Cây vì cúc (cúc đồng tiền dại, tên khoa học Galinsoga parviflora) là loài rau mọc hoang phổ biến ven đường giao thông, bờ mương và bãi đất trống. Nhiều người có thói quen hái ngọn non loài cây này về luộc hoặc nấu canh như rau rừng sạch. Tuy nhiên, việc thu hái tự nhiên tiềm ẩn nhiều mối nguy sức khỏe do khả năng hấp thu và tích tụ độc chất từ môi trường.
Nghiên cứu khoa học cho thấy vì cúc sở hữu đặc tính siêu tích lũy kim loại nặng, đặc biệt là cadmi (Cd) và antimon (Sb) từ đất [1, 8]. Do đó, rau mọc dại ở các khu vực ô nhiễm không an toàn cho việc tiêu thụ trực tiếp.
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen hái rau hoang dại
Rau dại thường được coi là thực phẩm tự nhiên, không phân bón hay thuốc trừ sâu hóa học. Cây vì cúc sinh trưởng nhanh, thích nghi tốt với nhiều điều kiện thổ nhưỡng khác nhau. Người dân thường tiện tay hái rau mọc ở lề đường, khu đất hoang gần khu công nghiệp hay bãi rác.
Thực tế, đất tự nhiên hiếm khi chứa kim loại nặng ở mức độc hại [1]. Sự ô nhiễm kim loại nặng chủ yếu phát sinh từ hoạt động của con người như khí thải giao thông đường bộ, sản xuất công nghiệp, khai thác mỏ và canh tác nông nghiệp [1]. Cây mọc tại các vị trí này tiếp xúc trực tiếp với nguồn ô nhiễm từ đất và bụi lắng đọng [1].
Cơ chế hấp thụ và siêu tích lũy kim loại nặng
Khác với các loài thực vật thông thường, một số loài cây có khả năng hút khoáng chất và kim loại từ đất rồi vận chuyển lên thân, lá với nồng độ rất cao [1, 3]. Quá trình này được gọi là tích lũy sinh học (bioaccumulation) [1]. Trong chuỗi thức ăn, kim loại nặng thâm nhập từ đất vào rễ cây, di chuyển lên phần chồi và lá non [1, 3].
Đối với cây vì cúc (Galinsoga parviflora), cơ chế tự nhiên giúp loài này sinh trưởng tốt trên nền đất ô nhiễm mà không bị ngộ độc [1, 8]. Cây kích hoạt các enzyme chống oxy hóa để vô hiệu hóa độc tố nội bào [2]. Đặc điểm sinh học này biến vì cúc thành "máy lọc" kim loại trong công nghệ xử lý đất ô nhiễm (phytoremediation), nhưng lại biến chúng thành thực phẩm nguy hại nếu con người vô tình ăn phải [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Khả năng siêu tích lũy kim loại nặng của cây vì cúc đã được chứng minh qua các nghiên cứu thực nghiệm. Năm 2018, một nghiên cứu dạng chậu thí nghiệm khảo sát sự tích lũy cadmi (Cd) ở loài Galinsoga parviflora [2]. Kết quả cho thấy loài cây này thuộc nhóm siêu tích lũy (hyperaccumulator) [2]. Khi xử lý bổ sung melatonin ở nồng độ 100 micromol/lít, lượng Cd tích lũy trong thân chồi cây vì cúc đạt mức 132,40 microgram/cây, tăng 68,30% so với đối chứng [2].
Năm 2024, một nghiên cứu khác đánh giá quá trình xử lý đất nhiễm kim loại antimon (Sb) tại khu vực gần bãi luyện kim [3]. Thử nghiệm ghi nhận loài Galinsoga parviflora Cav. hấp thu antimon với hệ số tích lũy sinh học ban đầu từ 0,26 [3]. Khi đất được bổ sung than sinh học (biochar), hệ số tích lũy của cây giảm xuống còn 0,17 [3]. Điều này phản ánh rõ đặc tính hút mạnh kim loại nặng của vì cúc khi mọc trên đất chưa được xử lý [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2013 cũng chỉ ra rằng ô nhiễm kim loại nặng phần lớn do con người tạo ra từ khí thải xe cộ, công nghiệp, đốt nhiên liệu hóa thạch và luyện kim [1]. Sự tích lũy kim loại trong chuỗi thức ăn tạo ra mối đe dọa trực tiếp cho sinh vật và sức khỏe con người [1].
Lợi ích cải tạo môi trường và giới hạn dữ liệu
Đặc tính hấp thụ kim loại nặng giúp cây vì cúc có giá trị cao trong kỹ thuật xử lý đất ô nhiễm mà không gây tổn hại đến môi trường [2]. Loài cây này có thể được ứng dụng để dọn dẹp các vùng đất nông nghiệp hoặc đất công nghiệp bị nhiễm bẩn cadmi ở mức độ nhẹ [2].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chỉ tập trung vào vai trò cải tạo đất và đo đạc hàm lượng tích lũy trong điều kiện thí nghiệm [1, 8]. Chưa có dữ liệu lâm sàng về mức độ tồn dư cụ thể trong từng món ăn chế biến từ vì cúc hoang dại, cũng như chưa có nghiên cứu riêng biệt trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Mọi cảnh báo an toàn thực phẩm đối với loài cây này dựa trên hàm lượng kim loại nặng mà cây hấp thu từ môi trường sống [1, 8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rau dại
Sai lầm phổ biến là quan niệm "cứ rau mọc dại là rau sạch tuyệt đối". Cây cối xanh tốt không đồng nghĩa với việc bên trong mô thực vật không chứa chất độc [2]. Các kim loại nặng như cadmi hay antimon không làm giảm sinh khối hay phá hủy diệp lục của vì cúc ở mức nồng độ nhất định [1, 8]. Do đó cây vẫn xanh mướt dù đã tích tụ lượng kim loại độc hại [2].
Nhiều người tin rằng việc ngâm nước muối hoặc đun sôi kỹ có thể loại bỏ hoàn toàn kim loại nặng. Thực tế, kim loại nặng liên kết chặt chẽ bên trong tế bào mô lá và thân cây [2]. Nhiệt độ nấu nướng thông thường hay nước rửa không thể phân hủy hay loại bỏ được các nguyên tố kim loại này.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương cao nhất trước độc tính của kim loại nặng. Do chưa có nghiên cứu lâm sàng riêng biệt về ngưỡng dung nạp vì cúc trên các nhóm này, việc tự ý hái và sử dụng rau hoang ven đường là hoàn toàn không nên.
Người mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc người có đường tiêu hóa nhạy cảm cũng cần tránh xa các loại rau dại thu hái từ vùng đất không rõ nguồn gốc. Tích lũy kim loại nặng qua đường tiêu hóa có thể gây thêm gánh nặng bài tiết cho gan và thận.
Hướng dẫn thu hái và xử lý an toàn
Để đảm bảo an toàn, nguyên tắc đầu tiên là kiểm soát khu vực thu hái. Tuyệt đối không hái cây vì cúc mọc ở lề đường quốc lộ, rãnh thoát nước thải, chân bãi rác, khu đất quanh nhà máy xi măng hoặc xưởng cơ khí [1]. Đây là những nơi có mật độ lắng đọng kim loại nặng cao do khí thải và chất thải công nghiệp [1].
Chỉ thu hái rau tại những vùng đất sạch, xa nguồn phát thải, chẳng hạn như vườn nhà tự nhiên được bảo vệ nguồn nước và đất. Trước khi chế biến, nhặt bỏ lá úa, rửa dưới vòi nước chảy để cuốn trôi lớp bụi đất bám ngoài bề mặt, sau đó ngâm rửa nhiều lần. Tuy nhiên, nếu không chắc chắn về chất lượng thổ nhưỡng nơi cây sinh trưởng, giải pháp an toàn nhất là không sử dụng cây vì cúc làm thực phẩm.
Lời khuyên cho bữa ăn gia đình
Thói quen tìm kiếm rau rừng giúp đa dạng hóa bữa ăn gia đình, nhưng yếu tố an toàn vệ sinh phải được đặt lên hàng đầu. Cây vì cúc là loài có xu hướng tích lũy cadmi và kim loại nặng cao hơn bình thường [2].
Việc hiểu đúng đặc tính sinh học của từng loài cây giúp người tiêu dùng phòng ngừa nguy cơ ngộ độc mạn tính. Khi có nhu cầu sử dụng rau dại hoặc thảo mộc tự nhiên, người dân nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế hoặc chọn nguồn gốc canh tác rõ ràng thay vì hái tự do ven đường.
