Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các loại thảo dược bổ gan, thanh nhiệt nhằm cải thiện sức khỏe mà không lo ngại tác dụng phụ. Cây khúng khéng (tên khoa học là Hovenia dulcis) là vị thuốc dân gian quen thuộc tại các nước châu Á, thường dùng giải rượu và bảo vệ gan [1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc hạ đường huyết đường uống tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết quá mức do tác động hiệp đồng.
Khi dùng chung thảo dược có hoạt tính sinh học với thuốc điều trị, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết đột ngột. Mặc dù các hợp chất trong khúng khéng ít gây tương tác chuyển hóa qua gan, khả năng hạ đường huyết tự thân của dược liệu này lại có thể cộng hưởng cùng thuốc Tây y, gây nguy hiểm nếu không được giám sát chặt chẽ.
Cây khúng khéng và thói quen phối hợp thuốc
Khúng khéng là loại thực vật thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae), phân bố rộng rãi tại khu vực Đông Á và được dùng làm thuốc y học cổ truyền [2]. Trái và các chiết xuất từ khúng khéng rất phổ biến trong các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng nhằm bảo vệ gan và thanh lọc độc tính do bia rượu [1].
Do được coi là thực phẩm bổ sung lành tính, nhiều người bệnh đái tháo đường type 2 có thói quen dùng song song nước sắc hoặc chiết xuất khúng khéng cùng thuốc kê đơn hàng ngày. Phần lớn bệnh nhân không thông báo cho bác sĩ điều trị về việc dùng thêm thảo dược ngoài danh mục kê đơn [1]. Điều này làm tăng khả năng tương tác thuốc ngoài tầm kiểm soát của nhân viên y tế [1].
Nguy cơ hạ đường huyết từ tác động cộng hưởng
Hạ đường huyết do thuốc là biến chứng thường gặp và nguy hiểm trong điều trị đái tháo đường [3]. Khả năng xuất hiện các biến cố hạ đường huyết tăng lên rõ rệt khi người bệnh phối hợp nhiều loại thuốc hạ đường huyết cùng lúc hoặc chịu ảnh hưởng của hiện tượng hiệp đồng tác dụng [3].
Một nghiên cứu năm 2019 về các yếu tố thuận lợi gây hạ đường huyết ghi nhận 37,8% bệnh nhân trong nhóm tụt đường huyết có tương tác thuốc - thuốc tiềm ẩn [3]. Tác động hiệp đồng làm thay đổi quá trình chuyển hóa glucose và làm gia tăng tần suất xuất hiện cơn hạ đường huyết [3]. Khi một dược liệu có hoạt tính hạ glucose máu được dùng chung với thuốc đái tháo đường, nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết quá mức hoàn toàn có thể xảy ra.
Cơ chế tác động dược lý của khúng khéng
Các bộ phận của cây khúng khéng chứa nhiều hoạt chất sinh học đa dạng như flavonoid, saponin triterpenoid, polyphenol và polysaccharide [2]. Hoạt tính hạ đường huyết của loài thảo mộc này đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu nghiên cứu dược lý thực nghiệm [2], [4].
Nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng polysaccharide tinh khiết HDPs-2A từ quả khúng khéng có khả năng làm giảm đường huyết lúc đói, cải thiện tình trạng kháng insulin và điều hòa chuyển hóa glucose [5]. Hoạt chất này kích hoạt con đường tín hiệu PI3K/Akt thông qua việc tăng cường biểu hiện của InsR, IRS2, PI3K, Akt và chất vận chuyển GLUT4 [5]. Ngoài ra, HDPs-2A còn kích hoạt con đường AMPK, điều hòa enzym G6Pase và PEPCK để giảm sản xuất đường tại gan [5].
Nghiên cứu năm 2022 trên mô hình đái tháo đường cũng ghi nhận HDPs-2A làm giảm nồng độ glucose máu lúc đói, tăng nồng độ insulin huyết tương và tăng glycogen dự trữ ở gan [6]. Chiết xuất này giúp cải thiện chức năng tiết insulin của tế bào beta đảo tụy qua việc tăng biểu hiện PDX-1, GK và GLUT2, đồng thời ức chế quá trình tân tạo đường ở gan [6].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2025 cho thấy phức hợp polysaccharide của khúng khéng và quercetin thể hiện khả năng ức chế mạnh enzym alpha-glucosidase cả trong ống nghiệm lẫn trên mô hình tế bào Caco-2 [7]. Sự ức chế enzym này làm chậm quá trình phân giải và hấp thu carbohydrate tại ruột [7]. Khi dùng chung với các thuốc uống hạ đường huyết có cơ chế tương tự, tác động hạ đường huyết sẽ bị cộng hưởng mạnh mẽ.
Nghiên cứu về tương tác chuyển hóa CYP
Khác với nhiều loại thảo mộc khác làm thay đổi nồng độ thuốc qua men gan, khúng khéng cho thấy tính an toàn tương đối ở khía cạnh dược động học.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá khả năng tương tác thuốc - thực phẩm của chiết xuất quả khúng khéng thông qua hệ enzym cytochrom P450 (CYP) [1]. Thử nghiệm được tiến hành bằng cách ủ chiết xuất nước của quả khúng khéng với vi thể gan người (human liver microsomes) chứa các cơ chất đặc hiệu của CYP [1]. Quá trình hình thành chất chuyển hóa được đo bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS/MS) [1].
Kết quả nghiên cứu cho thấy chiết xuất quả khúng khéng hầu như không có tác động đáng kể đến hoạt tính của 7 đồng dạng enzym CYP ở tất cả các nồng độ thử nghiệm [1]. Nhóm tác giả kết luận rằng chiết xuất khúng khéng có tương tác dược động học tối thiểu với các thuốc dùng chung thông qua cơ chế điều hòa enzym CYP [1]. Tuy nhiên, kết quả này chỉ loại trừ tương tác chuyển hóa men gan, không loại trừ nguy cơ cộng hưởng dược lực học gây hạ đường huyết khi phối hợp cùng thuốc đái tháo đường.
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận khúng khéng có các đặc tính sinh học đáng chú ý như chống oxy hóa, bảo vệ gan, hạ đường huyết và chống viêm [2], [4]. Trong các thử nghiệm trên chuột đái tháo đường, các phân đoạn polysaccharide tinh sạch đã hỗ trợ hồi phục chức năng tế bào beta và cải thiện tình trạng rối loạn lipid máu [5], [6].
Dẫu vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là hầu hết bằng chứng về khả năng điều hòa đường huyết của khúng khéng mới dừng lại ở mô hình tế bào và động vật gặm nhấm thực nghiệm (chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin) [5], [6], [7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người bệnh đái tháo đường để xác định liều lượng an toàn hoặc tính toán mức độ tụt đường huyết khi dùng phối hợp với từng nhóm thuốc Tây y cụ thể. Do đó, người bệnh không thể tự ý coi thảo dược này là biện pháp hỗ trợ an toàn mà không có kiểm soát.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược bổ gan, giải độc như khúng khéng là vô hại và không thể can thiệp vào quá trình kiểm soát đường huyết. Thực tế, chính các hoạt chất polysaccharide và flavonoid trong thảo dược này lại sở hữu tác động hạ đường huyết tự nhiên thông qua nhiều cơ chế phân tử [2], [5], [7].
Một hiểu lầm khác là nếu thảo dược không ức chế men gan CYP thì có thể thoải mái phối hợp cùng thuốc Tây [1]. Mặc dù chiết xuất khúng khéng ít gây biến đổi nồng độ thuốc qua chuyển hóa gan [1], nguy cơ tương tác dược lực học vẫn hiện hữu. Sự cộng hưởng giữa hai tác nhân cùng làm hạ đường huyết có thể đẩy người bệnh vào tình trạng nguy cấp do hạ đường huyết quá mức [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người mắc bệnh đái tháo đường lâu năm cần hết sức cảnh giác. Nghiên cứu năm 2019 cho thấy bệnh nhân mắc đái tháo đường từ 1-5 năm và trên 5 năm dễ bị hạ đường huyết do thuốc hơn so với người mới mắc dưới 1 năm [3]. Nguyên nhân là do phản ứng tiết glucagon tự nhiên của cơ thể bị suy giảm dần trong 5 năm đầu và phản ứng của epinephrine tiếp tục suy giảm trong 10 năm sau khi chẩn đoán [3].
Người cao tuổi mắc đái tháo đường cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao [8]. Sự thay đổi về dược động học và dược lực học liên quan đến tuổi tác, kết hợp với việc phải sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh đồng mắc, khiến người già rất dễ gặp tương tác thuốc dẫn đến hạ đường huyết [8]. Hạ đường huyết ở người cao tuổi mang lại nhiều biến cố nguy hiểm và cần được theo dõi đặc biệt [8].
Bên cạnh đó, những người đang sử dụng phác đồ phối hợp từ hai loại thuốc đái tháo đường trở lên cũng thuộc nhóm nguy cơ cao bị biến cố tụt đường huyết khi dùng thêm thảo dược [3].
Áp dụng thực tế và phòng ngừa rủi ro
Hiện chưa có khuyến cáo về liều lượng chuẩn hóa hay thời điểm an toàn tuyệt đối để dùng khúng khéng cho người đang dùng thuốc trị tiểu đường. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các loại trà, nước sắc hoặc viên uống chiết xuất từ khúng khéng với lượng lớn mà không thông qua ý kiến chuyên môn.
Khi có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ thảo dược này, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng [1], [3]. Cần chủ động thông báo danh sách tất cả các sản phẩm thảo dược và thực phẩm chức năng đang dùng [1].
Trong trường hợp được đồng thuận sử dụng, người bệnh cần tăng cường tần suất theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch tại nhà bằng máy đo cá nhân [8]. Cần nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo của cơn hạ đường huyết như run tay chân, vã mồ hôi, hồi hộp, hoa mắt, chóng mặt để kịp thời xử trí [3], [8]. Dược sĩ và nhân viên y tế cần tư vấn kỹ lưỡng cho người bệnh về cách dùng thuốc an toàn để ngăn ngừa và phát hiện sớm các biến cố này [3].
Tóm lại, cây khúng khéng sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có lợi cho gan nhưng cũng mang đặc tính hạ đường huyết mạnh mẽ qua các thử nghiệm tiền lâm sàng [2], [5]. Sự kết hợp giữa thảo dược này với các thuốc hạ đường huyết đường uống có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức do tương tác hiệp đồng [3]. Người bệnh cần duy trì thói quen theo dõi đường huyết chặt chẽ và luôn tham vấn bác sĩ trước khi dùng chung bất kỳ thảo dược nào với thuốc kê đơn [1], [8].
