Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai có nên tiếp xúc với cỏ diệt ruồi?

Nhiều gia đình thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà để xua đuổi ruồi, muỗi hay côn trùng vì tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính hơn hóa chất công nghiệp. Trong đó, các loại thảo dược có độc tính tự nhiên thường được phơi khô, đốt xông khói hoặc giã nát lấy nước phun khắp ngõ ngách sinh hoạt. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các biện pháp dân gian này trong không gian kín của gia đình lại tiềm ẩn hiểm họa khó lường đối với những đối tượng có thể trạng mỏng manh nhất.

Liệu trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai có nên tiếp xúc với cỏ diệt ruồi hay các loại cây cỏ có tính năng tiêu diệt côn trùng tương tự? Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là không. Bản chất các loài thực vật có khả năng làm tê liệt hoặc tiêu diệt ruồi bọ đều tích lũy những nhóm độc tố tự nhiên cực mạnh, dễ dàng thâm nhập qua làn da non nớt của trẻ nhỏ hoặc vượt qua hàng rào sinh học của mẹ bầu để tác động xấu đến thai nhi.

Cơ chế thẩm thấu độc chất qua da và niêm mạc

Làn da của trẻ nhỏ có lớp sừng mỏng hơn rất nhiều so với người lớn, đồng thời tỷ lệ diện tích bề mặt da so với trọng lượng cơ thể lại lớn hơn. Điều này khiến cho bất kỳ hóa chất hay độc chất thảo mộc nào bám dính trên da bé đều có tốc độ hấp thu vào máu nhanh hơn gấp nhiều lần. Khi người lớn giã nát cây cỏ diệt ruồi hoặc xịt dịch chiết trong nhà, các hạt bụi nước li ti chứa hợp chất hữu cơ dễ dàng bám vào da trẻ hoặc lắng đọng trên đồ chơi, sàn nhà. Trẻ nhỏ thường xuyên bò trườn, đưa tay vào miệng, khiến độc tố đi thẳng vào niêm mạc đường tiêu hóa.

Đối với phụ nữ mang thai, sự biến đổi mạnh mẽ về lưu lượng máu và hàng rào biểu mô khiến mẹ bầu trở nên vô cùng nhạy cảm trước các tác nhân hóa sinh từ môi trường bên ngoài. Nhiều người lầm tưởng rằng không uống trực tiếp thì sẽ không bị nhiễm độc. Thực tế, việc tiếp xúc qua da, hít phải tinh dầu bay hơi hoặc ngửi mùi khói đốt từ cây cỏ độc có thể khiến các phân tử hoạt tính sinh học ngấm vào hệ tuần hoàn của người mẹ. Khi độc tố thâm nhập vào máu mẹ, chúng có khả năng vượt qua tuần hoàn nhau thai, can thiệp vào các chu trình phân chia tế bào non nớt của bào thai.

Nguy cơ dị tật thai nhi và độc tính sinh sản từ thảo mộc

Quan niệm dân gian cho rằng cây cỏ ngoài đồng ruộng không có hóa chất nhân tạo nên tuyệt đối an toàn cho thai kỳ là một sai lầm chết người. Một nghiên cứu công bố năm 2019 về tác động của dịch chiết thảo mộc trong thai kỳ đã tiến hành thử nghiệm trên chuột cống mang thai nhằm đánh giá nguy cơ gây dị tật thai nhi và nhiễm độc ở cơ thể mẹ ^[1]. Các nhà nghiên cứu chia chuột mẹ thành các nhóm: nhóm đối chứng và các nhóm uống dịch chiết vỏ cây hoặc hạt cây với liều lượng 1,0 g/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt thời gian mang thai ^[1]. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đã xác định được sự hiện diện của hợp chất ellagic trong cả hai loại dịch chiết ^[1].

Kết quả nghiên cứu này ghi nhận thực trạng đáng báo động: chuột con phơi nhiễm với dịch chiết thảo mộc có chiều dài trung bình của phần đầu và toàn bộ cơ thể ngắn hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng, đồng thời xuất hiện hàng loạt dị tật về nội tạng và khung xương ^[1]. Không những vậy, chuột mẹ sử dụng dịch chiết hạt còn bị biến đổi nồng độ creatinin huyết thanh và xuất hiện dịch ối có thành phần hóa sinh bất thường ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng các chế phẩm thảo mộc này hoàn toàn không đạt mức độ an toàn để có thể sử dụng trong thai kỳ ^[1]. Điều này chứng minh rằng độc chất tự nhiên có trong thực vật hoàn toàn đủ khả năng gây quái thai, biến dạng xương cốt và làm suy giảm chức năng thận của người mẹ.

Bên cạnh nguy cơ dị tật hình thái, các hợp chất bay hơi và tinh dầu chiết xuất từ thảo mộc còn có thể tác động trực tiếp đến sự cân bằng nội tiết tố nữ. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 đã chỉ ra rằng việc sử dụng các loại thảo mộc, chế phẩm từ thảo mộc hoặc tinh dầu trong giai đoạn thai kỳ tiềm ẩn nhiều tranh cãi và rủi ro to lớn ^[2]. Các mối lo ngại lớn nhất được ghi nhận bao gồm nguy cơ kích thích sảy thai, điều hòa và làm xáo trộn hormone sinh sản, gây độc cho cơ thể mẹ, gây quái thai và độc tính hủy hoại phôi thai ^[2]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng độc tính phụ thuộc vào từng thành phần cấu tạo đơn lẻ trong tinh dầu thảo mộc, bao gồm các hoạt chất bay hơi có khả năng tác động sinh học sâu sắc ^[2]. Do đó, việc phụ nữ mang thai hít phải mùi hương nồng gắt hoặc tiếp xúc với dịch tiết từ các loài cỏ dại có độc tính xua côn trùng có thể âm thầm kích hoạt các cơn co thắt tử cung bất thường hoặc làm gián đoạn nồng độ hormone duy trì thai nghén ^[2].

Mối đe dọa tổn thương gan từ các hợp chất tự nhiên

Một nguy cơ nghiêm trọng khác khi tiếp xúc với các loại thảo mộc tự nhiên chưa qua tinh chế là độc tính hủy hoại tế bào gan. Rất nhiều loài cây cỏ tự nhiên tích lũy các hợp chất hóa học để tự bảo vệ trước sâu bọ, nhưng chính các chất này lại là gánh nặng chuyển hóa cực lớn cho gan người. Một nghiên cứu công bố năm 2011 sử dụng các mô hình điện toán tiên tiến (như phân tích mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính định lượng QSAR, suy luận xác suất và học máy) để dự đoán nguy cơ gây hại cho hệ thống gan mật của người từ các hợp chất thực vật ^[3]. Kết quả cho thấy các nhóm cấu trúc hóa học thực vật phổ biến gây cảnh báo độc tính gan gồm có cấu trúc phenolic, flavone, isoflavone, flavone gắn glucoside và cấu trúc 4-hydroxyacetophenone ^[3]. Nhiều hợp chất thực vật đã được khẳng định là dương tính với các chỉ dấu gây độc gan trong y văn ^[3]. Khi cơ thể trẻ nhỏ và mẹ bầu vô tình hấp thu các hợp chất này qua niêm mạc, chức năng gan còn non yếu của trẻ hoặc gan đang phải làm việc quá tải của mẹ bầu sẽ đứng trước nguy cơ tổn thương cấp tính ^[3].

Tình trạng tổn thương gan do thảo dược dân gian thậm chí còn diễn tiến âm thầm và nặng nề hơn khi gặp phải các nhóm độc chất tự nhiên đặc hiệu. Theo một nghiên cứu tổng quan năm 2022, rễ của loài thảo mộc Symphytum officinale chứa khoảng 0,2% đến 0,4% pyrrolizidine alkaloids (PAs) ^[4]. Tổn thương gan chính do thảo dược này và hợp chất PAs gây ra là bệnh tắc tĩnh mạch gan (VOD) - tình trạng tắc nghẽn không do huyết khối ở các tĩnh mạch nhỏ trong gan, dẫn đến xơ gan và cuối cùng là suy gan ^[4]. Bệnh có thể biểu hiện dưới dạng cấp tính hoặc mạn tính với các dấu hiệu điển hình như tăng áp lực tĩnh mạch cửa, gan to và đau bụng ^[4]. Mức độ tổn thương gan do thảo dược phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian tiếp xúc, nguồn gốc thực vật, liều lượng hấp thu và tình trạng sức khỏe nền của từng cá nhân ^[4]. Nghiên cứu cũng chỉ rõ độ an toàn của thảo dược này trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú chưa từng được xác lập, do đó tuyệt đối không được khuyến cáo sử dụng vì độc tính nguy hiểm của PAs ^[4]. Những bằng chứng này cảnh tỉnh rằng, việc tùy tiện nghiền nát hay tiếp xúc với cỏ dại chứa độc tố diệt côn trùng có thể đưa những chất gây hủy hoại mạch máu gan vào cơ thể lúc nào không hay.

Giới hạn an toàn ngặt nghèo trong các nghiên cứu thảo mộc

Ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính gây chết của thảo mộc tự nhiên là vô cùng mong manh. Khi khảo sát một loài thực vật họ bầu bí là Luffa acutangula, nghiên cứu công bố năm 2018 cho thấy chiết xuất lá bằng cồn không gây tử vong ở chuột với liều lên đến 2.000 mg/kg ^[5]. Thế nhưng, khi thử nghiệm an toàn với các dịch chiết từ quả (dùng ete, chloroform, ethanol và nước) theo hướng dẫn OECD 423, kết quả lại ghi nhận tỷ lệ tử vong lên tới 50% ở chuột khi dùng liều đường uống 2.000 mg/kg ^[5]. Đáng chú ý hơn, các nghiên cứu độc tính cấp tính trên mô hình tiền lâm sàng còn tiết lộ đặc tính gây độc cho thai nhi khi làm giảm trọng lượng của thai ^[5]. Điều này chứng minh rằng ngay trong cùng một loài thực vật, các bộ phận khác nhau hoặc dung môi chiết xuất khác nhau đã tạo ra sự chênh lệch độc tính chết người, và việc tự ý dùng thảo mộc tươi diệt côn trùng chưa qua phân tích độc chất học là canh bạc đầy may rủi đối với phụ nữ mang thai ^[5].

Bên cạnh các loài cây cỏ chứa độc tố, y văn cũng ghi nhận một số thảo mộc có biên độ an toàn rộng, nhưng việc sử dụng trong thai kỳ vẫn luôn đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt. Nghiên cứu tổng quan năm 2018 về nghệ (Curcuma longa) và hoạt chất chính curcumin cho biết chất này không gây đột biến, không gây độc di truyền và an toàn trên động vật mang thai ^[6]. Ở người, curcumin an toàn khi uống liều 6 g/ngày trong 4-7 tuần, hoặc các công thức sinh khả dụng đường uống an toàn ở liều 500 mg hai lần mỗi ngày trong 30 ngày, dù đôi khi có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ ^[6]. Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn lưu ý rằng cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người đối với các dạng bào chế mới và trên phụ nữ mang thai ^[6]. Một loài thảo dược quen thuộc và lành tính bậc nhất như củ nghệ còn cần kiểm chứng lâm sàng khắt khe, thì những loài cây cỏ dại hoang dã chứa độc tố để xua diệt ruồi bọ càng không thể được phép mang ra sử dụng tùy tiện xung quanh trẻ sơ sinh và thai phụ.

Đặc biệt, hệ thống cơ quan của thai nhi vô cùng mong manh trước các tác nhân độc hại từ môi trường. Nghiên cứu năm 2021 chứng minh rằng việc phơi nhiễm với các chất ô nhiễm trong thai kỳ có thể kích hoạt tổn thương oxy hóa và apoptosis (chết tế bào theo chương trình) do các cơ quan của thai nhi cực kỳ nhạy cảm và dễ bị tổn thương ^[7]. Khi phơi nhiễm với chất độc, nồng độ các chất chống oxy hóa tự nhiên trong cơ thể thai nhi suy giảm mạnh, trong khi các biểu hiện gen liên quan đến chết tế bào (như p53, p21, caspase-3, caspase-9) bị kích hoạt mạnh mẽ, đi kèm tổn thương đứt gãy DNA ^[7]. Nếu để mẹ bầu tiếp xúc với khói đốt hoặc dịch chiết từ các loài thảo dược độc diệt ruồi, những phản ứng chết tế bào hàng loạt này hoàn toàn có thể bị kích hoạt trong các cơ quan non nớt của thai nhi.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng mẹo dân gian diệt côn trùng

Rất nhiều gia đình mắc phải các quan niệm sai lầm khi xử lý côn trùng trong nhà:

• Cứ là cây cỏ thiên nhiên thì an toàn hơn bình xịt hóa học: Thực tế, cây cỏ tự nhiên sinh ra các hoạt chất sinh học là để tự vệ sinh học trước sâu bọ. Nhiều loại nhựa cây, dịch chiết lá chứa ancaloit, glycoside độc hoặc các axit hữu cơ cực độc với hệ thần kinh và gan thận của động vật có vú ^[3], ^[4].
• Chỉ xịt hoặc bôi ngoài da, không uống thì không sao: Da trẻ em rất mỏng và có độ thẩm thấu cực cao. Độc chất dính trên da có thể đi thẳng vào mao mạch máu mà không qua hệ thống lọc ban đầu của đường tiêu hóa.
• Đốt xông khói thảo mộc giúp thanh lọc không khí: Khói đốt từ cây cỏ độc chứa các hạt bụi mịn mang theo phân tử độc chất, khi hít vào phổi sẽ ngấm thẳng qua niêm mạc phế nang vào máu mẹ và thai nhi, đồng thời kích ứng đường hô hấp non yếu của trẻ nhỏ.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa thảo dược diệt ruồi?

Nhóm đối tượng bắt buộc phải cách ly hoàn toàn khỏi các loại thảo mộc diệt ruồi, dịch chiết thực vật tự chế gồm có:

• Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai: Dù ở bất kỳ tam cá nguyệt nào, độc chất thực vật đều có nguy cơ kích thích co thắt cơ trơn tử cung, gây sảy thai hoặc cản trở quá trình hình thành cơ quan của bào thai ^[1], ^[2].
• Phụ nữ đang cho con bú: Nhiều hợp chất độc hòa tan trong chất béo có thể bài tiết qua sữa mẹ, gây nhiễm độc tiêu hóa và gan ở trẻ bú mẹ ^[4].
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tuổi: Hệ thống enzyme giải độc gan (cytochrome P450) của trẻ chưa hoàn thiện, khả năng đào thải độc chất qua thận còn rất yếu, khiến nguy cơ suy gan, suy thận tăng cao khi nhiễm độc ^[3], ^[4].
• Người có tiền sử viêm da cơ địa, hen suyễn: Dịch lá và khói thảo mộc dễ bùng phát cơn hen phế quản ác tính hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng hoại tử.

Giải pháp xua ruồi an toàn cho không gian có mẹ và bé

Thay vì sử dụng các mẹo dân gian truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học, các gia đình có phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ nên ưu tiên các biện pháp vật lý và vệ sinh môi trường:

• Ngăn chặn vật lý: Lắp đặt cửa lưới chống muỗi và côn trùng ở các cửa sổ, cửa thông gió; sử dụng chụp lồng bàn đậy thức ăn; mắc màn cẩn thận khi ngủ cho cả mẹ và bé.
• Bẫy dính cơ học: Sử dụng các miếng dán bẫy ruồi dính bằng keo sinh học không mùi, đặt ở các vị trí trên cao, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và cách xa khu vực chế biến đồ ăn cho mẹ bầu.
• Triệt tiêu nguồn thu hút côn trùng: Thường xuyên dọn dẹp rác thải sinh hoạt, không để thức ăn thừa, hoa quả chín nẫu qua đêm; đậy kín các thùng rác và lau sạch bề mặt bếp bằng nước ấm hoặc giấm ăn pha loãng.
• Xử lý khi vô tình tiếp xúc: Nếu trẻ nhỏ hoặc mẹ bầu vô tình chạm phải nhựa cây, dịch chiết cỏ diệt ruồi, cần rửa sạch ngay vùng da tiếp xúc dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất 15 phút bằng xà phòng dịu nhẹ. Nếu xuất hiện dấu hiệu buồn nôn, chóng mặt, nổi mẩn đỏ hoặc khó thở, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám.

Sức khỏe của mẹ bầu và sự phát triển toàn diện của thai nhi cùng trẻ nhỏ là ưu tiên hàng đầu trong mọi quyết định chăm sóc gia đình. Việc loại trừ côn trùng là cần thiết để phòng bệnh truyền nhiễm, nhưng không bao giờ được đánh đổi bằng việc sử dụng các loại cây cỏ hoang dại chứa độc tính chưa được kiểm chứng ^[1], ^[2]. Hãy luôn là những người tiêu dùng thông thái, lựa chọn các giải pháp an toàn cơ học đã được khoa học chứng minh và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào trong không gian sống.