Lời đồn về màn màn hoa trắng và bệnh tiểu đường

Nhiều người truyền tai nhau dùng cây màn màn hoa trắng để hạ đường huyết. Cây cỏ mọc hoang này thường được phơi khô nấu nước uống hằng ngày với mong muốn ổn định glucose máu.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tác dụng hạ đường huyết của cây này trên người. Dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở các phân tích thành phần hóa học và thử nghiệm sinh học trong ống nghiệm hoặc trên động vật.

Người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng thảo mộc chưa qua kiểm chứng lâm sàng.

Cây màn màn hoa trắng chứa những hoạt chất gì?

Màn màn hoa trắng có tên khoa học là Cleome gynandra (đồng danh Gynandropsis gynandra) [1]. Đây là loại rau ăn lá giàu dưỡng chất và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên [1].

Cây chứa hàm lượng phong phú các vi chất như alpha-tocopherol, beta-tocopherol, gamma-tocopherol, axit ascorbic, alpha-carotene, beta-carotene, lutein, violaxanthin và beta-cryptoxanthin [1]. Sự hiện diện của các nhóm chất như polyphenol, glucosinolate và terpenoid cũng đã được ghi nhận [1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu trên chiết xuất cồn của lá cây còn tìm thấy triterpene, tannin, anthraquinone, flavonoid, saponin, steroid, nhựa cây, lectin, glycoside và alkaloid [2]. Chiết xuất này chứa các dẫn xuất phenol thuộc nhóm axit hydroxycinnamic, axit hydroxybenzoic và flavonoid [3].

Bằng chứng ức chế enzym tiêu hóa đường đến đâu?

Một trong những cơ chế phổ biến của các thuốc hoặc thảo dược kiểm soát đường huyết là ức chế enzym alpha-glucosidase ở ruột nhằm làm chậm hấp thu glucose.

Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá hoạt tính của Cleome gynandra được chiết xuất ở 5 nồng độ cồn khác nhau [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn 20% và 100% của cây có hàm lượng phenolic tổng cao [3]. Chiết xuất 20% đạt giá trị IC50 thấp nhất trong thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH, và chiết xuất 100% có IC50 thấp nhất khi ức chế nitric oxide (NO) [3].

Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ ra rằng không có nồng độ chiết xuất nào của Cleome gynandra thể hiện khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase [3]. Bằng chứng trong phòng thí nghiệm cho thấy cây không có tác động lên enzym phân giải đường này [3].

Dữ liệu về hoạt tính hạ đường huyết từ các loài cùng chi

Những bằng chứng hỗ trợ chuyển hóa glucose rõ rệt lại đến từ loài cùng chi là Cleome droserifolia, chứ không phải Cleome gynandra.

Một nghiên cứu năm 2011 trên tế bào cơ xương C2C12 và tế bào mỡ 3T3-L1 ghi nhận chiết xuất nước của Cleome droserifolia sau 18 giờ xử lý làm tăng hấp thu glucose cơ bản thêm 33% (tương đương insulin IE = 1,3 ± 0,04) ở tế bào cơ, so với mức tăng 25,5% của 100 nM insulin (IE = 1 ± 0,03) [4]. Các phân đoạn chiết xuất hexane, chloroform và ethyl acetate làm tăng hấp thu đường lần lượt là 38%, 52% và 35% [4]. Ba hợp chất flavonol glycoside F1, F2 và F3 phân lập được cho chỉ số IE lần lượt là 1,3 ± 0,05; 2,3 ± 0,05 và 2,0 ± 0,04 [4].

Năm 2020, nghiên cứu khác trên Cleome droserifolia cho thấy các flavonol glycoside từ dịch chiết nước có khả năng ức chế enzym dipeptidyl peptidase IV (DPPIV) [5]. Bốn hợp chất phân lập đạt giá trị IC50 lần lượt là 0,194; 0,573; 0,345 và 0,281 microg/mL, so với chất ức chế DPPIV vildagliptin là 0,154 microg/mL [5]. Hai dẫn xuất isorhamnetin glycoside cũng ức chế mạnh enzym aldose reductase, ngăn ngừa biến chứng tiểu đường trong ống nghiệm [5].

Cần lưu ý đây là kết quả của loài Cleome droserifolia, không thể đồng nhất hay suy diễn sang Cleome gynandra (màn màn hoa trắng).

Tác động kháng viêm trên mô hình động vật của màn màn hoa trắng

Nghiên cứu trên động vật thực tế của Cleome gynandra tập trung vào tác dụng kháng viêm hơn là kiểm soát đái tháo đường [2].

Một nghiên cứu năm 2007 thử nghiệm chiết xuất cồn của lá Cleome gynandra trên chuột bị viêm khớp do tá chất Freund [2]. Chiết xuất được cho chuột uống với liều 150 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong vòng 30 ngày [2].

Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm sưng thể tích bàn chân chuột và ổn định hoạt tính các enzym lysosome trong huyết tương và gan về mức gần như bình thường [2]. Nồng độ TNF-alpha trong huyết tương chuột thí nghiệm cũng giảm về mức gần bình thường [2]. Cơ chế chống viêm được xác định là nhờ khả năng làm bền màng lysosome, ngăn chặn các phản ứng viêm lan rộng [2].

Hiểu lầm thường gặp về màn màn hoa trắng

Nhiều người nhầm lẫn màn màn hoa trắng với các thảo dược hạ đường huyết đã được nghiên cứu trên động vật như dây thìa canh (Gymnema sylvestre) hoặc Gymnema montanum.

Chiết xuất Gymnema montanum ở liều 50, 100 và 200 mg/kg thể trọng trên chuột đái tháo đường do alloxan giúp hạ đường huyết lần lượt 24%, 35% và 66%, đồng thời tăng insulin huyết tương 73% ở liều 200 mg/kg [6]. Dược liệu Gymnema sylvestre bổ sung ở liều 250 và 500 mg/kg thể trọng cũng làm giảm đường huyết và điều hòa biểu hiện gen insulin ở chuột [7].

Việc nhầm lẫn các cây thuốc khác nhau dẫn đến hiểu sai rằng mọi cây cỏ dân gian, bao gồm màn màn hoa trắng, đều có thể hạ đường huyết mạnh mẽ. Đối với màn màn hoa trắng, các thử nghiệm hạ đường huyết trên người hoàn toàn chưa có.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 không được tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết hay insulin để thay thế bằng nước sắc màn màn hoa trắng.

Các nghiên cứu độc tính chỉ ra việc hạ đường huyết quá mức và kéo dài có thể gây tổn thương mô nghiêm trọng [8]. Người bệnh tự ý phối hợp các loại thảo mộc chưa rõ hoạt tính cùng thuốc điều trị có nguy cơ làm rối loạn đường huyết hoặc tương tác bất lợi.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em cần thận trọng tối đa, do chưa có dữ liệu lâm sàng về tính an toàn khi dùng thảo dược này dạng chiết xuất cô đặc. Người có bệnh nền về gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Màn màn hoa trắng là loại rau ăn lá giàu chất dinh dưỡng, carotenoid và chất chống oxy hóa tự nhiên [1]. Người dùng có thể đưa cây vào chế độ ăn uống đa dạng như một món rau thông thường [1].

Khi dùng làm thực phẩm, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nấu chín kỹ. Không nên tự chế biến các dịch chiết cồn hoặc bài thuốc cô đặc với liều lượng cao khi chưa có hướng dẫn y khoa.

Muốn kiểm soát đường huyết hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ, duy trì dinh dưỡng cân bằng và tập luyện thể chất đều đặn. Thảo mộc tự nhiên chỉ nên xem là nguồn bổ sung dinh dưỡng, không thể thay thế phác đồ điều trị y học chính thống.