Cây xương khô (còn gọi là cây kim giao, cây giao, có tên khoa học là Euphorbia tirucalli) là loại cây cảnh rất phổ biến tại nhiều gia đình Việt Nam, thường được trồng làm hàng rào hoặc dùng trong các mẹo dân gian. Trong quá trình cắt tỉa, chiết cành hay bẻ nhánh, dịch mủ trắng đục từ thân cây rất dễ bắn thẳng vào mắt hoặc lây dính qua bàn tay.
Nếu vô tình để mủ cây xương khô dính vào mắt, đây là một tai nạn nhãn khoa nguy hiểm cần được xử trí y tế khẩn cấp [1], [2]. Chất độc trong dịch mủ này có thể gây bỏng hóa chất, viêm giác mạc, bong tróc biểu mô bề mặt nhãn cầu và đe dọa suy giảm thị lực nghiêm trọng kéo dài nhiều ngày [1], [3].
Mối nguy từ dịch mủ trắng của cây xương khô
Cây xương khô thuộc chi Euphorbia (họ Thầu dầu), nhóm thực vật nổi tiếng chứa chất nhựa màu trắng sữa có hoạt tính sinh học rất mạnh [1], [2]. Khi bẻ gãy bất kỳ nhánh cây nào, dịch mủ lập tức trào ra dưới áp lực mô và dễ dàng dính vào da, niêm mạc hay văng vào mắt người làm vườn [1], [4].
Nhiều người lầm tưởng nhựa cây cỏ tự nhiên là lành tính nên chỉ chớp mắt vài lần hoặc rửa sơ sài bằng nước lã. Thực tế, mủ cây nhóm này gây ra phản ứng bỏng độc tố trực tiếp trên bề mặt biểu mô mắt và vùng da quanh mắt [5]. Mức độ viêm nhiễm và hủy hoại mô phụ thuộc lớn vào lượng dịch mủ tiếp xúc cũng như tốc độ sơ cứu [1].
Độc tính phorbol ester và cơ chế gây tổn thương giác mạc
Độc tính nghiêm trọng của nhựa cây họ Thầu dầu được xác định là do sự hiện diện của các hợp chất nhóm phorbol ester [5]. Cụ thể, mủ cây chi này chứa diterpenoid diester - hoạt chất có khả năng kích hoạt phản ứng độc tế bào mạnh mẽ [3].
Khi tiếp xúc với nhãn cầu, nhựa cây hoạt động tương tự một tác nhân gây bỏng hóa chất kiềm, làm độ pH trên bề mặt nhãn cầu có thể tăng cao [4]. Độc tố nhanh chóng phá hủy các mối liên kết giữa các tế bào biểu mô giác mạc, dẫn đến hiện tượng tróc trượt biểu mô trên diện rộng [1], [3].
Hơn nữa, tác động độc tế bào từ hợp chất diterpenoid diester còn cản trở quá trình phân chia và tái tạo tự nhiên của biểu mô mắt, khiến tổn thương chậm phục hồi hơn nhiều so với các vết trầy xước thông thường [3]. Độc chất còn ngấm sâu vào tiền phòng, gây phù mô đệm giác mạc, tạo nếp gấp màng Descemet và châm ngòi cho phản ứng viêm màng bồ đào trước kèm tăng nhãn áp thứ phát [1], [2].
Nghiên cứu y khoa ghi nhận gì về các ca ngộ độc mắt?
Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều báo cáo lâm sàng chi tiết về tổn thương nhãn khoa nặng nề do mủ các loài thuộc chi Euphorbia, đặc biệt là cây xương khô (Euphorbia tirucalli).
Một nghiên cứu tổng hợp ca bệnh công bố năm 2009 ghi nhận viêm giác mạc - màng bồ đào do nhựa cây Euphorbia diễn tiến theo một mô thức rất điển hình [1]. Bệnh nhân lập tức cảm thấy bỏng rát, đau đớn, sợ ánh sáng và chảy nước mắt dữ dội [1]. Đáng chú ý, thị lực ban đầu có thể chỉ giảm nhẹ, nhưng sau đó có thể suy giảm nghiêm trọng xuống mức 20/200, thậm chí chỉ còn đếm được ngón tay hoặc nhận biết cử động bàn tay trong vòng 24 giờ như ghi nhận ở ca bệnh thứ hai [1]. Tình trạng này có thể kèm theo phù mô đệm giác mạc, nếp gấp màng Descemet và viêm màng bồ đào trước với mức độ khác nhau tùy lượng mủ xâm nhập [1]. Các trường hợp bị bỏ quên hoặc xử trí sai cách có thể tiến triển thành mù lòa do sẹo giác mạc, viêm màng bồ đào biến chứng và giãn lồi củng giác mạc [1].
Một báo cáo năm 2004 về 3 trường hợp chấn thương mắt do mủ thực vật ghi nhận dịch mủ từ loài Euphorbia tirucalli làm thị lực bệnh nhân giảm xuống mức 6/30 đến 6/20 [2]. Khám mắt cho thấy các vết xói mòn biểu mô dạng chấm, các bóng nước nhỏ li ti và nếp gấp màng Descemet [2]. Triệu chứng mắt tiến triển nặng hơn trong khoảng từ 5 đến 18 giờ dù đã được rửa mắt nhiều nước ngay sau tai nạn, và bệnh nhân cần khoảng hơn 1 tuần điều trị nâng đỡ để hồi phục hoàn toàn không để lại di chứng [2].
Một nghiên cứu khác năm 1996 theo dõi 4 trường hợp viêm giác kết mạc do nhựa cây Euphorbia cho thấy tất cả bệnh nhân đều có triệu chứng rát buốt tức thì và sợ ánh sáng [3]. Toàn bộ các ca bệnh này đều trải qua giai đoạn bong tróc biểu mô giác mạc tiến triển với thời gian lành chậm trễ, mất trung bình khoảng 9 ngày để khuyết tổn biểu mô đóng kín hoàn toàn dưới sự hỗ trợ của kháng sinh nhỏ mắt cục bộ và băng ép hoặc kính áp tròng băng bó [3].
Năm 2012, các bác sĩ báo cáo trường hợp một cụ bà 82 tuổi bị viêm giác mạc - màng bồ đào nặng sau khi nhổ cỏ có loài Euphorbia cyparissias [4]. Bệnh nhân không bị cây bắn trực tiếp nhưng do mủ dính vào tay khó rửa sạch, bà đã dùng chính tay dính mủ để rửa mắt khiến độc tố lan rộng [4]. Sau 5 giờ, thị lực mắt phải giảm còn 20/60 và mắt trái còn 20/30 với biểu hiện xung huyết, xói mòn biểu mô chấm rải rác giác mạc, buộc bác sĩ phải rửa mắt liên tục bằng nước muối sinh lý trong 10 phút sau khi lật mi kiểm tra [4].
Năm 1999, các bác sĩ cũng ghi nhận trường hợp 3 trẻ em bị viêm da nhiễm độc sau khi tiếp xúc mủ loài Euphorbia myrsinites, trong đó bé gái nhỏ tuổi nhất bị viêm kết mạc và sưng tắc mắt phải do phorbol ester gây ra, trước khi được điều trị hồi phục hoàn toàn [5].
Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng
Trong dân gian, cây xương khô thường được truyền miệng là cây thuốc chữa viêm xoang, mụn cóc hay u nhọt [5]. Gần đây, một nghiên cứu tin sinh học mô phỏng năm 2025 đã phân tích các thành phần hóa học từ chiết xuất lá cây xương khô để tìm kiếm ứng cử viên ức chế tế bào ung thư đầu - cổ dương tính với virus Epstein-Barr [6].
Tuy nhiên, nghiên cứu này hoàn toàn được thực hiện trên mô hình tính toán máy tính, mô phỏng động lực học phân tử và phân tích ADMET, chưa từng được thử nghiệm lâm sàng điều trị trên cơ thể người [6]. Do đó, người dân tuyệt đối không được tự ý bẻ cây lấy mủ để xông mũi, nhỏ mắt hay bôi vết thương hở. Độc tính tại chỗ của mủ tươi trên giác mạc người đã được chứng minh rất rõ ràng qua hàng loạt ca cấp cứu thực tế, trong khi các tác dụng trị liệu chỉ mới dừng lại ở mức nghiên cứu phòng thí nghiệm hoặc mô hình lý thuyết [1], [6], [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi bị mủ cây bắn vào mắt
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng rửa mắt một lần bằng nước là độc chất đã trôi hết [1], [4]. Bằng chứng lâm sàng chỉ ra rằng ngay cả khi nạn nhân đã rửa mắt thật nhiều nước tức thì, các triệu chứng đau rát, phù giác mạc và mờ mắt vẫn tiếp tục diễn tiến xấu hơn trong 5 đến 18 giờ tiếp theo [1], [2]. Nếu chủ quan không đi khám, tổn thương có thể lan sâu vào nội nhãn [1].
Sai lầm tai hại thứ hai là dùng tay đang dính mủ để dụi mắt hoặc vốc nước rửa mặt [4]. Dịch mủ xương khô có độ bám dính rất cao và khó làm sạch chỉ bằng nước thông thường, việc đưa tay lên mặt vô tình đưa thêm lượng lớn độc chất vào nhãn cầu [4].
Nhiều người cũng lầm tưởng mắt chỉ bị xước nhẹ bên ngoài. Trên thực tế, lớp biểu mô giác mạc có thể chưa rách ngay lúc đầu mà sẽ dần bong tróc, hoại tử vào ngày hôm sau, mất từ 4 đến 7 ngày, thậm chí khoảng 9 ngày mới có thể tái tạo hoàn toàn [1], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bất kỳ ai khi tiếp xúc với mủ xương khô đều có nguy cơ tổn thương giác mạc như nhau. Tuy nhiên, một số nhóm cần đặc biệt lưu tâm:
Người làm vườn, người chơi cây cảnh: Thường xuyên cắt tỉa cây cảnh mà không có thói quen đeo kính bảo hộ là nhóm đối tượng dễ gặp tai nạn nhất trong các báo cáo y khoa [2], [4], [3].
Trẻ nhỏ trong gia đình: Trẻ hiếu động có thể bẻ cành cây nghịch ngợm, sau đó quệt tay lên mắt hoặc để mủ dính vào da gây viêm da tiếp xúc độc hại và sưng phù mắt [5]. Cây xương khô trồng trong khuôn viên nhà có trẻ nhỏ cần được rào chắn hoặc đặt ngoài tầm với.
Người có bệnh lý mắt từ trước: Những người đã có tiền sử viêm màng bồ đào, tổn thương nội mô giác mạc hoặc nhược thị nếu bị mủ cây xương khô tấn công sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng tăng nhãn áp thứ phát và sẹo giác mạc vĩnh viễn nặng hơn người bình thường [1].
Quy trình sơ cứu và xử trí y tế khẩn cấp
Khi bị mủ cây xương khô dính vào mắt, thời gian sơ cứu ban đầu tính bằng từng giây là yếu tố quyết định để hạn chế lượng độc chất ngấm sâu vào mô [1], [2].
Bước đầu tiên là rửa mắt khẩn cấp và liên tục. Hãy sử dụng nước muối sinh lý hoặc dòng nước sạch chảy nhẹ từ vòi, cốc sạch để rửa mắt liên tục trong ít nhất 10 đến 15 phút [4]. Tuyệt đối không dùng bàn tay trần vừa chạm vào cây để vốc nước rửa mắt [4]. Vùng da tay và da mặt dính mủ phải được rửa kỹ bằng xà phòng và nước sạch [2].
Không được day, dụi mắt vì hành động này làm tróc rách thêm lớp biểu mô giác mạc đang bị độc tố làm suy yếu [3]. Không tự ý tra các loại thuốc nhỏ mắt chứa corticoid hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa mắt gần nhất. Tại bệnh viện, bác sĩ sẽ tiến hành vạch lật mi mắt, kiểm tra dị vật và tiếp tục rửa mắt chuyên sâu bằng dung dịch chuyên dụng [4]. Tùy vào tổn thương thực tế, bệnh nhân sẽ được chỉ định phác đồ điều trị hỗ trợ như dùng kháng sinh nhỏ mắt phòng bội nhiễm, dùng kính áp tròng băng bó bảo vệ bề mặt hoặc băng ép giác mạc giúp tế bào biểu mô có thời gian tái tạo an toàn [2], [3].
Nhựa cây xương khô là một chất độc nhãn khoa tiềm ẩn, có thể biến một khoảnh khắc bất cẩn khi tỉa cây thành biến cố suy giảm thị lực kéo dài nhiều ngày. Việc trang bị kính bảo hộ kín mắt găng tay khi làm vườn và nắm vững quy trình rửa mắt khẩn cấp là biện pháp tốt nhất để bảo vệ đôi mắt khỏi nguy cơ mù lòa tạm thời do độc tố thực vật.
