Lời đồn rượu sim trị bách bệnh bắt nguồn từ đâu?

Rượu sim từ lâu đã trở thành một thức uống quen thuộc tại nhiều vùng miền ở Việt Nam, thường được quảng cáo như một loại rượu thuốc bổ dưỡng. Không ít người tin rằng uống vài ly rượu sim mỗi ngày sẽ giúp bổ máu, lưu thông khí huyết, kích thích tiêu hóa và thậm chí chữa lành các bệnh về đường ruột.

Tuy nhiên, niềm tin này phần lớn bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian chứ chưa được kiểm chứng cẩn trọng dưới góc nhìn khoa học hiện đại. Rượu sim thực chất là sự kết hợp giữa quả sim rừng và cồn (rượu trắng), trong đó tác động tiêu cực của ethanol có thể lấn át hoàn toàn những lợi ích tiềm năng từ dược liệu.

Cây sim rừng có tên khoa học là Rhodomyrtus tomentosa, thuộc họ Đào kim nương (Myrtaceae), mọc tự nhiên rất nhiều tại các quốc gia Nam Á và Đông Nam Á, bao gồm khu vực miền Nam Việt Nam [1]. Từ xa xưa, các bộ phận của cây sim như lá, rễ và quả đã xuất hiện trong y học cổ truyền Việt Nam, Trung Quốc và Malaysia nhằm hỗ trợ xử lý tiêu chảy, kiết lỵ, đau dạ dày và làm lành vết thương [1]. Bên cạnh đó, người dân bản địa cũng dùng quả sim để chế biến thành mứt, trà hoặc ngâm rượu [1]. Chính lịch sử sử dụng này đã khiến nhiều người mặc định rằng rượu sim đương nhiên có tác dụng chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe.

Hoạt chất thực sự có trong quả sim gồm những gì?

Khi ngâm quả sim vào rượu, dung môi ethanol sẽ trích ly một số hợp chất hòa tan có trong phần thịt và vỏ quả. Nghiên cứu thực vật học chỉ ra rằng quả sim khi chín có màu tím đen, thịt quả màu tím sẫm, mềm và có vị ngọt, trong khi quả xanh có vị chát đặc trưng [1]. Màu tím sẫm này được tạo nên bởi hàm lượng cao các sắc tố anthocyanin [2]. Phân tích di truyền cho thấy quả sim tích lũy bốn hợp chất anthocyanin chính thông qua con đường sinh tổng hợp đặc thù [2].

Ngoài anthocyanin, quả sim chứa một lượng lớn các hợp chất phenolic và flavonoid đa dạng [1, 3]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận sự hiện diện của sáu hợp chất flavonoid chính gồm myricetin, quercetin, dihydromyricetin, kaempferol, quercetin 7,4'-diglucoside và vitexin [3].

Một nghiên cứu phân tích chuyên sâu khác đã xác định tổng cộng 29 hợp chất phenolic trong quả sim, trong đó có 18 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện [4]. Trong phân đoạn phenolic liên kết, axit gallic đạt hàm lượng 80,44 ± 8,74 mg/100 g và axit ellagic đạt 107,47 ± 7,28 mg/100 g [4]. Phân đoạn phenolic ester hóa cũng chứa tới 103,76 ± 6,34 mg/100 g axit gallic [4]. Tổng hàm lượng phenolic cao nhất ghi nhận ở phân đoạn liên kết là 7,09 ± 0,17 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam nguyên liệu [4]. Đây đều là các chất chống oxy hóa tự nhiên mạnh mẽ.

Nghiên cứu tiền lâm sàng: Tác dụng chống oxy hóa và kháng khuẩn

Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm chứng minh dịch chiết quả sim có hoạt tính sinh học rất đáng chú ý. Dịch chiết giàu flavonoid (chiếm 62,09% đương lượng rutin) chiết bằng ethanol và tinh chế qua nhựa hấp phụ cho thấy khả năng khử mạnh, dập tắt các gốc tự do như superoxide, hydroxyl và DPPH, đồng thời ức chế quá trình peroxy hóa lipid trong ống nghiệm [3]. Khi thử nghiệm trên chuột, dịch chiết flavonoid này giúp gia tăng đáng kể hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh trong huyết thanh [3].

Phân đoạn phenolic liên kết của quả sim cũng thể hiện khả năng chống oxy hóa vượt trội với các chỉ số DPPH đạt 15,63 ± 0,86 mg/g, ABTS đạt 34,73 ± 0,07 mg/g và FRAP đạt 17,89 ± 0,27 mg/g đương lượng axit ascorbic [4]. Cùng với đó, phân đoạn này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt trước các vi khuẩn như Bacillus cereus, Staphylococcus aureus và Escherichia coli với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) lần lượt là 0,156 mg/mL, 0,625 mg/mL và 1,25 mg/mL [4].

Ở cấp độ tế bào, dịch chiết quả sim ở nồng độ 400 microgam/mL có khả năng ức chế hiện tượng mất hạt của tế bào mast (dòng tế bào RBL-2H3 kích hoạt bởi ionophore canxi A23187) thông qua việc giảm giải phóng enzyme beta-hexosaminidase và giảm nồng độ canxi nội bào [5]. Thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết giúp dập tắt gốc tự do DPPH, giảm tạo gốc oxy hóa phản ứng (ROS) phụ thuộc liều lượng, đồng thời ức chế giải phóng các cytokine gây viêm như interleukin-1beta (IL-1beta) và TNF-alpha [5]. Cơ chế này diễn ra thông qua việc điều hòa giảm các đường truyền tín hiệu nội bào Fyn, PLCgamma, ERK và NF-kappaB [5].

Bằng chứng bảo vệ đường ruột và mỡ máu trên động vật

Về tác dụng bảo vệ đường tiêu hóa, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt bị rối loạn chức năng hàng rào ruột do chế độ ăn nhiều chất béo (HFD) đã đem lại những kết quả quan trọng [6]. Nghiên cứu sử dụng dịch chiết quả sim giàu phenolic (RTE) bổ sung cho chuột [6]. Kết quả cho thấy RTE cải thiện rõ rệt tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột: tăng độ đa dạng alpha, ức chế tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes, làm giàu các chủng vi khuẩn sản sinh axit béo chuỗi ngắn có lợi như Odoribacter, Parabacteroides, Blautia và Akkermansia, đồng thời giảm thiểu các vi khuẩn có hại như Helicobacter, họ Desulfovibrionaceae và Mucispirillum [6].

Không chỉ vậy, dịch chiết quả sim còn làm tăng biểu hiện của các protein liên kết vòng (tight junction proteins) giúp củng cố tính toàn vẹn của niêm mạc ruột, giảm các cytokine gây viêm và ức chế phản ứng viêm qua con đường LPS-TLR4-NF-kappaB ở mô đại tràng chuột [6].

Liên quan đến chuyển hóa mỡ máu và tim mạch, một nghiên cứu công bố năm 2021 được thực hiện trên chuột cống trắng dòng Sprague-Dawley đực [7]. Nhóm chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo và giàu cholesterol (HFHC) kết hợp uống nước ép quả sim (Rhodomyrtus tomentosa fruit juice - RTFJ) liên tục trong 75 ngày với các mức liều 0,5; 1 và 2 g/kg thể trọng mỗi ngày, so sánh với nhóm đối chứng dùng thuốc simvastatin [7]. Kết quả xét nghiệm huyết thanh sau 75 ngày cho thấy nước ép sim ngăn chặn hiệu quả sự gia tăng của triglyceride toàn phần (TG), cholesterol toàn phần (TC), lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) và ngăn chặn sự sụt giảm của lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) [7]. Quan sát mô bệnh học động mạch vành và động mạch chủ dưới kính hiển vi quang học cũng chứng minh nước ép quả sim giúp ngăn ngừa sự dày lên của thành mạch, ức chế lắng đọng lipid và ngăn hình thành tế bào bọt ở lớp nội mạc động mạch [7].

Lỗ hổng lớn: Thiếu thử nghiệm lâm sàng và nghịch lý cồn

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên tế bào và chuột mang lại nhiều hy vọng, một khoảng cách rất lớn vẫn tồn tại giữa các nghiên cứu này và việc khẳng định rượu sim có tác dụng chữa bệnh ở người. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm đánh giá tác dụng bổ máu hay hỗ trợ tiêu hóa của quả sim hay rượu sim.

Tất cả các kết quả khả quan về giảm mỡ máu, bảo vệ thành mạch hay củng cố niêm mạc ruột đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) với việc sử dụng nước ép quả sim tươi hoặc dịch chiết tinh chế cô đặc [2, 7]. Động vật có cơ chế chuyển hóa khác biệt so với cơ thể người, và các chất bổ sung này hoàn toàn không chứa cồn [2, 7]. Do đó, việc suy diễn kết quả từ nước ép sim trên chuột sang công dụng của rượu sim ngâm truyền thống là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Đáng nói hơn, rượu sim chứa hàm lượng ethanol đáng kể. Cồn là một chất độc đối với tế bào, chuyển hóa chủ yếu qua gan và có thể gây kích ứng niêm mạc tiêu hóa, làm tăng nguy cơ viêm loét dạ dày khi lạm dụng. Việc một người uống rượu sim với mong muốn "trợ tiêu hóa" có thể phản tác dụng nếu ethanol bào mòn hàng rào bảo vệ dạ dày. Thêm vào đó, lời đồn rượu sim "bổ máu" hoàn toàn không có bằng chứng khoa học chứng minh; ngược lại, việc tiếp nạp cồn kéo dài có thể gây độc cho tủy xương và ức chế quá trình tạo máu.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm hoa quả

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng đặc tính của thảo dược tươi với rượu ngâm. Nhiều người tin rằng quả sim chứa nhiều hoạt chất tốt thì khi ngâm rượu, thức uống này đương nhiên trở thành một phương thuốc bổ lành tính, có thể uống thay nước hoặc dùng thoải mái mỗi bữa ăn.

Thực tế, quá trình ngâm rượu tự phát tại gia đình thường không chuẩn hóa được nồng độ hoạt chất, độ tinh khiết hay hàm lượng độc chất phát sinh. Cồn trong rượu ngâm có thể hòa tan một phần phenolic hay anthocyanin, nhưng lượng hoạt chất hấp thu vào cơ thể qua vài chén rượu là rất nhỏ so với liều lượng chiết xuất cô đặc được sử dụng trong các nghiên cứu trên chuột [2, 3].

Một sai lầm khác là dùng rượu sim để điều trị các chứng đau bụng, tiêu chảy cấp tính. Dù y học cổ truyền từng ghi nhận việc dùng sim chữa tiêu chảy hay đau dạ dày [1], việc đưa thêm cồn nồng độ cao vào đường ruột đang tổn thương có thể làm nặng thêm tình trạng viêm nhiễm và tiêu chảy, gây nguy hiểm cho người bệnh.

Những ai cần thận trọng với rượu sim?

Rượu sim bản chất vẫn là đồ uống có cồn, do đó những đối tượng nhạy cảm tuyệt đối không nên sử dụng như một giải pháp tăng cường sức khỏe. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không được dùng đồ uống có cồn vì nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của dịch chiết sim hay rượu sim trên phụ nữ có thai và cho con bú.

Người mắc các bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi, gan nhiễm mỡ, xơ gan cần tránh xa rượu sim, bởi gan phải hoạt động để chuyển hóa ethanol, làm tăng gánh nặng tổn thương tế bào gan. Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản cũng không nên uống vì nồng độ cồn và tính axit có thể kích thích niêm mạc, làm bùng phát cơn đau.

Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây y như thuốc hạ đường huyết, hạ huyết áp, thuốc an thần hoặc thuốc kháng sinh cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Cồn có thể tương tác với các loại thuốc này, gây biến đổi dược động học hoặc gia tăng độc tính nguy hiểm.

Sử dụng sim đúng cách trong đời sống

Nếu muốn tận dụng các hợp chất thực vật có lợi từ quả sim, người tiêu dùng nên ưu tiên các dạng chế biến không chứa cồn. Quả sim tươi chín mọng có thể ăn trực tiếp sau khi rửa sạch hoặc dùng làm trà sim, nước ép sim tươi [1]. Nước ép quả sim đã được nghiên cứu trên động vật chứng minh giúp kiểm soát mỡ máu và ngăn ngừa lắng đọng mảng xơ vữa [7].

Trường hợp sử dụng rượu sim như một nét văn hóa ẩm thực truyền thống, người dùng chỉ nên uống với lượng vừa phải mang tính chất thưởng thức, không lạm dụng và không xem đây là thuốc chữa bệnh. Hiện tại chưa có khuyến cáo y khoa chính thức về liều lượng an toàn của rượu sim đối với sức khỏe con người, do đó người tiêu dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có ý định sử dụng thường xuyên.

Tóm lại, quả sim rừng là một nguồn cung cấp phenolic, anthocyanin và flavonoid tự nhiên giàu tiềm năng sinh học [1, 3, 5]. Tuy nhiên, công dụng "bổ máu, trợ tiêu hóa" của rượu sim hiện vẫn dừng lại ở kinh nghiệm truyền miệng dân gian. Người tiêu dùng cần tỉnh táo phân biệt giữa lợi ích của quả sim tự nhiên với nguy cơ sức khỏe từ cồn trong rượu ngâm để có lựa chọn bảo vệ sức khỏe phù hợp nhất.