Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường có xu hướng tìm đến các loại thảo dược tự nhiên hoặc thực phẩm bổ dưỡng để hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Trong đó, khiếm thực là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, vừa được dùng làm món ăn bồi bổ vừa có mặt trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này cùng các loại thuốc hạ đường huyết kê đơn lại tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe đáng lo ngại.

Người đang điều trị bệnh tiểu đường bằng thuốc Tây y không nên tự ý dùng đồng thời khiếm thực với liều lượng lớn. Khi dùng chung, dược tính tự nhiên của khiếm thực có thể cộng hưởng với thuốc điều trị, dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức và gây khó khăn cho việc kiểm soát bệnh.

Khiếm thực là gì và vì sao được quan tâm?

Khiếm thực (tên khoa học là Euryale ferox, hay còn gọi là foxnut) là loài thực vật thủy sinh thuộc họ Súng (Nymphaeaceae) [1], [2]. Cây được trồng và phân bố chủ yếu ở các nước châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [1]. Trong y học cổ truyền phương Đông, hạt khiếm thực đã được sử dụng từ lâu đời như một vị thuốc hỗ trợ nhiều vấn đề sức khỏe [3], [2].

Về mặt dinh dưỡng, hạt khiếm thực chứa hàm lượng phong phú carbohydrate, protein, chất xơ, vitamin, khoáng chất cùng các hợp chất polyphenol [1]. Nhờ thành phần hoạt chất sinh học đa dạng, khiếm thực được xem như một loại thực phẩm chức năng mang lại nhiều lợi ích tiềm năng như chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ gan, tim mạch và cải thiện tình trạng đường huyết [1], [4]. Tinh bột kháng loại 3 (RS3) tinh khiết được chiết xuất từ khiếm thực cũng cho thấy chỉ số đường huyết ước tính (eGI) thấp hơn 50% và tốc độ tiêu hóa dưới 20% [5].

Cơ chế tác động đến đường huyết của khiếm thực

Khả năng hỗ trợ giảm đường huyết của khiếm thực đã được các nhà khoa học làm rõ qua nhiều cơ chế chuyển hóa trong cơ thể. Một trong những hướng tác động chính là khả năng kích thích bài tiết insulin và bảo vệ các tế bào sản xuất insulin [6], [7]. Chiết xuất từ hạt khiếm thực hỗ trợ phục hồi hình thái cấu trúc đảo tụy chứa tế bào beta [6].

Bên cạnh đó, các hợp chất trong khiếm thực còn tác động trực tiếp lên hệ enzyme gan tham gia vào quá trình chuyển hóa glucose. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất từ khiếm thực giúp cải thiện hoạt động của enzyme glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD), một enzyme then chốt để duy trì mức đường huyết ổn định, đồng thời điều hòa glucose-6-phosphatase, fructose-1,6-biphosphatase và hexokinase tại gan [6], [7]. Ngoài ra, đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ của khiếm thực giúp dọn dẹp các gốc tự do, bảo vệ mô tụy, gan và thận khỏi tổn thương qua trung gian stress oxy hóa [6], [3], [7].

Bằng chứng khoa học: Thảo dược này hạ đường huyết ra sao?

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh hiệu quả sinh học của khiếm thực trên mô hình bệnh đái tháo đường:

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành thử nghiệm độc tính cấp và hiệu quả của dịch chiết methanol từ hạt khiếm thực trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin (STZ) [6]. Thử nghiệm độc tính cấp cho thấy các liều khác nhau của dịch chiết không gây độc và tỷ lệ tử vong ghi nhận bằng 0 [6]. Trong thử nghiệm dung nạp glucose đường uống, nhóm dùng dịch chiết khiếm thực làm giảm mức đường huyết rõ rệt xuống còn 88,45 ± 0,7672, so sánh đối chứng với thuốc điều trị tiểu đường glibenclamide ở mức 82,80 ± 0,5378 [6].

Cũng trong nghiên cứu này, ở chuột bị đái tháo đường do STZ có mức đường huyết tăng cao, việc điều trị bằng khiếm thực đã hạ mức đường huyết đáng kể xuống còn 91,08 ± 0,5402 [6]. Nhóm chuột dùng khiếm thực ghi nhận mức cải thiện nồng độ insulin so với glibenclamide [6]. Sau 45 ngày điều trị, cấu trúc mô bệnh học của tiểu đảo Langerhans chứa tế bào beta ở tụy được phục hồi gần như bình thường [6]. Tĩnh mạch trung tâm và tế bào gan bị biến dạng cũng hồi phục về trạng thái bình thường so với nhóm chứng nhiễm độc, đồng thời quai Henle ở thận cũng phục hồi hình thái [6]. Toàn bộ các thay đổi mô học này đi kèm sự phục hồi nồng độ insulin, glucose và hemoglobin gắn kết (HbA1c) [6].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 đã phân lập hợp chất triterpene ngũ vòng mới có tên 2beta-hydroxybetulinic acid 3beta-oleiate (HBAO) từ hạt khiếm thực [7]. Thử nghiệm trên chuột cống mắc đái tháo đường type 2 do STZ cho thấy, sau 45 ngày can thiệp, hợp chất HBAO đem lại sự cải thiện rõ rệt về kiểm soát đường huyết, giảm mỡ máu, tăng insulin huyết tương và phục hồi các enzyme tạo glycogen ở gan cùng các chỉ dấu chống oxy hóa [7]. Cấu trúc mô bệnh học tổn thương tại gan, tụy và thận của động vật thí nghiệm cũng được phục hồi theo chiều hướng tích cực [7].

Nguy cơ tiềm ẩn: Hiện tượng hiệp đồng hạ đường huyết quá mức

Dù các nghiên cứu trên động vật cho thấy tiềm năng hạ đường huyết rất tốt, nhưng đây lại chính là "con dao hai lưỡi" khi người bệnh sử dụng đồng thời với thuốc điều trị đái tháo đường. Khi một hoạt chất tự nhiên có khả năng hạ đường huyết và kích thích insulin được đưa vào cơ thể cùng lúc với thuốc hạ đường huyết tổng hợp (như nhóm sulfonylurea), tác dụng cộng gộp hay hiệp đồng có thể xảy ra [6], [8].

Hậu quả là mức glucose trong máu có thể bị tụt xuống dưới ngưỡng an toàn rất nhanh, gây ra tình trạng hạ đường huyết đột ngột. Bệnh nhân có thể gặp các triệu chứng nguy hiểm như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, tim đập nhanh, run rẩy tay chân, lú lẫn hoặc thậm chí ngất xỉu và hôn mê nếu không được xử trí kịp thời.

Mặt khác, các tương tác thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường là vấn đề y khoa đã được cảnh báo từ lâu. Một nghiên cứu lâm sàng trên 709 bệnh nhân tại Phòng khám Đái tháo đường Aberdeen cho thấy có đến 51% bệnh nhân từng tiếp xúc với từ 1 đến 5 loại thuốc có tiềm năng tương tác với phác đồ điều trị đái tháo đường của họ [8]. Mức độ kiểm soát bệnh đái tháo đường ở những bệnh nhân dùng sulfonylurea có phối hợp các chất gây tương tác bị suy giảm nghiêm trọng so với những người không dùng phối hợp, đặc biệt là ở bệnh nhân lớn tuổi [8]. Điều này cho thấy việc phối hợp thêm các chất có hoạt tính sinh học mà không kiểm soát chặt chẽ sẽ gây xáo trộn khả năng ổn định đường huyết của người bệnh [8].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm phổ biến hiện nay là nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được và có thể thay thế thuốc tân dược. Cần lưu ý rằng phần lớn các dữ liệu khoa học về tác dụng hạ đường huyết mạnh mẽ của khiếm thực hiện nay mới chỉ được thực hiện trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột cống) [6], [7] hoặc nuôi cấy tế bào [3], [4]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác định ngưỡng an toàn hay liều điều trị chuẩn xác của khiếm thực trong việc chữa bệnh đái tháo đường.

Do đó, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc, giảm liều thuốc bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng khiếm thực. Thảo dược này không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa chính quy.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng khiếm thực?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm bao gồm:

  • Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc kê đơn: Những người đang sử dụng thuốc kích thích tiết insulin như nhóm sulfonylurea hoặc tiêm insulin ngoại sinh cần cẩn trọng tối đa vì nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết quá mức [6], [8].
  • Người cao tuổi mắc bệnh tiểu đường: Bệnh nhân lớn tuổi thường nhạy cảm hơn với các tương tác bất lợi và kiểm soát đường huyết kém hơn khi dùng đồng thời nhiều loại chất điều trị [8].
  • Người có tiền sử hay bị hạ đường huyết: Việc bổ sung các thực phẩm có hoạt tính hạ đường huyết có thể làm tăng tần suất tái phát các cơn tụt đường huyết đột ngột.
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu hiện tại về chiết xuất khiếm thực chỉ mới tập trung trên chuột thực nghiệm [6], [7] và mô hình tế bào [3], [4], hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên phụ nữ có thai, mẹ đang cho con bú hay trẻ nhỏ. Nhóm này cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Cách dùng khiếm thực an toàn trong chế độ ăn

Nếu muốn bổ sung khiếm thực vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày để bồi bổ sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

  • Dùng lượng vừa phải: Chỉ nên sử dụng khiếm thực như một thực phẩm dinh dưỡng trong các bữa ăn (nấu chè dưỡng nhan, hầm canh, nấu cháo) với lượng vừa phải, không nên dùng liên tục dạng chiết xuất cô đặc liều cao.
  • Thời điểm sử dụng: Tránh dùng các món ăn từ khiếm thực ngay sát thời điểm uống thuốc điều trị đái tháo đường để hạn chế tương tác tức thời. Tốt nhất nên dùng cách xa thời điểm dùng thuốc vài giờ.
  • Theo dõi đường huyết thường xuyên: Khi bắt đầu thêm khiếm thực vào khẩu phần ăn, bệnh nhân cần đo chỉ số đường huyết mao mạch định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu tụt đường huyết bất thường.
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng biết về các loại thảo dược, món ăn bổ sung mà bạn đang có kế hoạch sử dụng kèm với phác đồ thuốc.

Khiếm thực là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và chứa nhiều hoạt chất sinh học quý giá hỗ trợ chống oxy hóa và chuyển hóa [1], [3]. Tuy nhiên, dược tính hạ đường huyết tự nhiên của loại hạt này đòi hỏi người bệnh đái tháo đường phải hết sức thận trọng khi đang dùng thuốc điều trị [6], [8]. Việc sử dụng hợp lý, ăn lượng vừa phải và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa giúp tận dụng lợi ích của thực phẩm mà vẫn bảo đảm an toàn tính mạng.