Nhiều người dân vẫn giữ thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà đun nước uống để thanh nhiệt hoặc đắp trị viêm loét ngoài da. Cây vòi voi (thuộc chi Heliotropium) là một trong những loại thảo dược vườn nhà quen thuộc thường bị lầm tưởng là lành tính. Thực tế y học chứng minh loài thực vật này chứa nhóm độc chất nguy hiểm có khả năng gây tổn thương gan không thể phục hồi.
Uống hoặc tiếp xúc kéo dài với thảo dược chứa pyrrolizidine alkaloid như cây vòi voi dẫn đến tổn hại tế bào gan nghiêm trọng và bệnh tắc tĩnh mạch xoang gan. Độc chất này tích tụ âm thầm qua từng liều nhỏ, ban đầu không biểu hiện rõ rệt nhưng sau đó gây xơ gan mất bù hoặc tử vong.
Bản chất pyrrolizidine alkaloid trong thảo dược
Pyrrolizidine alkaloid (viết tắt là PA) là nhóm hóa chất chuyển hóa thứ cấp tự nhiên do thực vật sinh ra để chống lại sâu bọ [1]. Nhóm chất này được xếp vào danh mục độc tố tự nhiên phân bố rộng rãi nhất trên thế giới [1]. Các loài thực vật thuộc chi Heliotropium (chi vòi voi) chứa lượng lớn các alkaloid này, điển hình là heliotrine [4, 7].
Bản thân pyrrolizidine alkaloid ở dạng tinh khiết ban đầu chưa thể hiện độc tính trực tiếp ngay lập tức [1]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các hợp chất này chuyển hóa tại gan thành các dạng chuyển hóa trung gian có hoạt tính độc hại cao [1]. Các nghiên cứu độc chất ghi nhận PA tác động tiêu cực trực tiếp lên tế bào gan và là chất độc gây độc gen và sinh ung thư [2].
Cơ chế phá hủy mạch máu và tế bào gan
Quá trình ngộ độc pyrrolizidine alkaloid tập trung chủ yếu tại hệ thống mạch máu nhỏ nuôi dưỡng gan [1]. Sau khi được các enzym gan kích hoạt chuyển hóa, các chất chuyển hóa độc hại tấn công trực tiếp vào tế bào nội mô xoang gan [1]. Thử nghiệm trên tế bào nội mô cho thấy chất chuyển hóa của PA gây độc tế bào từ nồng độ 300 micromol/l [1]. Chúng làm tăng biểu hiện thụ thể Fas liên quan đến cơ chế tự hủy tế bào (apoptosis) và kích thích các interleukin gây viêm [1]. Đồng thời, chúng làm rối loạn quá trình tổng hợp prostanoid qua việc gia tăng giải phóng prostaglandin I2 [1].
Tổn thương tế bào nội mô mao mạch xoang gan dẫn đến phù nề, xuất huyết rồi làm bít tắc lòng các tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy gan. Hiện tượng này sinh ra hội chứng tắc tĩnh mạch xoang gan (hepatic veno-occlusive disease - HVOD) [6, 8]. Khi máu trong gan ứ trệ không thể lưu thông về tim, áp lực tĩnh mạch cửa tăng vọt [2, 3]. Tình trạng này kéo dài dẫn đến hoại tử tế bào gan trên diện rộng, kích thích tăng sinh mô sẹo và tiến triển thành xơ gan hoàn toàn [2, 8].
Các nghiên cứu lâm sàng về bệnh tắc tĩnh mạch gan
Tác động độc hại của thảo dược chứa pyrrolizidine alkaloid được y văn ghi nhận qua nhiều ca bệnh lâm sàng thực tế. Một nghiên cứu năm 2002 mô tả trường hợp một bệnh nhi tử vong do bệnh tắc tĩnh mạch xoang gan sau một đợt ngắn dùng bài thuốc thảo dược truyền thống [3]. Khám nghiệm tử thi khẳng định tổn thương gan bít tắc [3]. Phân tích sắc ký khí khối phổ (GC-MS) mẫu thảo dược này tìm thấy PA độc hại; thử nghiệm nuôi cấy trên tế bào gan cho thấy nồng độ cao gây hoại tử tế bào, nồng độ thấp gây tự hủy tế bào và bất thường khung xương tế bào [3].
Trước đó, một báo cáo lâm sàng năm 1977 tại Mỹ ghi nhận một trẻ sơ sinh mắc bệnh tắc tĩnh mạch xoang gan do uống trà thảo dược dân gian gordolobo yerba chứa alkaloid từ cây Senecio [4]. Bệnh nhi khởi phát viêm tế bào gan cấp và tăng áp lực tĩnh mạch cửa, sau 2 tháng tiến triển thành xơ gan lan tỏa [4].
Tại Trung Quốc, báo cáo năm 1985 khảo sát 4 phụ nữ trẻ uống trà thảo dược điều trị bệnh vảy nến [5]. Kết quả cho thấy 3 người bị cổ trướng, gan to và rối loạn sinh hóa trong vòng 19 đến 45 ngày; 1 người tử vong [5]. Người thứ 4 dừng uống sau 21 ngày do phát ban da [5]. Hai bệnh nhân có hội chứng tăng áp cửa, cả 4 người đều có kết quả sinh thiết gan điển hình của bệnh tắc tĩnh mạch gan [5]. Phân tích búp trà pha ghi nhận nồng độ PA trung bình là 12 mg/ngày dạng base và 18 mg/ngày dạng N-oxide [5]. Liều tích lũy trung bình trước khi khởi phát triệu chứng là 18 mg/kg thể trọng (ở 3 bệnh nhân nặng) và 15 mg/kg ở bệnh nhân chưa có triệu chứng nhưng mô học gan đã tổn thương [5].
Nghiên cứu năm 1978 tại Ấn Độ công bố 6 ca mắc bệnh tắc tĩnh mạch xoang gan sau khi dùng thảo dược [6]. Trong đó, 3 ca uống cây Heliotropium eichwaldii (cùng chi với cây vòi voi) chứa độc chất heliotrine [6]. Hai người rơi vào suy gan tối cấp, 4 người còn lại xuất hiện bệnh cảnh xơ gan mất bù [6]. Tác giả nhấn mạnh việc dùng thảo dược này chữa bệnh là nguyên nhân quan trọng dẫn đến các bệnh gan cấp và mạn tính trong cộng đồng [6].
Độc tính tích lũy và các vụ ngộ độc diện rộng
Pyrrolizidine alkaloid nguy hiểm vì cơ chế ngộ độc tích lũy theo thời gian [3, 5]. Độc tố hấp thu từng lượng nhỏ mỗi ngày không gây ngộ độc tiêu hóa rầm rộ tức thì, nhưng gan liên tục gánh chịu vi tổn thương không thể hồi phục [3, 8]. Theo đánh giá nguy cơ năm 2023, liều tham chiếu cấp tính (ARfD) của PA được thiết lập ở mức 1 microgam/kg thể trọng/ngày dựa trên nghiên cứu độc tính bán cấp đường uống trên chuột [2]. Điều này cho thấy ngưỡng an toàn của nhóm độc chất này cực kỳ thấp [2]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng xác định mức giới hạn dưới liều chuẩn BMDL10 đối với độc tính mạn tính của riddelliine là 237 microgam/kg thể trọng/ngày do nguy cơ sinh ung thư [7].
Lịch sử y khoa từng ghi nhận nhiều thảm họa y tế cộng đồng do nhiễm độc PA qua thực phẩm [8]. Vụ ngộ độc quy mô lớn tại quận Gulran (Afghanistan) từ năm 1974-1976 đã khiến khoảng 7.800 người mắc bệnh Gulran (tắc tĩnh mạch gan) và khoảng 1.600 người tử vong [8]. Nguyên nhân do hạt cỏ dại charmac thuộc loài Heliotropium popovii chứa heliotrine lẫn vào bột mì làm bánh [8]. Đợt bùng phát tiếp diễn vào năm 2008 tại khu vực này với 67 ca bệnh được so sánh với 199 người đối chứng khỏe mạnh; tỷ suất chênh cho thấy ăn bánh mì nhiễm độc làm tăng nguy cơ mắc bệnh lên 35,8 lần [8]. Các sự kiện tương tự cũng từng xảy ra ở Nam Phi năm 1920 với 80 ca và ở Uzbekistan các năm 1931-1945 với khoảng 1.500 ca [8].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng cây vòi voi
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên mọc hoang dã thì hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng [5, 6]. Độc tố thực vật PA không bị phân hủy dễ dàng khi đun nấu thông thường [3, 7]. Ngay cả việc đun sôi thành trà hay nướng thành bánh mì thì độc chất vẫn giữ nguyên độc tính và chuyển hóa thành chất phá hủy gan [3, 7].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng ngộ độc phải diễn ra ngay sau khi uống. Trên thực tế, người bệnh dùng thảo dược chứa PA có thể không cảm thấy triệu chứng bất thường trong vài tuần đầu tiên [5]. Trong nghiên cứu trên nhóm bệnh nhân dùng trà thảo dược, các tổn thương mô học trong gan đã hình thành ở liều tích lũy 15 mg/kg ngay cả khi cơ thể chưa xuất hiện triệu chứng lâm sàng [5]. Sự tích tụ âm thầm này khiến người dùng chủ quan tiếp tục uống cho đến khi xuất hiện báng bụng, vàng da, suy gan cấp hoặc xơ gan không hồi phục thì việc can thiệp y tế đã quá muộn [2, 3, 4].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao nhất và dễ tử vong nhất khi tiếp xúc với thảo dược chứa PA [1, 2]. Cơ thể trẻ có trọng lượng nhỏ nên liều tích lũy tính trên kilôgam thể trọng tăng lên rất nhanh, đồng thời chức năng gan chưa hoàn thiện để xử lý các rối loạn tuần hoàn vi mạch [1, 2]. Chỉ một liệu trình ngắn dùng thuốc dân gian cũng đủ gây tắc mạch gan và dẫn đến tử vong ở trẻ em [1, 2].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân có tiền sử viêm gan, xơ gan tuyệt đối không được dùng cây vòi voi hoặc các chế phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc [4, 5]. Độc tính gen và khả năng kích thích xơ hóa của PA sẽ làm suy giảm chức năng gan nhanh chóng, đẩy người bệnh vào tình trạng suy gan mất bù [4, 5].
Áp dụng thực tế và khuyến cáo an toàn
Người dân cần ngừng hoàn toàn thói quen tự ý thu hái cây vòi voi và các loài thực vật cùng chi Heliotropium để sắc nước uống trị bệnh, giải nhiệt hoặc chữa các bệnh ngoài da [4, 7]. Không sử dụng các loại trà thảo mộc, bột thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng không rõ thành phần thực vật học [3, 6]. Đánh giá độc học chỉ ra các sản phẩm bổ sung dạng dầu chiết xuất từ nhóm cây này có thể không chứa PA, nhưng các dạng trà thảo mộc hay bột cây nghiền luôn mang nguy cơ phơi nhiễm cao [7].
Duy trì chế độ ăn uống đa dạng gồm thịt và trái cây tươi được ghi nhận có khả năng hỗ trợ bảo vệ cơ thể tốt hơn trước nguy cơ nhiễm độc thực phẩm [8]. Khi xuất hiện các dấu hiệu như chướng bụng, phù chân, mệt mỏi, vàng da hoặc đau hạ sườn phải sau khi dùng thảo dược, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để thăm khám [3, 4]. Hãy luôn mang theo mẫu thảo dược đã sử dụng để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán chính xác nguyên nhân ngộ độc.
Cây vòi voi chứa nhóm pyrrolizidine alkaloid có độc tính rất mạnh đối với hệ mạch máu gan [1, 4]. Độc tố tích lũy âm thầm qua từng ngày, biến các tổn thương viêm ban đầu thành bệnh tắc tĩnh mạch gan và xơ gan nan y [2, 3]. Nhận thức rõ mối nguy từ thảo mộc vườn nhà và tuân thủ các phương pháp y khoa đã kiểm chứng là cách tốt nhất để bảo vệ lá gan.
