Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về mủ thạch anh
Thời gian gần đây, phong trào truyền tai nhau sử dụng cây thạch anh (thuộc chi Đại kích - Euphorbia) để chữa các bệnh viêm nhiễm vùng họng, dạ dày hay thậm chí là khối u ác tính xuất hiện rầm rộ trên nhiều hội nhóm mạng xã hội. Người dùng thường bẻ cành lấy mủ trắng nhai sống trực tiếp hoặc giã lấy nước uống mà không qua kiểm chứng. Điều này xuất phát từ thói quen dùng thảo mộc dân gian theo lời đồn mà bỏ qua các rủi ro dược lý thực tế.
Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên thì vô hại, nhưng trên thực tế, mủ trắng của các loài thực vật họ Đại kích chứa nhiều hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học cực mạnh. Không ít trường hợp ghi nhận tình trạng nóng rát miệng, bỏng niêm mạc họng, phù nề môi hoặc phồng rộp da tay sau khi tiếp xúc trực tiếp với dịch mủ cây. Thắc mắc đặt ra là: Dịch mủ cây này chứa chất gì và vì sao lại gây kích ứng dữ dội như vậy?
Thực tế y học cho thấy, việc tự ý uống hoặc bôi dịch mủ tươi từ các cây chi Đại kích tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và tổn thương mô nghiêm trọng. Các bằng chứng độc chất học chỉ ra độc tính này xuất phát chủ yếu từ nhóm hợp chất diterpene ester có sẵn trong nhựa cây.
Bản chất diterpene ester và cơ chế kích ứng mô
Dịch mủ trắng của các loài họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) hay chi Đại kích (Euphorbia) là hệ thống phòng thủ tự nhiên giúp cây chống lại sâu bệnh và động vật ăn thực vật. Thành phần then chốt tạo nên độc tính bảo vệ này chính là các diterpene ester với cấu trúc hóa học phức tạp.
Các dẫn xuất thường gặp gồm có khung tigliane (như các ester của phorbol, 12-deoxyphorbol), ingenane hoặc lathyrane [1]. Khi tiếp xúc với mô sinh học, diterpene ester hoạt động như các chất kích thích cực mạnh. Chúng dễ dàng xâm nhập qua hàng rào tế bào biểu mô da hoặc lớp màng nhầy của niêm mạc miệng và đường tiêu hóa.
Khi ngấm vào tế bào, các ester này kích hoạt chuỗi phản ứng viêm cấp tính, làm giãn mạch máu cục bộ, tăng tính thấm mao mạch và giải phóng các chất trung gian gây viêm. Quá trình này kích hoạt cảm giác đau rát dữ dội, gây đỏ tấy, tích tụ dịch ngoại bào dẫn đến phù nề và tạo bọng nước trên da hoặc niêm mạc. Nếu nuốt phải dịch mủ đậm đặc, phản ứng viêm trợt có thể xảy ra dọc thực quản và niêm mạc dạ dày.
Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính và hoạt tính của mủ chi Đại kích
Nhiều công trình khoa học quốc tế đã phân tích sâu về thành phần cũng như tác động sinh học của dịch mủ chiết xuất từ các loài thuộc chi Đại kích (Euphorbia).
Một nghiên cứu thực hiện vào năm 1975 đã khảo sát độc tính kích ứng da của mủ tươi từ loài Euphorbia fortissima trên động vật [2]. Bằng các phương pháp sắc ký và phân tách, các nhà khoa học đã phân lập được 6 hợp chất kích ứng da từ mủ tươi, bao gồm các di-ester (hợp chất A-D) và mono-ester (hợp chất E-F) của khung 12-deoxyphorbol [2]. Kết quả thử nghiệm trên chuột cho thấy dịch mủ tươi có liều gây kích ứng 50% (ID50) là 0,64 microgam/microlit [2]. Trong khi các di-ester gây kích ứng ngắn hạn, đạt cực đại trong 4 giờ sau khi bôi lên da, thì các mono-ester duy trì tác dụng kích ứng mạnh kéo dài tới 24 giờ [2]. Chiều dài chuỗi acid béo tại vị trí C-13 càng tăng thì hoạt tính kích ứng sinh học càng mạnh [2].
Năm 1996, nghiên cứu trên loài Euphorbia poisonii phát hiện một diterpene dạng tigliane mới là 12-deoxyphorbol 13-(9,10-methylene)undecanoate cùng năm diterpene đã biết khác trong dịch mủ [3]. Khi đánh giá trên 6 dòng tế bào khối u đặc ở người, các diterpene ester này thể hiện độc tính tế bào chọn lọc đối với dòng tế bào ung thư thận người (A-498) [3]. Đáng chú ý, hiệu lực gây độc tế bào của hai hợp chất diterpene (hợp chất số 2 và 3) trong nghiên cứu này thậm chí còn vượt xa chất adriamycin gấp mười nghìn lần [3].
Đến năm 2016, nghiên cứu phân tích mủ loài Euphorbia papillosa và Sapium glandulosum bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC/MS) ghi nhận sự hiện diện của các diterpene dạng tigliane, điển hình là 12-deoxyphorbol ester [1]. Mủ loài Euphorbia papillosa còn chứa thêm diterpene ester dạng ingenane [1]. Các nhà nghiên cứu xác định có 10 hợp chất phái sinh từ monoester và diester của 12-deoxyphorbol, phái sinh ingenol và ester phorbol chứa nitơ [1].
Năm 2019, nghiên cứu độc tính và hóa thực vật đối với mủ cây Euphorbia tirucalli tại Brazil cho thấy loài cây này từng được dùng trong dân gian để trị ung thư nhưng đã bị Cơ quan Giám sát Dịch tễ Quốc gia Brazil (ANVISA) cấm thương mại hóa vì chứa các diterpene ester độc hại [4]. Phân tích khối phổ ESI(-) FT-ICR MS phát hiện mủ chứa nhiều acid béo, diterpene và triterpene [4]. Khi thử nghiệm trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 và tế bào ung thư biểu mô dạ dày (AGS), dịch chiết thô thể hiện tiềm năng gây độc tế bào rõ rệt [4].
Gần đây hơn, năm 2022, nghiên cứu về mủ loài Euphorbia resinifera đã phân lập được nhiều hợp chất bao gồm resiniferatoxin, các hợp chất phenolic và diterpene [5]. Hợp chất 12-deoxyphorbol-13-isobutyrate-20-acetate có tác dụng ức chế nấm Aspergillus carbonarius, trong khi dẫn xuất 7-p-metoxyphenylacetate-3,8,12-triacetate ingol gây ức chế tế bào nấm men và gây độc trên dòng tế bào ung thư vú MCF7 (không gây độc trên tế bào vú bình thường MCF10A) [5]. Dẫn xuất này cùng với deglucosyl euphorbioside A khi xử lý trên tế bào ung thư MCF7 còn làm gia tăng lượng gốc oxy hóa phản ứng (ROS) nội bào [5].
Ngoài ra, các nghiên cứu hóa học khác trên mủ loài Euphorbia nivulia cũng phân lập được hàng loạt dẫn xuất ingol diterpene có hoạt tính gây độc tế bào hoặc ức chế PGE2 do LPS kích thích [6, 7], hay phát hiện các diterpene dạng lathyrane trong mủ Euphorbia laurifolia [6].
Lợi ích tiềm năng trong phòng thí nghiệm và giới hạn bằng chứng
Những phát hiện trên cho thấy dịch mủ chứa diterpene ester của chi Đại kích sở hữu hoạt tính sinh học rất cao. Khả năng gây độc tế bào ung thư hay kháng nấm mở ra tiềm năng nghiên cứu các hoạt chất phân lập phục vụ điều chế thuốc trong tương lai [1, 2].
Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến ứng dụng điều trị thực tế là rất lớn. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu dừng lại ở mức độ phân lập hóa học, thử nghiệm trên đĩa nuôi cấy tế bào ung thư nhân tạo hoặc thử nghiệm kích ứng trên da chuột [1, 8]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người chứng minh việc dùng mủ tươi tự nhiên đường uống là an toàn và có hiệu quả trị bệnh.
Đặc tính gây độc tế bào mạnh mẽ của diterpene ester không đồng nghĩa với khả năng "tiêu diệt tế bào ác tính an toàn" khi người bệnh nuốt dịch mủ thô. Trong điều kiện cơ thể người sống, dịch mủ không tự phân biệt được tế bào lành và tế bào bệnh, dễ dàng phá hủy biểu mô niêm mạc lành lặn trước khi phát huy bất kỳ hoạt tính nào.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc chi Đại kích
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính gây độc tế bào ung thư trong ống nghiệm với khả năng chữa khỏi bệnh ung thư ngoài đời thực. Khi thấy nghiên cứu ghi nhận dịch mủ có thể tiêu diệt tế bào ung thư thận hay ung thư vú [1, 2], nhiều người vội vàng tìm kiếm cây thạch anh để nhai nuốt. Đây là nhận thức cực kỳ nguy hiểm, bởi việc tự ý dùng mủ tươi có thể dẫn tới ngộ độc trước khi thấy được bất kỳ tác dụng chữa bệnh nào.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cảm giác rát bỏng họng chứng tỏ thuốc đang sát khuẩn hoặc gom mủ". Thực chất, cảm giác bỏng rát, phù nề là phản ứng tổn thương mô cấp tính do các ester diterpene kích thích hóa học trực tiếp [2]. Càng chịu đựng cảm giác đau rát này, diện tích niêm mạc bị trợt loét, viêm hoại tử biểu mô càng lan rộng.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các cơ quan quản lý y tế cấm đoán thảo dược do định kiến. Bài học từ cơ quan quản lý y tế Brazil (ANVISA) cấm thương mại hóa loài Euphorbia tirucalli là minh chứng rõ ràng: việc hạn chế bắt nguồn từ các bằng chứng độc tính diterpene ester đã được xác định cụ thể trong phòng thí nghiệm [4].
Ai nên thận trọng trước mủ cây thạch anh?
Đối với các loài cây thuộc chi Đại kích tiết mủ trắng, mọi đối tượng đều phải thận trọng tuyệt đối và tránh tiếp xúc thiếu kiểm soát. Các nhóm sau đây đối diện rủi ro biến chứng nghiêm trọng:
Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản, viêm ruột: Nuốt phải diterpene ester có thể làm vết loét bùng phát dữ dội, gây xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng niêm mạc.
Trẻ nhỏ và người có cơ địa nhạy cảm: Làn da mỏng manh và hệ niêm mạc của trẻ rất dễ bị bỏng rát sâu, phồng rộp diện rộng nếu vô tình chạm hoặc bôi nhựa cây.
Người đang điều trị bệnh lý nền hoặc ung thư: Việc tự ý uống nước mủ cây có thể làm tổn thương chức năng gan, thận, tương tác bất lợi với các phác đồ điều trị y khoa chính thống khiến sức khỏe suy kiệt nhanh chóng.
Cách tiếp cận và xử lý an toàn khi tiếp xúc mủ cây
Do nguy cơ kích ứng da và tổn thương niêm mạc đã được chứng minh [2], người dân không tự ý bẻ cây lấy mủ tươi để nhai sống, pha nước uống hay đắp lên vết thương hở. Nếu trồng các cây cảnh thuộc chi Đại kích trong vườn nhà, cần áp dụng các biện pháp bảo hộ:
Khi cắt tỉa cây: Luôn đeo găng tay cao su dày, đeo kính bảo hộ để tránh mủ bắn vào mắt. Mủ văng vào mắt có thể gây viêm kết mạc, bỏng giác mạc nguy hiểm.
Xử lý khi dính mủ lên da: Ngay lập tức rửa sạch vùng da tiếp xúc dưới vòi nước chảy liên tục cùng với xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ lớp ester bám dính. Không chà xát mạnh làm rách biểu bì khiến độc tố ngấm sâu hơn.
Xử lý khi vô tình nuốt phải: Súc miệng thật nhiều lần bằng nước sạch để loại bỏ dịch mủ còn sót lại trong khoang miệng. Uống thêm nước lọc để pha loãng và nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất, tuyệt đối không tự ý gây nôn nếu cảm thấy cổ họng đau rát nặng. Khi xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc hoặc viêm loét tiêu hóa, cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được can thiệp kịp thời.
Kết luận
Dịch mủ trắng của các loài cây thuộc chi Đại kích nói chung và cây thạch anh nói riêng chứa các diterpene ester có hoạt tính sinh học cực mạnh nhưng đi kèm độc tính kích ứng da và niêm mạc cao [3, 8]. Mặc dù một số hợp chất thể hiện khả năng ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm [1, 2], chúng chưa từng được chứng minh an toàn để sử dụng thô trực tiếp trên người. Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời đồn truyền miệng, tuyệt đối không tự ý nhai nuốt dịch mủ cây thạch anh và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ trước bất kỳ liệu pháp tự nhiên nào.
