Lưu ý khi dùng dây thần thông cùng thuốc hạ đường huyết

Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các bài thuốc dân gian với mong muốn hỗ trợ kiểm soát đường huyết tự nhiên. Trong đó, dây thần thông (tên khoa học là Tinospora cordifolia) là loại dược liệu quen thuộc được truyền tai nhau về tác dụng hỗ trợ hạ đường máu. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này cùng thuốc hạ đường huyết theo đơn tiềm ẩn rủi ro sức khỏe đáng lo ngại.

Câu trả lời cho vấn đề này là người bệnh không nên tự ý phối hợp dây thần thông cùng các loại thuốc hạ đường huyết Tây y. Sự kết hợp thiếu kiểm soát có thể dẫn đến nguy cơ hiệp đồng tác dụng khiến đường huyết hạ đột ngột xuống mức nguy hiểm, đồng thời làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể.

Cơ chế tác động đến chuyển hóa đường huyết

Dây thần thông chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thống chuyển hóa carbohydrate của cơ thể ^[1]. Một số hợp chất trong thảo mộc này có khả năng ức chế các enzym tiêu hóa tại ruột, từ đó làm chậm sự phân giải đường đôi thành đường đơn hấp thu vào máu ^[2].

Khi hoạt chất đi vào tuần hoàn, chúng kích thích sự hấp thu glucose tại mô cơ và thúc đẩy quá trình oxy hóa đường ^[1]. Đồng thời, các thành phần này còn can thiệp vào các thụ thể và men chuyển hóa, hỗ trợ khôi phục các chỉ số carbohydrate ^[1]. Tác dụng sinh học này tương đồng với cơ chế hoạt động của nhiều nhóm thuốc trị đái tháo đường hiện đại, khiến việc dùng song song cả hai dễ dẫn đến tình trạng quá liều chức năng.

Dây thần thông tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan ra sao?

Một trong những tương tác đáng lo ngại nhất khi dùng chung thảo dược với thuốc điều trị chính là sự can thiệp vào hệ thống enzym cytochrom P450 (CYP450) tại gan. Các enzym này đóng vai trò chính trong việc phân hủy và đào thải thuốc ra khỏi cơ thể [2, 4].

Nghiên cứu trong ống nghiệm trên vi thể gan người và chuột đã đánh giá khả năng ức chế enzym của chiết xuất chuẩn hóa dây thần thông và hoạt chất tinosporaside ^[3]. Thử nghiệm dùng phương pháp HPLC pha đảo và huỳnh quang vi bản đã xác định nồng độ ức chế 50% (IC50) của chiết xuất lần lượt là 136,45 mcg/ml (đối với CYP3A4), 144,37 mcg/ml (CYP2D6), 127,55 mcg/ml (CYP2C9) và 141,82 mcg/ml (CYP1A2) ^[3]. Mức IC50 này cao hơn đáng kể so với các chất ức chế đối chứng, cho thấy chiết xuất chuẩn hóa độc lập có nguy cơ tương tác thấp qua các enzym này khi dùng đơn lẻ ^[3].

Tuy nhiên, một nghiên cứu dược động học năm 2018 trên chuột cống lại ghi nhận kết quả phức tạp hơn khi kết hợp cùng thuốc đái tháo đường glibenclamide ^[4]. Trong nghiên cứu này, chiết xuất cồn - nước từ dây thần thông đã ức chế hoạt tính của các enzym theo thứ tự: CYP2C9 mạnh nhất, tiếp đến là CYP2D6, CYP2C19, CYP1A2 và CYP3A4 ^[4]. Sự ức chế tạo thành các chất chuyển hóa tăng dần theo nồng độ chiết xuất trên cả vi thể gan người và chuột ^[4].

Chuột thí nghiệm được chia thành các nhóm uống chiết xuất với liều 0, 100 và 400 mg/kg mỗi ngày hai lần trong 14 ngày, sau đó được cho uống 1 mg/kg glibenclamide vào ngày thứ 14 ^[4]. Kết quả phân tích huyết tương qua phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-HRMS) cho thấy: ở liều 400 mg/kg, chiết xuất dây thần thông làm tăng đáng kể sinh khả dụng của glibenclamide, kéo dài rõ rệt thời gian đạt nồng độ đỉnh trong máu (Tmax) và làm giảm tốc độ thanh thải của thuốc ^[4]. Điều này đồng nghĩa thuốc bị giữ lại trong máu lâu hơn và tích tụ nồng độ cao hơn bình thường.

Các nghiên cứu về khả năng hạ đường huyết của dây thần thông

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh hoạt tính sinh học làm giảm glucose của các hợp chất phân lập từ dây thần thông:

Nghiên cứu năm 2016 đã phân lập một polysaccharide mới từ chiết xuất methanol thân cây dây thần thông ^[1]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột Wistar đực khỏe mạnh và chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin (STZ) ^[1]. Hợp chất được cho uống với liều 20 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong vòng 60 ngày ^[1]. Kết quả ghi nhận nồng độ glucose huyết tương giảm đáng kể (p < 0,05) ^[1]. Lượng HbA1c, chất béo trung tính (triglycerides) và cholesterol toàn phần giảm rõ rệt, trong khi hemoglobin, glycogen mô và HDL cholesterol tăng lên ^[1]. Hợp chất này còn hỗ trợ phục hồi enzym chuyển hóa đường, nồng độ insulin, C-peptide, mức oxy hóa glucose về mức gần bình thường, đồng thời ghi nhận sự tái tạo tế bào beta tuyến tụy trên lát cắt mô học và tăng biểu hiện protein lẫn mRNA của Glut-4 ở cơ bắp ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã xác định hoạt chất saponarin (một flavonoid dạng apigenin-6-C-glucosyl-7-O-glucoside) có trong chiết xuất lá dây thần thông với hàm lượng từ 32,1 ± 1,5 đến 45,5 ± 3,5 mg/g chất khô ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra saponarin ức chế cạnh tranh hỗn hợp men alpha-glucosidase và sucrase ^[2]. Giá trị IC50, Ki và ki' lần lượt là 48 µM, 8 µM và 19,5 µM đối với men maltase ruột; và 35 µM, 6 µM và 13 µM đối với men sucrase ruột ^[2]. Khi thử nghiệm đường uống trên chuột cống được cho ăn maltose, saponarin thể hiện hoạt tính hạ đường huyết ở khoảng liều 20-80 mg/kg, cho hiệu lực đáng chú ý khi so với khoảng liều 100-200 mg/kg của thuốc acarbose chuẩn ^[2].

Ngoài ra, dây thần thông cũng là một trong 8 thành phần thảo dược tạo nên công thức Dihar; thử nghiệm trên chuột cống đái tháo đường tuýp 1 do STZ ghi nhận công thức này giúp giảm đáng kể ure và creatinin huyết thanh ^[5].

Lợi ích tiềm năng và ranh giới bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều tiềm năng sinh học của dây thần thông trong việc hạ đường máu, chống oxy hóa, kích thích phục hồi tế bào bài tiết insulin và tăng hấp thụ đường tại cơ bắp [1, 3]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu khoa học hiện nay đều chỉ dừng lại ở mô hình tế bào và động vật gặm nhấm như chuột cống [1, 3, 4].

Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người nhằm xác lập liều dùng chuẩn hóa, đánh giá mức độ an toàn dài hạn cũng như theo dõi tương tác trực tiếp trên bệnh nhân đái tháo đường. Dữ liệu trên động vật không thể đại diện hoàn toàn cho đáp ứng sinh lý phức tạp ở người bệnh, đặc biệt là nhóm đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính.

Nguy cơ tụt đường huyết quá mức và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, dùng chung với thuốc điều trị sẽ giúp "nhân đôi" hiệu quả hạ đường huyết mà không gây tác dụng phụ. Đây là quan niệm hết sức sai lầm.

Khi dùng chung dây thần thông với thuốc Tây y (đặc biệt là nhóm sulfonylurea như glibenclamide), hai tác động bất lợi có thể cộng dồn cùng lúc: dược liệu vừa tự làm hạ đường huyết qua ức chế hấp thu và tái tạo tế bào beta [1, 3], vừa ngăn cản enzym gan phân hủy thuốc khiến nồng độ thuốc tự do trong máu tăng vọt ^[4]. Hậu quả là đường huyết tụt dốc không phanh. Hạ đường huyết quá mức có thể dẫn đến chóng mặt, vã mồ hôi, run rẩy, lú lẫn, hôn mê và đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra chiết xuất cồn 70% từ thân cây dây thần thông khi dùng đường uống cho chuột đực đã làm giảm khả năng sinh sản thông qua giảm mật độ, độ di động của tinh trùng, giảm testosterone huyết thanh cùng suy giảm lượng glycogen và sialic acid ^[5]. Chiết xuất nước - cồn ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg trên chuột cũng cho thấy tác động làm giảm hoạt động vận động tự nhiên ^[6]. Những bằng chứng này nhấn mạnh rằng dược liệu tự nhiên vẫn mang các hoạt tính sinh học đa chiều và tiềm ẩn tác dụng phụ không mong muốn.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Nhóm bệnh nhân đang được kê đơn glibenclamide hoặc các thuốc chuyển hóa qua enzym CYP2C9 và hệ CYP450 tuyệt đối không tự ý dùng kèm dây thần thông vì nguy cơ chậm thanh thải thuốc và tích lũy nồng độ cao ^[4].
• Người có tiền sử hay bị hạ đường huyết: Thảo dược có thể làm các đợt tụt đường huyết xuất hiện thường xuyên và khó kiểm soát hơn.
• Người suy giảm chức năng gan, thận: Khả năng chuyển hóa và đào thải cả thảo dược lẫn thuốc đều bị ảnh hưởng, làm tăng nguy cơ quá liều.
• Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tiến hành trên động vật đực hoặc mô hình tế bào [1, 4, 8]; chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên các đối tượng này. Do đó, nhóm đối tượng này cần tránh sử dụng.

Cách tiếp cận và áp dụng an toàn trong thực tế

Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và không tự ý bổ sung dây thần thông vào thực đơn hằng ngày khi chưa có chỉ định y khoa.

Nếu đang cân nhắc dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào chứa dây thần thông, hãy thảo luận cởi mở với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi được sự đồng ý, người bệnh cần kiểm tra đường huyết mao mạch thường xuyên để theo dõi sát diễn biến sức khỏe, kịp thời phát hiện các dấu hiệu tụt đường máu. Tuyệt đối không tự ý tăng liều, không tự ngắt thuốc Tây y hoặc dùng quá liều lượng được chuyên gia khuyến nghị.

Dây thần thông cho thấy nhiều hoạt tính sinh học triển vọng trong các nghiên cứu tiền lâm sàng về chuyển hóa đường. Dù vậy, nguy cơ tương tác làm chậm đào thải thuốc và hạ đường huyết quá mức là hoàn toàn có thật. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ vẫn là chìa khóa an toàn nhất để kiểm soát đường huyết.