Lưu ý khi dùng sơn cúc hai hoa cùng thuốc chống đông máu

Nhiều người bệnh có thói quen sử dụng thêm các loại cây cỏ, thảo dược dân gian song song với đơn thuốc của bác sĩ với suy nghĩ cây cỏ tự nhiên thì lành tính. Trong số đó, sơn cúc hai hoa là dược liệu được lưu truyền và sử dụng trong một số bài thuốc dân gian nhưng người dùng lại ít chú ý đến các rủi ro tương tác.

Việc tự ý kết hợp sơn cúc hai hoa hay bất kỳ thảo dược nào chứa hoạt chất tác động lên hệ mạch máu cùng với thuốc chống đông có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe nghiêm trọng. Tương tác bất lợi giữa thảo dược và các thuốc kháng đông đường uống làm gia tăng nguy cơ chảy máu khó cầm hoặc làm giảm hiệu lực ngăn ngừa huyết khối của thuốc.

Thảo dược và thuốc chống đông: Nguy cơ tiềm ẩn bị xem nhẹ

Xu hướng phối hợp y học cổ truyền cùng y học hiện đại ngày càng phổ biến ở nhiều quốc gia, đặc biệt là nhóm người cao tuổi mắc các bệnh lý mạn tính. Tuy nhiên, việc thiếu hiểu biết về tương tác thảo dược - thuốc có thể biến một bài thuốc dân gian thông thường thành mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Một bài tổng quan công bố năm 2013 đã chỉ ra rằng thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu thông thường có những tương tác bất lợi với một số vị thuốc thảo dược đơn lẻ ^[1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những rủi ro do tương tác giữa thảo dược và thuốc thường bị bỏ qua hoặc đánh giá quá thấp, đặc biệt là các tương tác liên quan đến thuốc chống đông máu ^[1].

Nghiên cứu tổng quan này cũng lưu ý rằng việc dùng đồng thời một số thảo dược có thể làm tăng hoặc làm giảm tác dụng dược lý của thuốc chống đông và chống kết tập tiểu cầu, để lại những hậu quả từ mức độ trung bình cho đến nghiêm trọng ^[1]. Đáng lo ngại hơn, phần lớn bệnh nhân thường không chủ động chia sẻ việc tự ý dùng thêm thảo dược với bác sĩ điều trị của mình ^[1].

Cơ chế tác động dược động học và chuyển hóa qua enzym

Để hiểu được vì sao thảo dược như sơn cúc hai hoa có thể gây hại khi uống cùng thuốc chống đông, cần nhìn vào cách cơ thể hấp thu và đào thải thuốc qua hệ thống enzym gan và protein vận chuyển. Thuốc chống đông đường uống đòi hỏi một nồng độ ổn định tuyệt đối trong máu để vừa ngăn cục máu đông vừa không làm thủng mạch máu gây xuất huyết.

Các thuốc chống đông đường uống truyền thống như warfarin hay các dẫn xuất coumarin phụ thuộc rất lớn vào các enzym chuyển hóa tại gan. Báo cáo y khoa năm 2018 cho biết các tương tác có ý nghĩa lâm sàng đối với warfarin bao gồm các chất làm thay đổi hoạt động của enzym cytochrome 2C9, 3A4, hoặc cả hai loại enzym này ^[2]. Nếu thảo dược có chứa các thành phần làm biến đổi hoặc ức chế các enzym này, nồng độ thuốc trong máu sẽ tăng vọt hoặc tụt giảm bất thường ^[2].

Đối với các thuốc chống đông đường uống trực tiếp thế hệ mới (DOACs), cơ chế chuyển hóa cũng liên quan chặt chẽ đến các hệ thống vận chuyển và enzym cụ thể. Các hoạt chất làm thay đổi protein vận chuyển p-glycoprotein có thể tương tác với tất cả các loại thuốc chống đông đường uống trực tiếp ^[2]. Ngoài ra, những chất làm biến đổi enzym cytochrome 3A4 có thể tương tác mạnh với hai loại thuốc chống đông trực tiếp là rivaroxaban và apixaban ^[2].

Bằng chứng nghiên cứu về các nhóm thuốc chống đông

Mỗi nhóm thuốc chống đông máu lại có những con đường chuyển hóa và phản ứng khác nhau khi gặp các tương tác hóa học ngoại lai. Bằng chứng khoa học qua các thời kỳ đã làm rõ mức độ rủi ro của từng nhóm thuốc khi tiếp xúc với các hoạt chất lạ đưa vào cơ thể.

Vấn đề tương tác thuốc trong quá trình sử dụng kéo dài các thuốc chống đông nhóm coumarin đã được ghi nhận trong y văn từ năm 1978 ^[3]. Sự tương tác thường xuyên này có thể gây ra hiện tượng tăng cường hiệu lực chống đông dẫn đến rủi ro xuất huyết, hoặc ức chế tác dụng chống đông làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối nguy hiểm ^[3]. Đến năm 2015, nghiên cứu tổng quan tiếp tục xác nhận nhóm thuốc kháng vitamin K đứng đầu danh sách các loại thuốc có nhiều tương tác thuốc và chế độ ăn nhất, đồng thời nằm trong số những nhóm thuốc có tỷ lệ biến cố đe dọa tính mạng cao nhất ^[4].

Đối với các thuốc chống đông đường uống trực tiếp mới hơn, nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng dù số lượng tương tác ghi nhận có ít hơn nhóm kháng vitamin K, người bệnh vẫn phải đối mặt với nhiều tương tác liên quan đến các con đường chuyển hóa đặc hiệu ^[4]. Kết quả của các tương tác này là làm thay đổi nồng độ thuốc chống đông trực tiếp trong huyết tương, dẫn đến hoặc là tăng nguy cơ xuất huyết, hoặc là làm giảm hiệu quả điều trị bệnh ^[4]. Thêm vào đó, việc dùng phối hợp với các thuốc làm suy giảm chức năng tiểu cầu càng làm tăng nguy cơ chảy máu ở người đang uống thuốc chống đông trực tiếp ^[4].

Nhìn nhận đúng về dữ liệu nghiên cứu của sơn cúc hai hoa

Hiện nay, nhiều người tin rằng các hoạt chất coumarin và flavonoid tự nhiên trong các loài cây thuộc họ cúc hay sơn cúc hai hoa hoàn toàn vô hại. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học hiện có đòi hỏi chúng ta phải có cái nhìn thận trọng và khách quan hơn.

Cần làm rõ rằng trong các y văn và dữ liệu nghiên cứu tổng quan công bố hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đánh giá riêng biệt việc dùng sơn cúc hai hoa kết hợp cùng các loại thuốc chống đông cụ thể. Các dữ liệu cảnh báo hiện tại được xây dựng dựa trên các nghiên cứu tổng hợp về thảo dược nói chung và các nguyên lý dược động học đã được chứng minh trên hệ enzym gan và protein vận chuyển [2, 5].

Nghiên cứu tổng quan năm 2013 thu thập dữ liệu từ 8 cuốn sách giáo khoa chuyên sâu về tương tác, 4 nguồn tài nguyên mạng và các tài liệu y sinh học từ tháng 1 năm 2000 đến tháng 12 năm 2011 ^[1]. Các nhà khoa học kết luận rằng đối với những bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu thông thường cùng các loại thảo dược điều trị bệnh tim mạch hoặc mạch máu não, nguy cơ tăng xuất huyết do tương tác thảo dược - thuốc là không thể xem nhẹ ^[1]. Sự thiếu hụt nghiên cứu riêng lẻ trên từng cây cỏ không đồng nghĩa với việc thảo dược đó an toàn tuyệt đối khi dùng chung với thuốc chống đông.

Những quan niệm sai lầm phổ biến khi tự chữa bệnh

Thực tế tiếp cận y tế cho thấy có rất nhiều quan niệm sai lầm khiến người bệnh gặp phải các biến cố bất lợi nặng nề khi điều trị tim mạch.

Hiểu lầm đầu tiên là cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn bổ dưỡng và không bao giờ đối kháng với thuốc tây. Sự thật là các hợp chất hóa học thực vật, bao gồm flavonoid hay các nhóm tương tự coumarin trong thảo dược, hoàn toàn có khả năng tương tác với enzym chuyển hóa và thay đổi tác dụng của thuốc chống đông đường uống [2, 5, 8]. Thuốc thảo dược khi vào cơ thể vẫn chuyển hóa qua gan và thận tương tự như dược phẩm tổng hợp.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ khi uống thảo dược với lượng thật lớn thì mới sinh ra biến cố nguy hiểm. Y văn chỉ ra rằng nguy cơ tương tác thuốc của các thuốc chống đông đường uống rất nhạy cảm và có thể xuất hiện chỉ sau các can thiệp dược lý vừa phải, đặc biệt ở những người có sẵn bệnh nền [4, 5]. Các hướng dẫn lâm sàng cảnh báo các thuốc chống đông đường uống là nhóm thuốc có nguy cơ cao gây biến cố ngoại ý nếu việc quản lý tương tác thuốc không được thực hiện chặt chẽ ^[2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải tất cả mọi người bệnh đều có phản ứng giống nhau trước một tương tác thuốc, nhưng có những nhóm bệnh nhân cực kỳ dễ tổn thương khi có sự xuất hiện của thảo dược lạ.

Nhóm người cao tuổi là đối tượng có nguy cơ cao nhất. Theo nghiên cứu công bố năm 2023 trên Tạp chí Điều dưỡng Lão khoa, tình trạng sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc (đa thuốc) rất phổ biến ở người cao tuổi mắc bệnh mạn tính, làm gia tăng nguy cơ tương tác thuốc với các thuốc chống đông trực tiếp ^[5]. Tương tác thuốc có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tính an toàn và hiệu quả của thuốc chống đông, tiềm ẩn nguy cơ biến cố bất lợi nặng, đặc biệt là tình trạng xuất huyết lớn ^[5]. Nghiên cứu năm 2015 cũng khẳng định bệnh nhân dùng nhóm kháng vitamin K kết hợp cùng lúc nhiều loại thuốc cho thấy nguy cơ xuất huyết cao hơn hẳn, và tình trạng đa thuốc này tập trung nhiều nhất ở người già ^[4].

Nhóm bệnh nhân thứ hai cần lưu tâm là những người có nguy cơ cao tái phát thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch hoặc có sẵn nguy cơ xuất huyết. Hướng dẫn thực hành năm 2016 về quản lý thuốc chống đông trực tiếp nêu rõ những bệnh nhân có biến cố thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch trong vòng 3 tháng gần nhất, hoặc có các yếu tố nguy cơ huyết khối tiếp diễn, hay người có nguy cơ xuất huyết cao sẽ đặc biệt dễ bị tổn thương trước các tương tác thuốc ^[6]. Ngoài ra, những người suy giảm chức năng thận, người có cân nặng quá cao hoặc quá thấp, người cao tuổi đều phải được bác sĩ đánh giá cẩn trọng từng thông số trước khi kê đơn hay phối hợp thuốc ^[6].

Khuyến nghị áp dụng thực tế và quản lý an toàn

Để bảo vệ bản thân trước những nguy cơ tương tác bất lợi, người bệnh đang dùng thuốc chống đông máu cần áp dụng các nguyên tắc quản lý chặt chẽ trong sinh hoạt hằng ngày.

Hướng dẫn thực hành năm 2016 nhấn mạnh việc quản lý tương tác thuốc chống đông phải mang tính cá thể hóa cho từng bệnh nhân ^[6]. Các chuyên gia đề xuất cần tránh dùng đồng thời dabigatran và edoxaban với các chất cảm ứng hoặc ức chế mạnh p-glycoprotein ^[6]. Đồng thời, cần tránh dùng rivaroxaban và apixaban với các chất cảm ứng và ức chế mạnh kết hợp cả p-glycoprotein và CYP3A4 ^[6]. Ngoài ra, việc dùng chung các thuốc chống kết tập tiểu cầu hay thuốc chống viêm không steroid (NSAID) nên được tránh trong quá trình dùng thuốc chống đông trực tiếp, trừ khi lợi ích mang lại vượt trội so với nguy cơ xuất huyết ^[6].

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý đun sắc, hãm trà hoặc sử dụng dịch chiết sơn cúc hai hoa cũng như các thảo dược lạ khi đang trong liệu trình điều trị thuốc chống đông. Hãy ghi chép lại toàn bộ các sản phẩm thực phẩm chức năng, trà thảo mộc đang dùng và mang theo đến gặp bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, bầm tím tự nhiên dưới da, đi tiểu ra máu hoặc phân có màu đen, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời.

Kết luận

Việc sử dụng các bài thuốc thảo dược tự nhiên như sơn cúc hai hoa song hành cùng thuốc chống đông máu tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường cho sức khỏe. Người bệnh cần hiểu rằng tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn khi đối mặt với các thuốc tim mạch có biên độ điều trị hẹp. Trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị là giải pháp an toàn nhất để vừa ngăn ngừa huyết khối, vừa phòng tránh tai biến xuất huyết.