Nhiều người đi rừng thường tìm kiếm các loại thảo dược quý để ngâm rượu hoặc chữa bệnh, trong đó củ dó đất là loại dược liệu được săn lùng khá phổ biến. Tuy nhiên, hình dạng bên ngoài của củ dó đất rất dễ khiến người hái nhầm lẫn với các loại nấm rừng tự nhiên. Sự nhầm lẫn này tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc nghiêm trọng đối với sức khỏe nếu người dùng vô tình thu hái và sử dụng phải các loại nấm chứa độc tố.
Việc tự ý thu hái dó đất tự nhiên mang lại nguy cơ nhầm lẫn rất cao với các loài nấm độc sinh trưởng cùng môi trường. Người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái hay sử dụng thảo dược tự nhiên khi chưa có chuyên môn xác định chính xác danh tính thực vật.
Bản chất sinh học đặc biệt của cây dó đất
Cây dó đất, thuộc chi Balanophora, thực chất không phải là một loài nấm dù có hình thù bên ngoài trông tựa như cây nấm trồi lên khỏi mặt đất. Đây là một loài thực vật ký sinh toàn phần sống bám vào rễ của các cây chủ trong rừng rậm [1], [2]. Do đời sống ký sinh đặc biệt, cơ thể loài cây này đã thoái hóa mạnh mẽ các bộ phận lá và rễ thông thường để thích nghi với việc hút chất dinh dưỡng từ cây khác [2].
Quá trình tiến hóa ký sinh toàn phần khiến hệ gen của các loài dó đất (Balanophora) bị co cụm và mất đi một lượng lớn gen di truyền tương tự như các loài thực vật ký sinh cực hạn khác [2]. Dó đất tạo thành cấu trúc củ đặc trưng tại điểm tiếp xúc giữa ký sinh và rễ cây chủ, nơi diễn ra các hoạt động trao đổi vật chất di truyền, hormone và phản ứng miễn dịch giữa hai bên [2]. Dù có hoa và sinh sản nhờ các loài côn trùng thụ phấn như kiến, gián hay bướm đêm, hình thái củ và cụm hoa của chúng khi nhú lên khỏi mặt đất ẩm ướt trông rất giống mũ nấm [3].
Hiểm họa nhầm lẫn với nấm độc trong tự nhiên
Trong tự nhiên, dó đất phát triển trên mặt đất rừng ẩm thấp, nơi thảm mục thực vật dày và cũng là môi trường sống lý tưởng của vô số loài nấm hoang dại. Do hình dáng tròn, màu đỏ hoặc nâu sẫm trồi lên từ lòng đất, người đi rừng thiếu kiến thức chuyên sâu về thực vật học rất dễ nhầm củ dó đất với các loại nấm độc mọc hoang.
Các báo cáo y tế về ngộ độc thực vật ghi nhận rằng những người không có chuyên môn rất hiếm khi phân biệt chính xác được giữa cây hoang dã ăn được và các loài chứa độc tố có hình thái tương tự [4]. Việc nhận dạng thực vật hoang dã chứa độc tố chỉ qua hình thái bằng mắt thường là một thách thức cực kỳ khó khăn, tốn nhiều thời gian và dễ dẫn đến sai sót ngay cả với nhân viên y tế nếu không có sự hỗ trợ của các chuyên gia thực vật học [4].
Hậu quả của việc hái nhầm các loài nấm độc hoặc thực vật độc trong tự nhiên có thể dẫn tới những bệnh cảnh lâm sàng nguy kịch. Tình trạng nhiễm độc cấp tính từ thực vật hoang dã có thể nhanh chóng tiến triển thành hội chứng suy đa tạng và dẫn đến tử vong nếu không được can thiệp kịp thời [4].
Bằng chứng khoa học về thành phần của dó đất
Bên cạnh nguy cơ nhầm lẫn với nấm độc, chính bản thân cây dó đất cũng chứa các hợp chất sinh học phức tạp cần được hiểu rõ trước khi dùng. Nghiên cứu trên loài dó đất Balanophora involucrata (loài ký sinh trên rễ cây họ Đậu thường được dùng trong y học dân gian để trị ho, chấn thương, chóng mặt, đau dạ dày) đã phân lập được nhiều thành phần hóa học [5].
Cụ thể, thử nghiệm quét gốc tự do DPPH với dịch chiết acetone 60% từ cây tươi B. involucrata cho thấy hoạt tính chống oxy hóa đáng kể với giá trị SC50 là 15,3 microgam/ml [5]. Nghiên cứu này đã phân lập được một glycoside phenolic mới là sieboldin-3'-ketocarboxylic acid, cùng với 26 hợp chất đã biết như các dẫn xuất galloyl, hexahydroxydiphenoyl (HHDP) dihydrochalcone glucoside và 7 loại tannin thủy phân được [5].
Đáng chú ý, các nhà khoa học cũng lần đầu tiên phân lập được một hợp chất cyanogenic glycoside mới mang tên proacacipetalin 6'-O-beta-D-glucopyranoside từ loài dó đất này [5]. Sự hiện diện của các hợp chất nhóm cyanogenic cho thấy cây chứa các thành phần có hoạt tính sinh học đặc thù, đóng vai trò tín hiệu phân tử giữa ký sinh và cây chủ [5]. Điều này khẳng định dó đất là loại thực vật chứa các hoạt chất hóa học phức tạp chứ không đơn thuần là củ lành tính để sử dụng tùy tiện.
Những hiểu lầm thường gặp khi hái thảo dược tự nhiên
Một hiểu lầm phổ biến của nhiều người là cho rằng "thảo dược tự nhiên, mọc trên rừng thì luôn lành tính và bổ dưỡng". Quan niệm này rất nguy hiểm vì ranh giới hình thái giữa cây thuốc và nấm độc hoang dại vô cùng mong manh [4]. Màu sắc sặc sỡ hay vẻ ngoài tương tự nấm ăn/thảo dược không phải là thước đo độ an toàn của thực vật rừng.
Hiểu lầm thứ hai là tin tưởng tuyệt đối vào kinh nghiệm nhìn bằng mắt thường hoặc so sánh hình ảnh qua mạng internet. Việc chẩn đoán hình thái dựa vào tranh ảnh tìm kiếm trên mạng cực kỳ mất thời gian và có độ chuẩn xác không cao, dễ dẫn đến nhận định sai lầm [4]. Nhiều trường hợp khi xảy ra ngộ độc, cây đã bị nấu chín hoặc vứt bỏ, gây cản trở nghiêm trọng cho các bác sĩ trong việc truy tìm nguyên nhân nhiễm độc [4].
Ngoài ra, nhiều người nhầm tưởng rằng dó đất là một loại nấm quý mọc từ đất. Việc thiếu hiểu biết về bản chất thực vật ký sinh khiến người hái không nhận biết được các biến dị hình thái của chúng ở từng giai đoạn phát triển, từ đó càng gia tăng nguy cơ hái nhầm phải các loài nấm hoang mang độc tố [1], [2].
Ai nên thận trọng với dược liệu rừng tự nhiên?
Tất cả người dân nói chung, đặc biệt là người không có chuyên môn về phân loại thực vật, cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý đi rừng thu hái các loại củ, nấm để làm thuốc hay ngâm rượu [4]. Sự thiếu hụt kiến thức nhận dạng chắc chắn sẽ dẫn đến nguy cơ ngộ độc cao [4].
Những người mắc các bệnh lý mạn tính, người có vấn đề về chức năng gan, thận hoặc người đang dùng thuốc điều trị càng không nên sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ củ dó đất trôi nổi. Khi đưa vào cơ thể các hợp chất thực vật chưa được kiểm soát chất lượng hoặc vô tình uống phải độc tố từ nấm hái nhầm, tình trạng suy tạng có thể diễn tiến rất nhanh và đe dọa tính mạng [4].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học an toàn nào được xác lập trên các nhóm đối tượng này từ các trích đoạn khảo sát; dữ liệu sinh học hiện có mới chỉ dừng lại ở phân tích hệ gen, thành phần hóa học và thụ phấn của cây [1], [2], [5], [3]. Do đó, các nhóm này tuyệt đối không sử dụng thảo dược rừng tự nhiên chưa qua kiểm định y tế.
Khuyến cáo áp dụng và xử trí an toàn
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người tiêu dùng chỉ nên mua các vị thuốc Đông y, bao gồm dó đất, tại các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền uy tín hoặc nhà thuốc đã được cấp phép. Tuyệt đối không mua bán các loại củ, nấm khô hoặc tươi không rõ nguồn gốc được bày bán ven đường hay trên mạng xã hội mà không có chứng nhận kiểm định rõ ràng.
Trong trường hợp nghi ngờ hoặc không may ăn phải thảo dược hay nấm rừng gây ra các biểu hiện bất thường như buồn nôn, đau bụng, chóng mặt hay mệt lả, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [4]. Người nhà cần lưu ý giữ lại mẫu cây, phần thức ăn thừa hoặc chụp lại ảnh nguyên trạng của cây trước khi chế biến để mang theo tới bệnh viện, giúp y bác sĩ định danh nguồn độc tố nhanh chóng hơn [4].
Không tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng để giải độc tại nhà vì có thể làm mất đi thời gian vàng cấp cứu [4]. Hãy tuân thủ hướng dẫn điều trị của nhân viên y tế và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn sử dụng bất kỳ vị thuốc dân gian nào.
Lời kết
Củ dó đất tự nhiên là một loài thực vật ký sinh độc đáo với nhiều hợp chất hóa học đặc thù, nhưng hình thái ngoài của chúng rất dễ bị nhầm lẫn với các loài nấm rừng nguy hiểm [2], [5], [4]. Việc tự ý tìm kiếm và thu hái thảo dược ngoài tự nhiên tiềm ẩn rủi ro khôn lường về ngộ độc cấp tính và tổn thương tạng [4]. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên nguồn dược liệu chuẩn hóa y tế và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tính mạng.
