Nhiều phụ nữ sau khi sinh con thường cảm thấy lo lắng trước những cơn đau nhức mỏi lưng, tê buốt khớp xương và băn khoăn liệu cơ thể có đang bị vắt kiệt dưỡng chất để tạo sữa cho con bú hay không. Trước nỗi sợ loãng xương sớm, không ít người tự ý tìm mua các loại viên uống canxi và vitamin D liều cao để uống liên tục trong suốt nhiều tháng liền với hy vọng bù đắp lượng vi chất đã mất.
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy, phụ nữ cho con bú không nhất thiết phải dùng thực phẩm bổ sung canxi và vitamin D liên tục nếu có chế độ dinh dưỡng đầy đủ và sức khỏe bình thường. Cơ thể người mẹ sở hữu những cơ chế thích nghi sinh lý tự nhiên rất tinh vi để cung cấp khoáng chất tạo sữa mà không làm tổn hại lâu dài đến hệ xương [1]. Tuy nhiên, việc bổ sung có mục tiêu lại đặc biệt cần thiết đối với những bà mẹ có khẩu phần ăn nghèo canxi hoặc có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D [1].
Áp lực tạo sữa và thắc mắc về nguy cơ loãng xương
Trong quá trình mang thai và đặc biệt là giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ, nhu cầu điều phối các khoáng chất cấu tạo xương như canxi, phospho, magie và kẽm tăng lên rất cao để phục vụ cho sự phát triển của thai nhi và sự hình thành dòng sữa [1]. Ở tam cá nguyệt cuối cùng của thai kỳ, canxi từ mẹ được vận chuyển mạnh mẽ qua nhau thai để khoáng hóa khung xương thai nhi, dẫn đến sự hao hụt thực tế khoảng 2% đến 3% tổng lượng canxi trong toàn bộ cơ thể mẹ [2].
Bước sang giai đoạn hậu sản, khi các tuyến sữa hoạt động tích cực để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng hàng ngày của trẻ nhỏ, người mẹ cho con bú hoàn toàn sẽ mất trung bình từ 300 đến 400 mg canxi mỗi ngày qua đường sữa [2]. Con số thất thoát khoáng chất đáng kể này khiến nhiều gia đình lo sợ rằng mật độ xương của người mẹ sẽ bị suy giảm nghiêm trọng nếu không có sự can thiệp từ các viên uống bổ trợ.
Mặc dù tình trạng suy giảm khối lượng xương tạm thời trong thời kỳ cho con bú đã được ghi nhận trong y văn, câu hỏi liệu việc bổ sung vi chất liên tục có đảo ngược được quá trình này hay không vẫn là chủ đề thảo luận khoa học [3]. Để hiểu đúng vấn đề, chúng ta cần xem xét cách thức cơ thể người phụ nữ tự điều chỉnh nhằm bảo vệ khung xương của mình trong giai đoạn nhạy cảm này.
Cơ chế bù trừ tự nhiên kỳ diệu của cơ thể người mẹ
Cơ thể người mẹ có khả năng khởi động một loạt các chiến lược sinh học linh hoạt nhằm đáp ứng nhu cầu khoáng chất phục vụ sự tiết sữa [1]. Những phản ứng thích nghi này bao gồm việc gia tăng hấp thu khoáng chất tại đường tiêu hóa, giảm đào thải qua thận và huy động tạm thời một lượng khoáng chất từ các kho dự trữ mô xương [1].
Đáng chú ý, các bằng chứng khoa học cho thấy những biến đổi thích ứng sinh lý trong chuyển hóa khoáng chất ở thời kỳ mang thai và cho con bú diễn ra một cách độc lập với lượng vi chất cung cấp từ chế độ ăn, miễn là người mẹ duy trì chế độ dinh dưỡng trong giới hạn bình thường [1]. Quá trình sinh học tự nhiên này đảm bảo cung cấp đủ dưỡng chất để nuôi con mà không bắt buộc người mẹ phải tăng khẩu phần ăn quá mức hay chịu tổn hại sức khỏe xương về mặt lâu dài [1].
Sau khi cai sữa hoặc khi chu kỳ kinh nguyệt quay trở lại, các kho dự trữ khoáng chất trong xương của người mẹ sẽ bước vào giai đoạn tái tạo và phục hồi dần dần. Dù vậy, cơ chế tự bảo vệ này có thể hoạt động kém hiệu quả hoặc thất bại ở những phụ nữ có khẩu phần canxi quá nghèo nàn hoặc sống trong điều kiện thiếu hụt ánh nắng mặt trời kéo dài [1].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về việc bổ sung canxi và vitamin D?
Để làm sáng tỏ hiệu quả của việc bổ sung vi chất, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên các nhóm phụ nữ mang thai và cho con bú. Mỗi nghiên cứu mang lại những góc nhìn cụ thể về sự biến đổi của nồng độ vitamin trong máu cũng như mật độ khoáng xương của mẹ và con.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mang tên MAVID thực hiện năm 2014 đã theo dõi 174 bà mẹ khỏe mạnh sau sinh đủ tháng, trong đó 137 người hoàn thành can thiệp kéo dài 6 tháng [3]. Các bà mẹ được chia ngẫu nhiên dùng cholecalciferol liều 1200 IU/ngày hoặc 400 IU/ngày, trong khi tất cả các em bé bú mẹ đều được nhận 400 IU/ngày [3]. Kết quả sau 6 tháng cho thấy nhóm dùng 1200 IU/ngày đạt nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh cao hơn đáng kể so với nhóm 400 IU/ngày (25,6 ng/ml so với 23,1 ng/ml) [3]. Đồng thời, tỷ lệ người mẹ bị thiếu hụt vitamin D (dưới 20 ng/ml) ở tháng thứ 6 tại nhóm 1200 IU/ngày thấp hơn rõ rệt (14% so với 30%) [3]. Tuy nhiên, liều 1200 IU/ngày này lại không tạo ra sự khác biệt nào về nồng độ hoóc-môn cận giáp (iPTH), canxi niệu, khối lượng xương của mẹ hay tình trạng vitamin D của trẻ bú mẹ [3].
Tại Brazil, một thử nghiệm lâm sàng năm 2013 được tiến hành trên 56 thiếu nữ mang thai từ 14 đến 19 tuổi có thói quen ăn uống nghèo canxi (chỉ đạt khoảng 600 mg/ngày) [4]. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên để uống 600 mg canxi kết hợp với 200 IU vitamin D3 mỗi ngày hoặc dùng giả dược từ tuần thai thứ 26 cho đến lúc sinh [4]. Khi đánh giá bằng phương pháp đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA), tổng hàm lượng khoáng xương và mật độ xương ở toàn thân và khớp háng đều suy giảm theo thời gian sau sinh ở cả hai nhóm [4]. Dù vậy, ở thời điểm 20 tuần sau sinh, nhóm được bổ sung vi chất có mật độ khoáng xương cột sống thắt lưng cao hơn 10,6% và diện tích xương thắt lưng cao hơn 6,2% so với nhóm dùng giả dược, đồng thời giúp giảm thiểu tốc độ mất xương tại cổ xương đùi [4].
Cũng trên chính nhóm đối tượng thiếu nữ mang thai có khẩu phần ít canxi này, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiếp tục phân tích sự phát triển xương của trẻ sơ sinh [5]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung 600 mg canxi cùng 200 IU cholecalciferol mỗi ngày trong tam cá nguyệt thứ ba giúp thai nhi đạt cân nặng cao hơn 6,8% ở tuần thai thứ 36 [5]. Thế nhưng, khi các nhà nghiên cứu tiến hành đo mật độ khoáng xương toàn thân của trẻ ở thời điểm 5 tuần tuổi sau sinh, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa nhóm mẹ được bổ sung và nhóm dùng giả dược [5].
Tại châu Phi, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược năm 2025 tại vùng nông thôn Ethiopia trên 126 bà mẹ cho con bú đã sử dụng liều vitamin D3 ngắt quãng là 15.000 IU mỗi tuần trong suốt 12 tháng [6]. Phác đồ bổ sung hàng tuần này đã giúp nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết tương của mẹ tăng vượt trội 76,6% ở tháng thứ 6 và tăng 68,8% ở tháng thứ 12 so với nhóm dùng giả dược [6]. Đồng thời, nồng độ vitamin D huyết tương của trẻ bú mẹ ở thời điểm 12 tháng cũng cao hơn nhóm chứng một khoảng 14,7 nmol/L [6]. Mặc dù tỷ lệ trẻ bị nghi ngờ còi xương lâm sàng ở nhóm can thiệp thấp hơn so với nhóm giả dược (8% so với 15,4%), sự chênh lệch này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê và không làm thay đổi các chỉ số phát triển vận động thô của trẻ [6].
Đánh giá tổng quan: Hiệu quả thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Khi xem xét một cách tổng thể, các can thiệp bằng vi chất mang lại những lợi ích nhất định nhưng không hoàn toàn có tác dụng thần kỳ như nhiều người kỳ vọng. Việc dùng vitamin D liều phù hợp giúp nâng cao nồng độ vi chất này trong máu người mẹ và có thể hỗ trợ nồng độ vitamin D của trẻ bú mẹ trong một số điều kiện đặc thù [6]. Ngoài ra, việc bổ sung canxi kèm vitamin D tỏ ra hữu ích trong việc hạn chế mất xương ở những người mẹ trẻ vị thành niên có chế độ dinh dưỡng thiếu hụt trầm trọng [4].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay vẫn tồn tại nhiều hạn chế lớn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã tổng hợp 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 11 báo cáo trên 1566 đối tượng nghiên cứu [7]. Các tác giả nhận định chất lượng bằng chứng khoa học hiện tại vẫn ở mức thấp do số lượng nghiên cứu còn ít, quy mô người tham gia hạn chế và tỷ lệ mất dấu dữ liệu trong các nghiên cứu còn cao [7]. Các thử nghiệm cũng có sự khác biệt rất lớn về lượng canxi ban đầu trong chế độ ăn, thời điểm bắt đầu dùng thuốc, thời gian bổ sung cũng như liều lượng vi chất phối hợp [7].
Hơn nữa, các chuyên gia tổng quan năm 2022 nhấn mạnh dữ liệu về tác động của việc bổ sung canxi đối với mật độ xương của mẹ trong suốt thời kỳ cho con bú vẫn còn rất khan hiếm [7]. Cho đến nay, giới y khoa vẫn cần thêm những nghiên cứu dài hạn để khẳng định liệu việc bổ sung canxi liên tục từ lúc mang thai kéo dài xuyên suốt giai đoạn cho con bú có mang lại lợi ích thực sự trong việc phòng ngừa bệnh loãng xương hay không [7].
Nhiều tài liệu cũng chỉ ra rằng việc bổ sung canxi cho phụ nữ sau sinh có thể chỉ mang lại những tác dụng mang tính tạm thời đối với mật độ khoáng xương [8]. Trong khi đó, việc dùng khoáng chất và vitamin D cho bà mẹ đang cho con bú khó có khả năng thúc đẩy thêm sự phát triển chiều cao hay mật độ xương của trẻ nếu người mẹ vốn đã có chế độ ăn bình thường [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc xương mẹ sau sinh
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm hễ cho con bú thì xương người mẹ sẽ bị xốp dần và chắc chắn dẫn tới loãng xương nếu không uống thuốc bổ liên tục. Thực tế, sự suy giảm mật độ xương trong giai đoạn cho con bú là một hiện tượng sinh lý bình thường nhằm chia sẻ khoáng chất cho sữa mẹ, và hệ cơ xương có khả năng tự bù đắp sau đó nhờ các cơ chế nội sinh [1].
Quan niệm thứ hai là cho rằng liều lượng vitamin D thông thường trong các viên vitamin tổng hợp luôn luôn đáp ứng đủ nhu cầu của cơ thể. Nghiên cứu thực tế cho thấy liều bổ sung vitamin D ở mức 400 IU mỗi ngày không đủ để duy trì nồng độ 25-hydroxyvitamin D trên mức tối ưu 20 ng/ml ở phần lớn phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ, trong khi mức liều 1200 IU mỗi ngày mang lại hiệu quả cải thiện nồng độ trong máu tốt hơn [3].
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ phụ nữ có thể trạng thừa cân hoặc béo phì thì không bao giờ lo thiếu hụt vitamin D hay tổn thương xương. Dù chỉ số khối cơ thể (BMI) cao có thể tạo lực tì đè giúp bảo vệ mật độ khoáng xương của mẹ trong 7 tháng đầu sau sinh, phụ nữ béo phì lại có hiện tượng suy giảm sinh khả dụng của vitamin D [2]. Tình trạng này khiến nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu của các bà mẹ có thể trạng béo cùng con của họ đều ở mức thấp hơn so với những người có cân nặng bình thường [2].
Nhóm đối tượng nào thực sự cần bổ sung và nên thận trọng?
Việc sử dụng thực phẩm bổ sung không nên áp dụng đại trà theo kiểu phong trào mà cần dựa trên sự đánh giá cụ thể từng trường hợp cá nhân. Việc bổ sung có mục tiêu được đặc biệt khuyến cáo cho những phụ nữ có khẩu phần ăn chứa lượng canxi quá thấp hoặc những người có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin D [1].
Chẳng hạn, đối với những quần thể phụ nữ có tập quán dinh dưỡng không cung cấp đủ lượng canxi theo khuyến nghị, như trường hợp phụ nữ Nhật Bản, việc bổ sung canxi được xem là cần thiết để hỗ trợ ngăn ngừa tiền sản giật và phòng ngừa loãng xương [8]. Tương tự, những bà mẹ rất trẻ tuổi, các thiếu nữ sinh con trong giai đoạn cơ thể chính họ vẫn đang phát triển khung xương cũng là đối tượng cần được theo dõi và bổ sung vi chất đầy đủ nếu bữa ăn thiếu hụt [4].
Đối với những người mẹ có chỉ số khối cơ thể cao hoặc bị béo phì, khả năng hấp thu và chuyển hóa vitamin D bị suy giảm, đòi hỏi phải có sự thăm khám của bác sĩ để cân nhắc mức liều bổ sung phù hợp hơn người có thể trạng gầy [2]. Ngược lại, những người có bệnh lý nền về chuyển hóa khoáng chất, sỏi thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tuyệt đối tránh việc tự ý uống canxi liều cao kéo dài để phòng tránh nguy cơ tăng canxi huyết hoặc lắng đọng canxi niệu [3].
Hướng dẫn chăm sóc và bổ sung vi chất an toàn trong thực tế
Để bảo vệ sức khỏe xương khớp một cách an toàn và bền vững nhất trong thời gian tạo sữa, ưu tiên hàng đầu của người mẹ vẫn là xây dựng một chế độ dinh dưỡng đa dạng và cân bằng. Khẩu phần ăn hàng ngày nên chú trọng các thực phẩm giàu canxi tự nhiên dễ hấp thu như sữa, sữa chua, phô mai, các loại cá nhỏ có thể ăn cả xương, tôm tép, đậu phụ và các loại rau có màu xanh thẫm.
Bên cạnh canxi, vitamin D đóng vai trò như chìa khóa mở đường giúp ruột hấp thu canxi vào máu hiệu quả hơn [1]. Người mẹ nên duy trì thói quen tiếp xúc hợp lý với ánh nắng mặt trời tự nhiên để kích hoạt tổng hợp vi chất này dưới da [1]. Trong trường hợp chế độ ăn thiếu hụt hoặc điều kiện sinh hoạt trong nhà kín không tiếp xúc đủ ánh sáng, việc lựa chọn viên uống bổ trợ cần có sự định hướng từ nhân viên y tế.
Nếu được bác sĩ chỉ định dùng viên uống canxi, thời điểm uống tốt nhất thường là vào buổi sáng hoặc buổi trưa sau bữa ăn khoảng một giờ cùng nhiều nước, tránh uống vào buổi tối muộn. Không nên tự ý tăng liều viên uống hoặc gộp nhiều loại thuốc bổ chứa cùng hoạt chất để tránh hiện tượng quá liều vô tình. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, táo bón nặng kéo dài hoặc đau quặn bụng, người mẹ cần ngừng sử dụng và thông báo ngay cho bác sĩ điều trị.
Tóm lại, việc tạo sữa là một thiên chức tự nhiên đi kèm với cơ chế bảo vệ xương sinh học kỳ diệu của cơ thể người mẹ, không đồng nghĩa với việc xương khớp sẽ tự động bị hủy hoại theo thời gian [1]. Việc bổ sung canxi và vitamin D không cần thiết phải duy trì liên tục một cách mù quáng cho tất cả mọi người mà cần dựa trên chế độ ăn thực tế và chỉ định y khoa [1]. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi quyết định sử dụng bất kỳ loại vi chất bổ sung kéo dài nào.