thảo dược họ hoa tán để làm thuốc hoặc chế biến món ăn. Tuy nhiên, việc tiếp xúc trực tiếp với các loài cây này mà không bảo hộ có thể dẫn đến những tổn thương da nghiêm trọng khi ra ngoài trời nắng. Cần núi và các loài thực vật liên quan là một trong những ví dụ điển hình gây ra tình trạng da bỏng rát, phồng rộp khó lành.
Câu trả lời cho hiện tượng bất thường này nằm ở hợp chất furanocoumarin có trong nhựa cây. Khi chất này dính vào da rồi gặp tia cực tím từ ánh nắng mặt trời, phản ứng quang độc tính sẽ bùng phát, hủy hoại tế bào da nhanh chóng.
Hiểm họa viêm da ánh sáng từ cây cần núi
Viêm da ánh sáng thực vật (phytophotodermatitis) là một phản ứng da không qua cơ chế miễn dịch, xảy ra khi hóa chất từ cây cối kết hợp với bức xạ tia cực tím từ ánh nắng mặt trời [1]. Các loài thực vật thuộc họ hoa tán (Apiaceae/Umbelliferae), bao gồm các loài cần núi hay ngò tây khổng lồ, là tác nhân phổ biến gây ra tình trạng này [2], [3], [1]. Nhựa của cây tươi lẫn cành lá đã thu hoạch đều mang độc tố nguy hiểm [3].
Khi người dùng hái, bẻ hoặc chạm vào thân cây bị dập nát, nhựa cây sẽ bám dính vào lớp biểu bì. Bản thân nhựa cây không gây ngứa hay rát tức thì, khiến nhiều người chủ quan. Tổn thương chỉ bắt đầu phát tác dữ dội khi vùng da dính nhựa tiếp xúc với ánh sáng mặt trời [3], [1].
Tình trạng này không chỉ giới hạn ở một vài loài đơn lẻ mà xuất hiện ở hàng chục loài thuộc chi Heracleum và các chi họ hàng [2], [1]. Thậm chí việc vô tình quẹt qua tán lá mọc hoang cũng đủ để nhựa cây bám vào da và kích hoạt phản ứng độc hại [2], [3].
Cơ chế phá hủy tế bào da của Furanocoumarin
Furanocoumarin là nhóm hợp chất bảo vệ tự nhiên của thực vật, sở hữu đặc tính kháng khuẩn và diệt côn trùng để chống lại mầm bệnh [3]. Nhóm chất này tập trung với hàm lượng cao nhất ở lá, nhưng cũng hiện diện đầy đủ trong thân và cụm hoa của cây [3]. Trong số các hợp chất furanocoumarin tự nhiên, psoralen thể hiện hoạt tính quang động mạnh nhất, tiếp sau đó là xanthotoxin và bergapten, trong khi angelicin có hoạt tính yếu hơn [4].
Khi thâm nhập vào tế bào động vật có vú, furanocoumarin có khả năng xen trực tiếp vào cấu trúc nhân tế bào và ADN của vật chủ [3], [5]. Chúng hoạt động dưới tác động của dải bức xạ tử ngoại UV-A có bước sóng từ 320 nm đến 400 nm [5]. Năng lượng ánh sáng kích hoạt các phân tử này phản ứng tiếp với các gốc pyrimidine trên chuỗi ADN đối diện, tạo thành các liên kết chéo giữa hai mạch ADN [3], [5].
Hiện tượng liên kết chéo bên trong sợi ADN làm ngừng trệ quá trình nhân bản tế bào, gây đột biến gen và thúc đẩy tế bào chết theo chương trình (apoptosis) [3]. Sự hủy hoại tế bào hàng loạt ở lớp biểu bì dẫn đến hiện tượng đỏ da, phù nề, hình thành bóng nước chứa dịch và sau đó để lại vết tăng sắc tố thâm đen kéo dài [1].
Nghiên cứu khoa học về độc tính của thực vật chứa furanocoumarin
Nhiều ghi nhận y khoa và nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ khả năng gây hại của các loài cây chứa furanocoumarin:
Một nghiên cứu công bố năm 1976 đã ghi nhận trường hợp 5 người bị viêm da bọng nước dạng dải sau 2 ngày tiếp xúc với loài Heracleum mantegazzianum thuộc họ Umbelliferae vào một ngày trời nắng quang đãng [2]. Thử nghiệm áp da bằng ánh sáng (photopatch test) trên những người này đã xác nhận độc tính ánh sáng xuất phát trực tiếp từ cây [2]. Các nhà khoa học xác định loài cây này cùng 28 loài Heracleum khác đều chứa các furanocoumarin mạch thẳng [2].
Một báo cáo năm 1991 mô tả trường hợp một bệnh nhân nữ bị viêm da quang độc nặng sau khi dùng thảo mộc từ quả Ammi majus để trị bệnh bạch biến kết hợp phơi nắng [6]. Phân tích bằng kỹ thuật vi mô, sắc ký và sinh học cho thấy loại thảo mộc này chứa các furanocoumarin mạch thẳng gồm 5-MOP, 8-MOP và oxypeucedanin, mỗi chất chiếm nồng độ khoảng 1% [6].
Một tổng quan khoa học năm 2014 mô tả chi tiết tác động của Heracleum mantegazzianum, loài cây có thể cao tới 5 mét, mọc phổ biến ở châu Âu, Bắc Mỹ và Tây Nam Á [3]. Tiếp xúc trực tiếp với các hợp chất gây nhạy cảm ánh sáng trong cây này gây tổn thương bỏng nặng trên vùng da hở, đôi khi nghiêm trọng đến mức dẫn đến cắt cụt chi hoặc mất chức năng vận động [3]. Nghiên cứu chỉ ra nhựa cây chứa các furanocoumarin gây độc tế bào quang hóa, trong đó có angelicin, tạo ra tổn thương do cả cây sống lẫn cây đã thu hoạch [3].
Năm 1999, một ca lâm sàng ghi nhận bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc quang độc dạng bọng nước nặng do cây cửu lý hương (Ruta graveolens) thuộc họ Rutaceae [7]. Thành phần quang độc của cây được xác định là các furanocoumarin bao gồm 5-methoxypsoralen (bergapten), 8-methoxypsoralen (xanthotoxine) và hợp chất dictamnine [7].
Năm 2024, một tổng quan y khoa nhấn mạnh các họ thực vật gây quang độc phổ biến nhất gồm Apiaceae, Rutaceae và Moraceae [1]. Nghiên cứu này ghi nhận các triệu chứng lâm sàng đặc trưng của viêm da ánh sáng thực vật gồm ban đỏ, bọng nước, phù nề và tăng sắc tố da sau viêm [1].
Lợi ích tự nhiên và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các hợp chất furanocoumarin mang lại lợi ích sinh thái sống còn cho bản thân cây trồng, giúp cây kháng lại côn trùng phá hoại và nấm bệnh [3]. Nhờ đặc tính tạo độc dưới ánh sáng để diệt khuẩn và diệt virus, một số chất quang độc tự nhiên cũng được giới nghiên cứu xem xét tiềm năng ứng dụng trong hóa quang trị liệu (photochemotherapy) [5].
Dù vậy, hiểu biết khoa học về nhóm chất này vẫn còn một số khoảng trống. Hiện nay khả năng các loại furanocoumarin khác nhau cùng tồn tại trong một loài cây có thể tương tác hiệp đồng hay làm tăng độc tính quang học lên người và động vật hay không vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ [4]. Đa số các dữ liệu lâm sàng hiện có đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc mô hình nghiên cứu độc tính thực nghiệm trên các loài cây độc điển hình [2], [6], [7], [8].
Những hiểu lầm tai hại khi tiếp xúc với thảo mộc
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và an toàn tuyệt đối". Thực tế, các chất tự nhiên như furanocoumarin có độc tính tế bào rất mạnh khi kết hợp với tia cực tím [3], [1]. Việc tự ý dùng thảo mộc phơi nắng để trị các bệnh da liễu như bạch biến có thể gây bỏng da quang độc nghiêm trọng [6].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ khi trời nắng gắt mới bị bỏng da. Tia cực tím kích hoạt furanocoumarin thuộc dải UV-A (320-400 nm), vốn có thể xuyên qua mây mỏng và hoạt động ngay cả trong những ngày nắng gián đoạn [2], [5]. Ngoài ra, nhiều người nghĩ rằng chỉ cây tươi mới gây hại, nhưng các nghiên cứu đã chứng minh vật liệu thực vật sau khi cắt hoặc thu hoạch vẫn giữ nguyên độc tính gây bỏng [3].
Nhiều người cũng nhầm lẫn phản ứng bỏng này với dị ứng tiếp xúc thông thường. Viêm da ánh sáng thực vật là phản ứng quang độc tính trực tiếp, không phụ thuộc vào cơ địa dị ứng hay hệ miễn dịch của từng người, nghĩa là bất kỳ ai tiếp xúc đủ lượng nhựa và tia cực tím đều có thể phát bệnh [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người làm nông nghiệp, công nhân cắt cỏ, người làm vườn hoặc người đi rừng là nhóm có nguy cơ cao nhất chạm phải các loài cây chứa furanocoumarin như cần núi hay các loài họ hoa tán khác [3], [1]. Trẻ em vui chơi ngoài tự nhiên cũng rất dễ bị tổn thương nếu bẻ thân cây làm đồ chơi.
Bệnh nhân mắc các bệnh về da như bạch biến tuyệt đối không được tự ý đắp hoặc uống các loại thảo mộc dân gian chứa psoralen rồi phơi nắng theo lời mách bảo [6]. Phản ứng kết hợp giữa ánh sáng và hóa chất thảo mộc không rõ liều lượng có thể biến tổn thương nhẹ thành những vùng da hoại tử, phồng rộp nặng nề [6].
Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường trên da nghi ngờ do tiếp xúc với thực vật, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác bằng các phương pháp chuyên môn như thử nghiệm áp da, soi đèn Wood hoặc sinh thiết da khi cần thiết [1]. Người có bệnh nền về da hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý điều trị tại nhà [6], [1].
Cách phòng ngừa tổn thương và xử lý khi tiếp xúc
Biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất khi làm việc ngoài trời hoặc thu hái thảo mộc là mặc trang phục bảo hộ đầy đủ. Cần mặc áo dài tay, quần dài và đeo găng tay dày để ngăn chặn hoàn toàn nhựa cây dính vào bề mặt da [1].
Nếu vô tình chạm vào cây hoặc bị nhựa dính lên da, bước xử lý khẩn cấp là rửa sạch vùng da đó thật kỹ dưới vòi nước chảy bằng xà phòng để loại bỏ tối đa furanocoumarin. Ngay sau đó, cần che chắn kín vùng da này khỏi ánh sáng mặt trời trong ít nhất 48 giờ để tránh kích hoạt phản ứng quang độc [2], [3].
Trường hợp da đã xuất hiện các vết đỏ rát, bọng nước hoặc phù nề, cần đến ngay cơ sở y tế để được chỉ định các liệu pháp điều trị bôi ngoài da hoặc dùng thuốc toàn thân phù hợp [1]. Tuyệt đối không tự ý chọc vỡ các bóng nước lớn vì nguy cơ nhiễm trùng thứ phát rất cao.
Các loài thực vật thuộc họ hoa tán như cần núi mang độc tính quang học tiềm tàng có thể gây hại nghiêm trọng cho làn da. Nhận biết hình thái cây, trang bị bảo hộ kín kẽ khi tiếp xúc và tránh ánh nắng kịp thời là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe khi sinh hoạt ngoài thiên nhiên.
