Móng lưng rồng có bảo vệ gan thật không: Sự thật nghiên cứu

Cơn sốt tìm kiếm thảo dược mát gan và lời đồn thổi

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để nấu nước uống giải độc gan hàng ngày. Căng thẳng công việc, rượu bia và lối sống khiến nỗi lo suy giảm chức năng gan luôn hiện hữu.

Gần đây, móng lưng rồng (thuộc chi Selaginella) được nhiều nhóm bán thảo dược quảng bá rầm rộ. Họ gán cho loài cây này công dụng thần kỳ như phục hồi tế bào gan, hạ men gan và thanh lọc độc tố tức thì.

Thực tế y khoa không đơn giản như những lời quảng cáo truyền miệng. Tác dụng sinh học của cây khi nghiên cứu trong phòng thí nghiệm rất khác với hiệu quả điều trị trên người.

Móng lưng rồng là gì dưới lăng kính thực vật học?

Móng lưng rồng thường dùng để chỉ loài thực vật có tên khoa học Selaginella involvens (Sw.) Spring, thuộc họ Quyển bá (Selaginellaceae) ^[1]. Đây là loài thảo dược truyền thống phân bố nhiều ở khu vực Đông Á như miền nam Trung Quốc và các quốc gia châu Á khác ^[1].

Loài cây này vốn được dân gian dùng hỗ trợ một số bệnh đường hô hấp, điển hình là hen suyễn ^[2]. Trong tự nhiên, cây có khả năng chống chịu điều kiện môi trường khắc nghiệt rất cao ^[2].

Nghiên cứu di truyền học thực vật năm 2020 đã giải mã bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của loài cây này với chiều dài 126.340 cặp base và chứa 80 gen hoàn chỉnh ^[2]. Năm 2021, các phân tích sâu hơn tiếp tục xác nhận cấu trúc lặp lại đặc thù trong bộ gen các loài chi Quyển bá, bao gồm Selaginella involvens và loài họ hàng Selaginella tamariscina ^[3].

Hoạt chất sinh học và cơ chế chống oxy hóa trong ống nghiệm

Lý do móng lưng rồng được gán cho tác dụng bảo vệ gan xuất phát từ hàm lượng chất chống oxy hóa tự nhiên. Thực vật chứa flavonoid thường có khả năng dọn dẹp các gốc tự do gây hại.

Nghiên cứu năm 2021 đã phát triển phương pháp chiết xuất flavonoid toàn phần từ Selaginella involvens bằng dung dịch ion có hỗ trợ đồng hóa siêu âm ^[1]. Kết quả đạt hiệu suất chiết xuất flavonoid 8,48 ± 0,27 mg/g ^[1]. Các nhà khoa học đã xác định được 16 hợp chất trong dịch chiết, trong đó 11 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện ở loài này ^[1].

Phân tích định lượng tìm thấy 6 dẫn xuất biflavonoid chính gồm: amentoflavone, hinokiflavone, bilobetin, ginkgetin, isoginkgetin và heveaflavone ^[1]. Dịch chiết flavonoid toàn phần này đã chứng minh hoạt tính chống oxy hóa mạnh qua 4 bài kiểm tra thực nghiệm hóa học ^[1].

Cùng với đó, các ghi nhận dược lý chỉ ra Selaginella involvens có khả năng làm tăng mạng lưới mao mạch, thúc đẩy lưu thông máu, giảm nồng độ axit lactic huyết tương và giảm peroxide lipid ^[2]. Cây cũng làm tăng mức enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và giảm phản ứng stress oxy hóa ^[2].

Bằng chứng thực nghiệm kháng viêm từ loài họ hàng

Hiện tại, các thử nghiệm về khả năng bảo vệ tế bào và kháng viêm thường được thực hiện trên các loài cùng chi Selaginella. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác dụng của dịch chiết cồn cây Quyển bá lá móng (Selaginella tamariscina) trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 của chuột bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[4].

Kết quả cho thấy dịch chiết ức chế sản sinh các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), prostaglandin E2 (PGE2) và các cytokine gây viêm gồm IL-1beta, IL-6 phụ thuộc theo liều lượng ^[4]. Dịch chiết còn ngăn chặn sự phosphoryl hóa của MAPKs, IkappaB-alpha, NF-kappaB, đồng thời tăng cường biểu hiện của Nrf2 và HO-1 để chống lại stress oxy hóa ^[4].

Năm 2017, nghiên cứu trên một loài khác cùng chi là Selaginella bryopteris ghi nhận chiết xuất methanol bôi ngoài da ở chuột (liều 10 mg/20 µL) giúp giảm đỏ tai, giảm phù nề và hạ thấp mức cytokine TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 ^[5]. Thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính của dịch chiết cây này ở liều 250 đến 2.000 mg/kg thể trọng trên động vật không gây tử vong ^[5].

Tuy nhiên, các dữ liệu bảo vệ tổn thương gan do hóa chất độc hại như carbon tetrachloride (CCl4) hay paracetamol chủ yếu được thực hiện trên các chế phẩm đa thảo dược như Hepax ^[6], hoặc hợp chất từ nho Vitis vinifera L. ^[7], hay cây khúng khéng Hovenia dulcis ^[8]. Nghiên cứu chuyên biệt chứng minh tác dụng bảo vệ gan trực tiếp của riêng móng lưng rồng trên người hoàn toàn chưa có.

Khoảng cách rất lớn giữa ống nghiệm và cơ thể người

Việc phát hiện flavonoid chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống thảo dược sẽ chữa được bệnh gan. Chuyển hóa của cơ thể người phức tạp hơn đĩa petri nuôi cấy rất nhiều.

Các thử nghiệm flavonoid của Selaginella involvens mới chỉ dừng lại ở hóa chất thử nghiệm trong ống nghiệm ^[1]. Thử nghiệm ức chế viêm cũng chỉ tiến hành trên tế bào miễn dịch chuột trong môi trường nuôi cấy nhân tạo ^[4].

Khi con người uống nước sắc từ cây móng lưng rồng, các hoạt chất biflavonoid có thể bị phân hủy bởi axit dạ dày hoặc men tiêu hóa. Hấp thu qua niêm mạc ruột và tỷ lệ đến được mô gan có thể rất thấp.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong một nắm lá khô trôi nổi trên thị trường không đồng nhất. Uống một lượng không kiểm soát không thể mang lại nồng độ tương đương với các dịch chiết tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi tự ý dùng móng lưng rồng

Sai lầm phổ biến nhất là xem móng lưng rồng như một vị thuốc "uống vào là giải hết độc gan". Nhiều người uống nhiều rượu bia rồi tự ý sắc nước cây thuốc uống để bù trừ, dẫn đến lơ là việc đi khám.

Một hiểu lầm khác là quy kết dược tính giữa các loài thực vật. Thấy các loài cùng chi như Selaginella tamariscina ^[4] hay Selaginella bryopteris ^[5] có hoạt tính kháng viêm liền mặc định móng lưng rồng cũng có tác dụng giải độc gan tương tự. Mỗi loài cây có thành phần hóa học và tác động sinh học riêng biệt.

Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn vô hại. Dược liệu thu hái tự nhiên dễ bị nhầm lẫn loài, nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư kim loại nặng từ đất. Việc đưa các chất lạ chưa rõ dược động học vào cơ thể có thể gây thêm gánh nặng chuyển hóa cho lá gan đang tổn thương.

Những đối tượng tuyệt đối nên thận trọng

Bằng chứng lâm sàng về độ an toàn của móng lưng rồng trên người hiện chưa được thiết lập. Do đó, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng:

• Người có bệnh lý gan mạn tính: Bệnh nhân xơ gan, viêm gan virus B, C hay suy gan tuyệt đối không tự ý uống nước lá thay thuốc điều trị chỉ định. Việc tự dùng thảo dược có thể làm tăng men gan hoặc gây suy gan cấp trên nền bệnh mạn tính.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của các hợp chất trong cây móng lưng rồng đối với thai nhi hay trẻ sơ sinh bú mẹ.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Nghiên cứu sơ bộ cho thấy móng lưng rồng có tác động thúc đẩy lưu thông tuần hoàn và tác động vi tuần hoàn ^[2]. Điều này tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng đông máu.
• Người đang dùng thuốc điều trị chuyển hóa: Hoạt chất từ thảo mộc có thể ức chế hoặc cảm ứng men chuyển hóa gan cytochrome P450, làm thay đổi nồng độ thuốc kê đơn trong máu.

Lời khuyên thực tế để bảo vệ gan đúng cách

Để bảo vệ lá gan, thay vì tìm kiếm các bài thuốc dân gian chưa rõ thực hư, mỗi người cần dựa vào các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng. Lối sống lành mạnh chính là tấm lá chắn tốt nhất cho tế bào gan.

Hãy hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia và đồ uống có cồn. Ăn uống cân bằng, giảm bớt dầu mỡ, thực phẩm siêu chế biến và duy trì vận động thể chất đều đặn giúp hạn chế mỡ tích tụ trong gan. Uống đủ nước mỗi ngày hỗ trợ quá trình bài tiết tự nhiên của cơ thể.

Nếu bạn đang gặp các vấn đề về gan hoặc men gan tăng cao, hãy đến bệnh viện để được thăm khám bởi bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật. Khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay trà thảo mộc nào, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn, tránh tương tác bất lợi.