Ngâm rượu kê huyết đằng uống hằng ngày: Lợi ích hay rủi ro tiềm ẩn?

Thói quen ngâm rượu kê huyết đằng và niềm tin "trị bách bệnh xương khớp"

Tại nhiều gia đình Việt Nam, những bình rượu ngâm rễ cây, thân dây leo đỏ au như máu luôn chiếm một vị trí trang trọng trong phòng khách. Trong số các loại thảo mộc thường dùng, kê huyết đằng được truyền tai nhau như một vị "thần dược" bổ máu huyết, tăng cường gân cốt và đánh bay mọi cơn đau nhức xương khớp. Rất nhiều người, đặc biệt là nam giới trung niên và người cao tuổi, duy trì thói quen nhâm nhi từ một đến hai chén rượu thuốc này đều đặn trong mỗi bữa ăn hằng ngày.

Tuy nhiên, việc uống rượu ngâm kê huyết đằng mỗi ngày để chữa bệnh xương khớp thực chất là một ngộ nhận phổ biến và tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe. Các bằng chứng khoa học hiện tại chưa từng công nhận rượu kê huyết đằng có thể thay thế thuốc điều trị thoái hóa hay viêm khớp ở người. Ngược lại, việc dung nạp cồn liên tục kết hợp cùng các hoạt chất sinh học chưa kiểm soát liều lượng có thể đẩy gan vào tình trạng tổn thương nghiêm trọng và làm tăng nguy cơ rối loạn đông máu.

Những cơn đau mỏi khớp ở người lớn tuổi thường xuất phát từ quá trình thoái hóa sụn, viêm màng bao hoạt dịch hoặc loãng xương. Rượu thuốc có thể tạo ra cảm giác ấm người, tê bì tạm thời khiến người bệnh lầm tưởng cơn đau đã thuyên giảm. Sự suy giảm cảm giác giả tạo này dễ làm lu mờ triệu chứng bệnh lý thực sự, khiến người bệnh trì hoãn việc thăm khám y khoa chính quy.

Kê huyết đằng dưới góc nhìn khoa học: Chứa những hoạt chất gì?

Kê huyết đằng có tên khoa học là Spatholobus suberectus Dunn, là một loại thảo dược thuộc họ Đậu, rất giàu các hợp chất flavonoid ^[1]. Thân cây khi cắt ra thường chảy ra chất dịch màu đỏ đặc trưng như máu nên trong dân gian mới có tên gọi là huyết đằng. Chiết xuất từ loài thực vật này chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng, bao gồm flavonoid, lignan và anthraquinone ^[1].

Đáng chú ý, các hợp chất flavonoid chính là thành phần then chốt trong chiết xuất cồn của kê huyết đằng ^[1]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng tổng hàm lượng flavonoid chiết xuất từ thân cây kê huyết đằng bằng dung môi ethanol có thể đạt tỷ lệ rất cao, lên tới 45,29% ^[1]. Để tinh chế các hoạt chất quý này phục vụ nghiên cứu, các nhà khoa học đã thử nghiệm 6 loại nhựa hấp phụ đại xốp và xác định nhựa HPD 400 cùng AB-8 có khả năng làm giàu hàm lượng tổng flavonoid từ chiết xuất kê huyết đằng lên mức trên 50% ^[2].

Trong số các hợp chất được phân lập, formononetin được xác định là một trong những thành phần flavonoid chủ yếu tạo nên các hoạt tính dược lý của cây ^[1]. Ngoài ra, thành phần hóa học của kê huyết đằng rất phức tạp với nhiều hoạt tính sinh học khác nhau ^[1]. Dù vậy, việc ứng dụng cây thuốc này trên lâm sàng hiện nay vẫn còn gặp nhiều rào cản do giới khoa học chưa thể làm sáng tỏ hoàn toàn cơ chế tác động cụ thể của từng hoạt chất ^[1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu: Tác dụng thực sự đến đâu?

Dưới lăng kính của y học thực nghiệm hiện đại, chiết xuất từ cây kê huyết đằng đã được khảo sát trên nhiều mô hình tế bào và động vật với những kết quả sinh học đáng chú ý. Các nghiên cứu tập trung đánh giá tác động của thảo dược này đối với hệ miễn dịch, khả năng kháng virus và hệ thống đông cầm máu.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích tác dụng điều hòa miễn dịch của chiết xuất flavonoid từ kê huyết đằng ^[1]. Thử nghiệm trên mô hình chuột bị đồng nhiễm virus Circo loại 2 ở lợn và vi khuẩn Escherichia coli cho thấy chiết xuất từ cây thúc đẩy đáng kể chức năng tạo máu của tủy xương và phát huy tác dụng điều hòa miễn dịch mạnh mẽ ^[1]. Trước đó, việc bổ sung 1,00% chiết xuất kê huyết đằng vào chế độ ăn cũng được ghi nhận giúp cải thiện đáng kể hiệu suất tăng trưởng và chức năng miễn dịch ở gà Lingshan Ma ^[1]. Bên cạnh đó, phân đoạn chiết xuất ethyl acetate của dược liệu này cũng được chứng minh có khả năng thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào tiêu diệt tự nhiên NK ^[1].

Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát hoạt tính kháng virus coxsackievirus B3 (CVB3) của chiết xuất nước từ kê huyết đằng trên tế bào cơ tim nuôi cấy và trên chuột BALB/c ^[3]. Kết quả thực nghiệm cho thấy huyết thanh thu được từ chuột cống uống chiết xuất ở nồng độ 10 mcg/mL và 5 mcg/mL đã làm giảm rõ rệt lượng virus trong các tế bào cơ tim bị nhiễm ^[3]. Chiết xuất nước này cũng ức chế đáng kể tình trạng viêm cơ tim do virus gây ra, giúp hạ tỷ lệ tử vong sau 15 ngày xuống còn 40% ở liều 50 mg/kg và 45% ở liều 100 mg/kg ^[3]. Tỷ lệ tử vong sau 30 ngày ở chuột cũng giảm lần lượt xuống 45% và 50% ^[3]. Đồng thời, chiết xuất còn ức chế đáng kể sự biểu hiện mRNA của loại virus này ^[3].

Cũng trong năm 2011, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác động của kê huyết đằng đối với hệ huyết học ^[4]. Nghiên cứu sử dụng dịch chiết thân cây bằng cồn 95% trên huyết tương giàu tiểu cầu của người và trên chuột thực nghiệm ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn ức chế đáng kể sự kết tập tiểu cầu do collagen và ADP kích thích tùy thuộc theo nồng độ, mà không làm thay đổi thời gian đông máu của huyết tương ^[4]. Hoạt tính này đạt được chủ yếu nhờ ức chế sự gắn kết của fibrinogen với thụ thể glycoprotein IIb/IIIa và ức chế một phần quá trình tạo thromboxane A2 ^[4]. Trên mô hình chuột bị thuyên tắc huyết khối do tiêm collagen kết hợp epinephrine, dùng chiết xuất cồn qua đường uống giúp ngăn chặn tử vong phụ thuộc vào liều dùng ^[4].

Một nghiên cứu khác năm 2017 trên chuột bị viêm tụy do cerulein ghi nhận rằng chiết xuất thân cây kê huyết đằng ở liều 100 mg/kg và 200 mg/kg làm tăng đáng kể thời gian prothrombin so với nhóm chứng ^[5]. Trọng lượng tuyến tụy của chuột thí nghiệm cũng gia tăng rõ rệt ở các nhóm can thiệp ^[5].

Dù mang lại nhiều tiềm năng sinh học, độc giả cần lưu ý rằng tất cả các dữ liệu trên đều chỉ mới được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật như chuột và gà ^{[1] [3] [4] [5]}. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh rằng việc uống rượu ngâm kê huyết đằng giúp chữa khỏi các bệnh lý thoái hóa khớp, thoát vị đĩa đệm hay đau nhức cơ xương khớp mạn tính.

Uống rượu ngâm hằng ngày: Con dao hai lưỡi tàn phá lá gan

Nhiều người thường tự trấn an rằng rượu thuốc ngâm thảo dược là "rượu bổ", uống mỗi ngày sẽ chỉ có lợi chứ không gây hại như rượu trắng thông thường. Đây là một quan niệm hết sức sai lầm về mặt sinh lý học. Bất kể rượu được ngâm cùng dược liệu quý giá nào, dung môi hòa tan cốt lõi vẫn là ethanol.

Việc tiêu thụ rượu trong thời gian dài là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bệnh gan do rượu (ALD) ^[6]. Bệnh gan do rượu là thuật ngữ rộng dùng để chỉ hàng loạt vấn đề sức khỏe liên quan đến tổn thương gan, bao gồm tổn thương gan nhẹ do rượu, gan nhiễm mỡ do rượu, viêm gan do rượu, xơ hóa gan và xơ gan ^[6]. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hiện tượng stress lưới nội chất (ER stress), vốn là cơ chế thúc đẩy quá trình chết rụng của tế bào gan, đóng vai trò rất quan trọng trong nhiều bệnh lý gan liên quan đến việc tiêu thụ rượu ^[6].

Khi uống rượu ngâm hằng ngày, lá gan buộc phải hoạt động liên tục để chuyển hóa chất cồn. Quá trình này sản sinh ra các chất chuyển hóa trung gian có độc tính cao, phá hủy màng tế bào gan và gây viêm mạn tính. Độc tính của cồn khi cộng dồn qua nhiều tháng, nhiều năm không chỉ triệt tiêu các hoạt tính sinh học có lợi của thảo dược mà còn đẩy nhanh tiến trình xơ gan. Thói quen uống rượu ngâm mỗi ngày để "bồi bổ" thực chất là hành vi tự đầu độc tế bào gan một cách từ từ.

Nguy cơ xuất huyết và tương tác thuốc tiềm ẩn

Bên cạnh gánh nặng đối với gan, việc tùy tiện dùng rượu kê huyết đằng còn đặt người sử dụng vào rủi ro rối loạn đông cầm máu. Theo các kết quả nghiên cứu, chiết xuất cồn của thân cây kê huyết đằng thể hiện hoạt tính chống kết tập tiểu cầu mạnh mẽ thông qua việc ngăn chặn thụ thể glycoprotein IIb/IIIa ^[4]. Đồng thời, chiết xuất này cũng được chứng minh làm kéo dài thời gian prothrombin trong các thử nghiệm thực nghiệm ^[5].

Những hoạt tính trên cho thấy dược liệu có tác động trực tiếp làm giảm khả năng đông máu. Khi người dân tự ý ngâm rượu với nồng độ đậm đặc và uống không kiểm soát, nguy cơ chảy máu tự nhiên hoặc xuất huyết dưới da sẽ tăng lên. Đặc biệt, nếu người dùng không may gặp chấn thương, tai nạn hoặc vết thương hở, máu sẽ rất khó cầm, gây nguy hiểm đến tính mạng.

Mối nguy hiểm này càng nhân lên gấp bội ở những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết khối. Nếu sử dụng đồng thời rượu kê huyết đằng với các loại thuốc kháng đông (như heparin, warfarin) hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin, clopidogrel), hiện tượng tương tác thuốc sẽ xảy ra, làm khuếch đại tác dụng chống đông và dẫn tới biến chứng xuất huyết tiêu hóa, thậm chí là đột quỵ xuất huyết não.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng kê huyết đằng

Hiểu lầm thứ nhất là việc cho rằng kê huyết đằng ngâm rượu có thể "chữa dứt điểm" bệnh đau xương khớp. Khoa học hiện mới chỉ ghi nhận chiết xuất cây có tác dụng điều hòa miễn dịch, tạo máu và ức chế tiểu cầu trên động vật ^{[1] [4]}. Không có cơ sở khoa học nào xác nhận dược liệu này tái tạo được sụn khớp hay đảo ngược quá trình thoái hóa khớp ở người.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ngâm rượu càng đặc và để càng lâu năm thì chất lượng càng tốt. Trên thực tế, dung môi ethanol nồng độ cao trong thời gian dài chiết xuất ra lượng lớn các hợp chất phức tạp chưa được chuẩn hóa liều lượng ^[1]. Việc dung nạp một hỗn dịch đậm đặc không rõ hàm lượng hoạt chất vừa làm tăng độc tính chuyển hóa tại gan, vừa khiến cơ thể dễ bị quá liều các chất ảnh hưởng đến đông máu.

Hiểu lầm thứ ba là suy nghĩ người cao tuổi uống rượu thuốc mỗi ngày sẽ giúp "thông kinh hoạt lạc", sống thọ hơn. Ở người lớn tuổi, chức năng lọc của cầu thận và chức năng chuyển hóa của tế bào gan đều đã suy giảm tự nhiên theo thời gian. Uống rượu mỗi ngày, dù chỉ một vài chén nhỏ, cũng đủ làm suy kiệt tế bào gan và gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị huyết áp, đái tháo đường mà người cao tuổi đang phải uống kèm.

Ai tuyệt đối nên thận trọng hoặc tránh dùng rượu kê huyết đằng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và rủi ro độc chất của cồn, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng rượu ngâm kê huyết đằng:

• Người có bệnh lý nền về gan: Những người mắc men gan cao, gan nhiễm mỡ, viêm gan virus hoặc xơ gan tuyệt đối không được sử dụng rượu ngâm, bởi cồn sẽ thúc đẩy stress lưới nội chất và làm chết tế bào gan nhanh hơn ^[6].
• Bệnh nhân rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc tim mạch: Do kê huyết đằng có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu và kéo dài thời gian prothrombin ^{[4] [5]}, người có cơ địa dễ chảy máu, bệnh máu khó đông hoặc đang dùng thuốc chống đông máu không được tự ý dùng.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc nhổ răng: Hoạt tính ức chế thụ thể GP IIb/IIIa của thảo dược có thể gây khó cầm máu trong và sau phẫu thuật ^[4]. Cần ngưng sử dụng hoàn toàn và báo cho bác sĩ trước khi can thiệp ngoại khoa.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của kê huyết đằng trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ; các dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên chuột, gà và mô hình tế bào ^{[1] [3] [4]}. Do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng.
• Người có tiền sử nghiện rượu hoặc mắc bệnh lý dạ dày: Chất cồn ethanol sẽ kích thích trực tiếp niêm mạc dạ dày, gây viêm loét, trào ngược và làm tái phát các cơn nghiện rượu.

Sử dụng kê huyết đằng đúng cách để bảo vệ sức khỏe

Kê huyết đằng là một vị thuốc quý trong kho tàng y học cổ truyền, nhưng việc sử dụng cần phải tuân thủ đúng nguyên tắc dược lý thay vì lạm dụng rượu ngâm một cách vô tội vạ. Để đảm bảo an toàn, người bệnh không nên tự ý thu hái hay mua các loại thân cây trôi nổi trên thị trường để ngâm rượu uống tại nhà.

Cách dùng truyền thống và an toàn nhất của kê huyết đằng là kết hợp trong các thang thuốc sắc theo chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép. Khi được sắc với nước, các hoạt chất hòa tan với tỷ lệ vừa phải, đồng thời loại bỏ hoàn toàn tác hại nguy hiểm từ dung môi cồn ethanol đối với gan ^[6]. Thầy thuốc sẽ căn cứ vào thể trạng, triệu chứng cụ thể và các bệnh nền đi kèm để kê đơn với liều lượng thích hợp.

Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức xương khớp, tê bì chân tay kéo dài, người dân cần đến các bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự ý điều trị bằng rượu thuốc. Thói quen vận động nhẹ nhàng, duy trì cân nặng hợp lý, uống đủ nước và bổ sung dinh dưỡng cân đối luôn là nền tảng bền vững nhất cho một hệ cơ xương khớp khỏe mạnh. Mọi can thiệp bằng thảo dược đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để tránh những hậu quả đáng tiếc cho sức khỏe.