Cây ớt ruộng (còn gọi là rau mương, tên khoa học Ludwigia octovalvis) thường mọc hoang tại các bờ mương, ruộng ẩm khắp làng quê Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc giã nát hoặc sắc nước loài cây này để chữa dứt điểm bệnh đau dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy tác dụng trị đau dạ dày của cây ớt ruộng phần lớn chỉ dừng lại ở đồn thổi dân gian. Các nghiên cứu quốc tế về loài cây này chủ yếu tập trung vào thử nghiệm trên tế bào và động vật, chưa có dữ liệu lâm sàng trên người xác nhận hiệu quả điều trị loét dạ dày.
Cơ chế tác động sinh học qua góc nhìn thí nghiệm
Trong dân gian, cây ớt ruộng được dùng làm trà giải nhiệt, thông tiểu và hỗ trợ tiêu hóa [2, 5]. Về mặt sinh hóa, các phân tích trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất từ cây Ludwigia octovalvis chứa nhiều hợp chất tự nhiên như polyphenol, flavonoid, beta-sitosterol, squalene và chlorophyll a [2, 6].
Những hoạt chất này thể hiện các hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ trong môi trường ống nghiệm [1]. Khi gặp các chất gây oxy hóa, các phân đoạn polyphenol giúp dọn dẹp các gốc tự do, hạn chế tổn thương tế bào [1].
Dù vậy, khả năng chống oxy hóa hoặc ức chế vi khuẩn trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc dược liệu này có thể làm liền vết loét niêm mạc hay trung hòa dịch vị axit dạ dày ở cơ thể người.
Bằng chứng nghiên cứu: Nhiều tiềm năng nhưng thiếu thử nghiệm dạ dày
Năm 1996, một nghiên cứu sàng lọc 28 loài cây thuốc dân gian nhằm tìm kiếm hoạt tính kháng khuẩn và kháng viêm thông qua cơ chế ức chế yếu tố phiên mã NF-kappaB [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất Ludwigia octovalvis không thể hiện hoạt tính ức chế yếu tố gây viêm NF-kappaB, nhưng lại nằm trong nhóm 5 loài cây có hoạt tính kháng khuẩn đáng chú ý đối với một số vi khuẩn như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus và Yersinia enterocolitica [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu không kiểm tra hiệu quả đối với vi khuẩn gây viêm loét dạ dày phổ biến là Helicobacter pylori.
Năm 1987, nghiên cứu sàng lọc 129 mẫu thực vật trên tế bào gan chuột nuôi cấy nguyên phát ghi nhận Ludwigia octovalvis có tác dụng bảo vệ tế bào gan chống lại độc tính gây bởi carbon tetrachloride và D-galactosamine trên 50% [3]. Hoạt tính bảo vệ này chỉ giới hạn trên mô hình tế bào gan cô lập.
Năm 2010, nghiên cứu đánh giá hoạt tính chống tăng sinh của chiết xuất ethylacetate từ Ludwigia octovalvis trên dòng tế bào mỡ 3T3-L1 [4]. Hoạt chất chlorophyll a tinh sạch từ chiết xuất này ở nồng độ từ 5 đến 30 nM đã kích hoạt con đường CD95 và tín hiệu AMPK, thúc đẩy tế bào đi vào chu trình tự chết apoptosis [4].
Năm 2014, thử nghiệm trên ruồi giấm Drosophila melanogaster và chuột lão hóa sớm SAMP8 cho thấy chiết xuất Ludwigia octovalvis kéo dài tuổi thọ ruồi và giảm suy giảm nhận thức mà không làm xáo trộn lượng nước, thức ăn hay vận động tự nhiên [1]. Hoạt chất chính beta-sitosterol kích hoạt AMPK để điều hòa chuyển hóa [1].
Năm 2017, nghiên cứu trên tế bào cơ C2C12, tế bào gan HepG2 cùng chuột mắc tiểu đường do streptozotocin và do chế độ ăn nhiều chất béo cho thấy chiết xuất cây giúp tăng hấp thu glucose, hạ đường huyết tương đương thuốc metformin thông qua con đường AMPK [5].
Năm 2018, nghiên cứu ống nghiệm phân lập các chất ức chế men tiêu hóa từ chiết xuất cồn - nước của Ludwigia octovalvis [6]. Phân đoạn ethyl acetate ức chế men alpha-glucosidase với giá trị IC50 là 250 microgram/mL và men lipase tụy là 718 microgram/mL, với các hoạt chất chính gồm ethyl gallate, gallic acid và isoorientin [6]. Nghiên cứu này nhằm mục tiêu hỗ trợ bệnh béo phì và tiểu đường, hoàn toàn không thử nghiệm trên mô hình loét dạ dày.
Lợi ích nhận thấy và giới hạn lớn của bằng chứng
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có cho thấy Ludwigia octovalvis chứa các hợp chất sinh học hữu ích cho việc nghiên cứu chuyển hóa đường, chống oxy hóa và ức chế một số vi khuẩn trong phòng thí nghiệm [1, 3, 5, 6].
Tuy nhiên, điểm hạn chế lớn nhất là KHÔNG CÓ nghiên cứu nào trong số các tài liệu khoa học trên chứng minh chiết xuất Ludwigia octovalvis chữa khỏi bệnh đau dạ dày. Tất cả thử nghiệm sinh học đều dừng lại ở mức tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, ruồi giấm hoặc loài chuột thực nghiệm [2, 5, 6, 7].
Chưa từng có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân mắc viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hay nhiễm khuẩn tiêu hóa để khẳng định liều lượng và độ an toàn của cây thuốc này.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây ớt ruộng
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược thiên nhiên mọc hoang luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc điều trị viêm loét do bác sĩ kê đơn. Việc tự ý dùng nước sắc ớt ruộng đậm đặc có thể làm chậm trễ thời gian chẩn đoán các tổn thương tiêu hóa nghiêm trọng.
Nhiều người lầm tưởng khả năng kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm đồng nghĩa với việc tiêu diệt được vi khuẩn gây bệnh trong dạ dày [2]. Thực tế, môi trường axit dạ dày khắc nghiệt rất khác biệt so với điều kiện nuôi cấy nhân tạo trong ống nghiệm.
Ngoài ra, việc thu hái cây ớt ruộng mọc hoang tại các bờ ruộng, mương rãnh rất dễ đối mặt với nguy cơ nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc ký sinh trùng gây hại cho đường ruột.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người đang mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển, đau bụng cấp hoặc có dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng kinh nghiệm truyền miệng. Cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác.
Bệnh nhân tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần hết sức cẩn trọng, bởi chiết xuất Ludwigia octovalvis từng ghi nhận khả năng làm hạ đường huyết trên động vật thí nghiệm [5]. Sự kết hợp không kiểm soát có thể dẫn đến tụt đường huyết quá mức.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận tính an toàn, do đó không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm tự chế từ loài cây này.
Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào ngoài phác đồ.
Áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày
Nếu sử dụng Ludwigia octovalvis theo tập quán ẩm thực dân gian như một thức uống thảo mộc giải nhiệt, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không dùng liên tục thay thế nước lọc hàng ngày [2, 5].
Cần đảm bảo nguồn thảo dược sạch, thu hái ở nơi an toàn, rửa sạch nhiều lần để loại bỏ đất cát và mầm bệnh trước khi phơi khô hoặc sắc nước uống.
Tuyệt đối không bỏ các loại thuốc dạ dày, thuốc kháng sinh hay thuốc giảm tiết axit do bác sĩ chỉ định để chuyển sang dùng bài thuốc dân gian từ cây ớt ruộng.
Khi nhận thấy các triệu chứng đau vùng thượng vị kéo dài, ợ chua, nôn ói hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, việc đầu tiên cần làm là đến bệnh viện chuyên khoa tiêu hóa để nội soi và kiểm tra chính xác nguyên nhân gây bệnh.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tiêu hóa
Cây ớt ruộng (Ludwigia octovalvis) là một dược liệu dân gian chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý trong các thử nghiệm chuyển hóa và chống oxy hóa sơ bộ [3, 6]. Tuy nhiên, tác dụng điều trị đau dạ dày của loài cây này vẫn chỉ là lời đồn thiếu cơ sở lâm sàng xác thực. Người bệnh cần giữ cái nhìn thận trọng, dựa vào y học chứng cứ và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe đường tiêu hóa.
