Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho dai dẳng, ho có đờm thường gây nhiều phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày. Thay vì đi khám, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó có cây rung rúc, để sắc nước uống trị ho lâu ngày. Tuy nhiên, việc tự ý hái thuốc hoặc lạm dụng liều lượng có thể mang lại những nguy cơ khó lường đối với sức khỏe.
Liệu cây rung rúc có thực sự an toàn và hiệu quả như lời đồn? Dùng sai cách có thể dẫn đến hậu quả gì cho hệ tiêu hóa? Câu trả lời là: mặc dù rễ và lá cây rung rúc từng được ghi nhận trong y học cổ truyền để giảm ho, nhưng y học hiện đại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người về công dụng này. Việc uống quá liều hoặc sắc nấu tùy tiện hoàn toàn có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày và ngộ độc do nhầm lẫn loài cây.
Cây rung rúc và kinh nghiệm trị ho dân gian
Cây rung rúc, tên khoa học là Berchemia lineata (L.) DC., thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae) [1, 2]. Loài cây này phân bố chủ yếu ở khu vực Đông và Đông Nam Á, bao gồm Trung Quốc (Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam), Nhật Bản và Việt Nam [1].
Trong y học cổ truyền, rễ và lá của cây rung rúc được dùng làm thuốc với mục đích giảm ho, trừ đờm, đồng thời hỗ trợ điều trị chấn thương, vết thương và rắn cắn [1]. Dân gian thường thu hái phần thân, rễ hoặc lá đem phơi khô rồi sắc lấy nước uống khi bị ho kéo dài. Rễ của loài cây này cũng từng là bài thuốc lâu đời điều trị một số bệnh lý tại tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc [2].
Tuy nhiên, phần lớn các cách dùng này chỉ dựa trên kinh nghiệm lưu truyền miệng qua nhiều thế hệ. Việc thiếu các hướng dẫn khoa học rõ ràng khiến người bệnh dễ gặp rủi ro khi tự ý áp dụng tại nhà.
Thành phần hóa học và cơ chế tác động giải thích theo khoa học
Để hiểu rõ hơn về giá trị dược liệu của cây rung rúc, các nhà nghiên cứu đã phân tích các nhóm hoạt chất có trong loài thực vật này. Thân và lá cây rung rúc chứa nhiều hợp chất phenolic [3]. Các hợp chất phenolic tự nhiên thường được biết đến với đặc tính chống oxy hóa mạnh, giúp dọn dẹp các gốc tự do trong cơ thể.
Trong một thử nghiệm năm 2015 trên chuột thí nghiệm, chiết xuất cồn từ rễ cây rung rúc đã cho thấy khả năng chống oxy hóa rõ rệt [2]. Cụ thể, dịch chiết giúp làm tăng hoạt tính của enzyme superoxide dismutase (SOD) và giảm nồng độ chất chỉ thị tổn thương màng tế bào malondialdehyde (MDA) [2].
Cơ chế này giúp bảo vệ màng tế bào trước stress oxy hóa và giảm bớt các phản ứng viêm mô mềm [2]. Dù vậy, cơ chế cụ thể tác động lên phản xạ ho hay đường hô hấp ở người vẫn chưa được làm sáng tỏ qua các thử nghiệm lâm sàng độc lập.
Nghiên cứu khoa học nói gì về cây rung rúc?
Dù được dùng nhiều trong dân gian, các công trình nghiên cứu hiện đại về cây rung rúc (Berchemia lineata) chủ yếu tập trung vào đặc điểm di truyền, thành phần hóa học và tác dụng bảo vệ gan trên động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ rễ cây rung rúc (Berchemia lineata) trước tổn thương gan cấp tính do hóa chất CCl4 gây ra trên chuột [2]. Trong thử nghiệm này, chuột được uống dịch chiết liên tục trong 7 ngày với các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg [2].
Kết quả cho thấy, ở mức liều 400 mg/kg, dịch chiết làm giảm đáng kể các chỉ số men gan và tổn thương gan: ALT giảm xuống 56,25 U/L, AST xuống 297,67 U/L, ALP xuống 188,20 U/L và bilirubin toàn phần giảm còn 17,90 micromol/L, đồng thời nồng độ protein toàn phần tăng lên 64,67 g/L [2]. Hoạt tính chống oxy hóa SOD tăng theo liều (lần lượt đạt 291,17; 310,32 và 325,67 U/mg protein) và chỉ số MDA giảm tương ứng [2].
Mô bệnh học gan chuột cũng chứng minh dịch chiết giúp cải thiện tình trạng thoái hóa, hoại tử tế bào gan, thâm nhiễm tế bào viêm và tắc nghẽn xoang gan [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ thực hiện trên chuột với mô hình tổn thương gan cấp tính [2]. Nghiên cứu hoàn toàn không đánh giá tác dụng trị ho trên người, và kết quả ở động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người.
Năm 2020, một nghiên cứu khác đã giải trình tự toàn bộ hệ gene lục lạp của cây Berchemia lineata với kích thước 154.962 bp, mã hóa 112 gene duy nhất nhằm hỗ trợ định danh chính xác loài thực vật này [1]. Các nghiên cứu khác cũng chỉ ra hạt cây rung rúc có lớp vỏ cứng, tỷ lệ hạt cứng lên tới 100%, gây ngủ nghỉ sinh lý tự nhiên và rất khó nảy mầm nếu không có biện pháp can thiệp [4].
Dùng sai cách hại gì: Nguy cơ kích ứng dạ dày và nhầm lẫn thực vật
Một trong những sai lầm phổ biến nhất khi dùng thảo dược tự nhiên là quan niệm "càng đậm đặc càng tốt". Việc tự ý đun sắc cây rung rúc với nồng độ quá đậm hoặc uống liên tục với lượng lớn có thể gây kích ứng mạnh niêm mạc dạ dày. Người dùng có nguy cơ bị cồn cào, buồn nôn, đau thượng vị hoặc làm bùng phát các cơn đau dạ dày mạn tính.
Nguy cơ nghiêm trọng thứ hai đến từ việc nhận diện nhầm cây thuốc. Theo các nhà khoa học, các loài trong chi Berchemia thường rất dễ bị nhận diện sai do đặc điểm hình thái sinh dưỡng cực kỳ giống nhau [1]. Nếu người dân tự ý đi hái cây dại ngoài tự nhiên mà không có kiến thức chuyên môn về thực vật học, nguy cơ hái nhầm cây có độc tính là rất cao.
Ngoài ra, việc tự ý dùng bài thuốc dân gian khi bị ho kéo dài có thể làm chậm trễ quá trình chẩn đoán các bệnh lý hô hấp nghiêm trọng như viêm phế quản cấp, viêm phổi, hen suyễn hay lao phổi.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây rung rúc chữa ho
Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được và có thể thay thế thuốc tân dược. Đây là nhận thức hoàn toàn sai lệch. Mọi hoạt chất thực vật khi hấp thu vào cơ thể đều phải qua chuyển hóa và đào thải, nếu dùng quá liều đều có thể trở thành gánh nặng độc chất.
Hiểu lầm thứ hai là xem cây rung rúc là "thần dược" chữa dứt điểm mọi cơn ho lâu ngày. Thực tế, y học hiện đại chỉ mới ghi nhận đây là cây thuốc dùng theo kinh nghiệm cổ truyền để trừ đờm, trị ho [1], chưa có bất kỳ phác đồ chuẩn hóa nào chứng minh cây rung rúc dứt điểm được các bệnh lý hô hấp ở người.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn cây rung rúc họ Táo ta (Berchemia lineata) với các loài thực vật khác có tên gọi tương tự hoặc các loài cùng chi khác [1]. Sự nhầm lẫn này có thể dẫn đến việc sử dụng sai dược liệu và gây ra các tác dụng phụ ngoài ý muốn.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản nên hết sức cẩn trọng. Các hợp chất đậm đặc khi sắc từ thân rễ thực vật có thể gây xót ruột, kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc cây rung rúc. Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của loài cây này đối với thai nhi hay trẻ nhỏ; các dữ liệu thực nghiệm hiện có mới chỉ dừng lại trên chuột đực và các xét nghiệm hóa học cơ bản [1, 4].
Người đang mắc bệnh gan, thận hoặc đang phải dùng các loại thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Hướng dẫn tiếp cận và chăm sóc khi bị ho đúng cách
Hiện nay, do chưa có nghiên cứu chuẩn hóa trên người, không có liều lượng hay thời điểm uống cụ thể nào được y học chứng minh là an toàn tuyệt đối cho cây rung rúc. Người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép, không tự ý tăng liều.
Khi thu hái hoặc mua dược liệu, cần đảm bảo nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh mua phải dược liệu giả mạo do các loài cây này có hình thái rất giống nhau [1]. Không tự ý thu hái cây ven đường vì nguy cơ lẫn hóa chất bảo vệ thực vật hoặc ô nhiễm kim loại nặng.
Đối với các cơn ho thông thường, cách tiếp cận an toàn nhất là giữ ấm cổ họng, uống đủ nước ấm, súc miệng nước muối sinh lý hàng ngày. Nếu triệu chứng ho kéo dài trên 2 tuần, ho kèm sốt, khó thở hoặc đờm có máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.
Cây rung rúc là một vị thuốc dân gian quý với tiềm năng chống oxy hóa đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, việc sử dụng để chữa ho cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng thuốc thay thế phác đồ điều trị để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa và đường hô hấp.