Nhiều gia đình Việt Nam coi các bình rượu ngâm thảo dược là bài thuốc quý bồi bổ sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật. Trong đó, kiến kỳ nam (tên khoa học là Hydnophytum formicarum) thường được săn lùng để ngâm rượu với niềm tin giúp trị viêm, trợ tim hay tăng cường thể lực. Liệu việc sử dụng rượu ngâm kiến kỳ nam thực sự đem lại lợi ích hay tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc nguy hiểm?

Câu trả lời ngắn gọn: Các hoạt tính sinh học của kiến kỳ nam mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng, trong khi việc kết hợp cồn và dịch chiết thảo dược tiềm ẩn nguy cơ lớn làm thay đổi quá trình chuyển hóa các thuốc tây điều trị qua gan. Người bệnh đang sử dụng thuốc theo đơn tuyệt đối không nên tùy tiện uống rượu ngâm thảo mộc.

Kiến kỳ nam trong y học cổ truyền và cơ chế sinh học

Củ kiến kỳ nam thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), vốn là dạng thân phình to tạo thành nơi trú ngụ tự nhiên cho loài kiến. Trong dân gian, loài cây này được ghi nhận sử dụng để hỗ trợ điều trị viêm nhiễm, thấp khớp, tiêu chảy và viêm gan [1].

Các nhà khoa học phát hiện củ kiến kỳ nam chứa nhiều hoạt chất flavonoid và phenolic có giá trị như isoliquiritigenin, protocatechualdehyde, butin và butein [1]. Hoạt chất stigmasterol cũng được phân lập từ dược liệu này [1]. Về mặt sinh hóa, các hợp chất phenolic và flavonoid đóng vai trò chống oxy hóa, dọn dẹp gốc tự do và ức chế các tác nhân gây viêm [2], [1]. Khi đưa vào cơ thể, những hợp chất này tiếp cận cùng hệ thống enzyme gan - nơi xử lý phần lớn dược phẩm hiện đại [3], [4].

Cồn, thảo dược và cơ chế tương tác chuyển hóa qua gan

Hệ enzyme Cytochrome P450 (CYP) tại gan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa thuốc, trong đó enzyme CYP3A4 và CYP2D6 chuyển hóa tương ứng khoảng 50% và 30% tổng số tân dược trên thị trường [5]. Ngoài ra, hệ thống enzyme glutathione transferase (GSTs) cũng tham gia vào giai đoạn chuyển hóa thuốc, đặc biệt là các hóa chất điều trị ung thư [6].

Tương tác thuốc - thảo dược diễn ra chủ yếu qua hai cơ chế: ức chế hoặc cảm ứng enzyme [4]. Nếu các hoạt chất từ thảo dược ức chế enzyme CYP, tốc độ phân giải thuốc bị chậm lại, làm nồng độ thuốc trong huyết tương và mô tăng cao, dẫn đến nguy cơ ngộ độc [4]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích (cảm ứng) enzyme gan hoặc protein vận chuyển như P-glycoprotein (P-gp), thuốc sẽ bị đào thải nhanh hơn mức bình thường, làm tụt giảm nồng độ hoạt chất trong máu và khiến quá trình điều trị thất bại [3], [4].

Bên cạnh đó, dung môi chiết xuất đóng vai trò quyết định đến lượng hoạt chất thu được [6], [1]. Rượu đóng vai trò là dung môi ethanol. Việc dùng cồn chiết xuất dược tính không đồng nhất có thể dẫn tới nồng độ các chất hòa tan vượt mức kiểm soát, gây ức chế hoặc làm rối loạn các enzyme gan như GSTs hoặc CYPs khi dùng chung với thuốc tân dược [6], [3].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về kiến kỳ nam?

Nghiên cứu công bố năm 2008 đã phân lập các chất trong củ kiến kỳ nam và kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn trên 27 chủng vi sinh vật cũng như khả năng chống oxy hóa [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết ethyl acetate có khả năng kháng nhiều vi khuẩn Gram dương và Gram âm với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 256 microgam/mL, ức chế hoàn toàn vi khuẩn Shewanella putrefaciens ở mức 128 microgam/mL, và vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae bị ức chế bởi tất cả các phân đoạn chiết [1]. Về chống oxy hóa, chiết xuất ethyl acetate dọn gốc tự do DPPH đạt 83,31% với giá trị IC50 là 8,40 microgam/mL; phân đoạn chiết methanol ức chế gốc superoxide ở mức 74,19% [1]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào trên dòng tế bào ung thư HuCCA-1 và KB, các hợp chất thử nghiệm cho thấy không có hoạt tính (ED50 > 10 microgam/mL) [1].

Nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát chiết xuất cồn 96% từ bột củ kiến kỳ nam đối với hệ thống cảm ứng mật độ (quorum sensing) của trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) [7]. Bằng kỹ thuật pha loãng dung dịch ở nồng độ từ 0,0625 đến 2 mg/mL, các nhà khoa học ghi nhận dịch chiết cồn ức chế tạo sắc tố violacein ở Chromobacterium violaceum, đồng thời ức chế đáng kể khả năng bơi, trườn và tạo màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa theo nồng độ phụ thuộc [7].

Nghiên cứu trên động vật năm 2022 thực hiện trên 24 con chuột cống trắng dòng Sprague-Dawley bị tạo vết thương sinh thiết ở lưng [2]. Động vật được chia làm 2 nhóm: nhóm đối chứng và nhóm bôi ngoài da dịch chiết kiến kỳ nam [2]. Bốn chuột từ mỗi nhóm được đánh giá mô học vào các ngày 4, 7 và 14 sau tổn thương [2]. Kết quả chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về mật độ collagen, chiều dài vết thương và tốc độ tái biểu mô hóa [2]. Quá trình tạo mạch máu ở nhóm dùng chiết xuất kiến kỳ nam có ít mạch máu hơn nhưng mạch trưởng thành hơn so với đối chứng, hỗ trợ kiểm soát việc hình thành sẹo [2].

Nguy cơ tương tác thuốc từ việc uống rượu ngâm thảo dược

Mặc dù có các hoạt tính sinh học ngoài da và trong ống nghiệm, việc đưa chiết xuất thảo mộc vào cơ thể cùng lúc với thuốc điều trị tiềm ẩn rủi ro lớn [3]. Tương tác dược động học có thể xảy ra ở tất cả các giai đoạn: hấp thu tại ruột, phân bố, chuyển hóa ở gan và bài tiết qua thận [3].

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận các trường hợp tương tác thảo dược - tân dược nguy hiểm [6], [8]. Ví dụ, chiết xuất thảo dược Parinari curatellifolia có khả năng ức chế enzyme GSTs tại gan, cản trở chuyển hóa các thuốc ung thư như cisplatin, cyclophosphamide, melphalan, làm giảm nồng độ thuốc dạng hoạt tính trong huyết tương hoặc gia tăng tính kháng thuốc [6]. Chiết xuất từ cỏ thánh John (Hypericum perforatum) do cảm ứng enzym CYP3A4 và chất vận chuyển P-gp đã làm giảm nồng độ máu của các thuốc điều trị ung thư như imatinib, irinotecan và docetaxel, gây suy giảm hiệu quả điều trị [8]. Tương tự, dùng chung thuốc chống trầm cảm ức chế mạnh CYP2D6 như paroxetine với tamoxifen làm giảm chuyển hóa tamoxifen thành chất có hoạt tính, gia tăng nguy cơ tử vong ở bệnh nhân ung thư vú [8].

Việc tự ý uống rượu ngâm kiến kỳ nam kết hợp với thuốc điều trị huyết áp, kháng sinh, thuốc kháng virus HIV hoặc thuốc điều trị ung thư có thể gây tương tác bất lợi [6], [3]. Các dung môi rượu khác nhau làm thay đổi hoạt tính ức chế enzyme gan của các dịch chiết [6]. Uống dịch chiết thảo dược không định lượng khiến nồng độ thuốc tây trong máu biến động thất thường, hoặc chạm ngưỡng gây ngộ độc tế bào, hoặc tụt xuống mức không còn tác dụng [3], [4].

Những hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm kiến kỳ nam

Hiểu lầm thứ nhất cho rằng kiến kỳ nam là thảo dược tự nhiên nên dùng đường uống dạng ngâm rượu tuyệt đối an toàn. Thực tế, các chất tự nhiên đều có hoạt tính sinh học và chuyển hóa qua các thụ thể, enzyme tại gan [3], [5]. Thảo dược tự nhiên hoàn toàn có thể gây ngộ độc hoặc triệt tiêu tác dụng của thuốc tây nếu dùng sai cách [4].

Hiểu lầm thứ hai là ngâm rượu càng đặc và càng lâu thì rượu càng bổ. Cồn đóng vai trò là dung môi hòa tan; nồng độ cồn cao và thời gian ngâm kéo dài có thể hòa tan nhiều tạp chất hoặc dẫn tới sự biến đổi cấu trúc các hợp chất tự nhiên [6], [1]. Hơn nữa, cồn bản thân nó là một chất chuyển hóa qua gan, khi kết hợp với dịch chiết thực vật càng gây thêm gánh nặng cho gan.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng kiến kỳ nam có thể diệt trừ tế bào ung thư ở người. Thử nghiệm thực tế trong phòng thí nghiệm cho thấy các hợp chất butin, butein, protocatechualdehyde phân lập từ loài này hoàn toàn không thể hiện độc tính chống lại các dòng tế bào ung thư HuCCA-1 và KB (ED50 > 10 microgam/mL) [1].

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn của dịch chiết kiến kỳ nam trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không sử dụng rượu ngâm kiến kỳ nam vì nguy cơ độc tính từ cồn và các hoạt chất phenolic chưa xác định rõ ngưỡng an toàn.

Những người đang dùng thuốc kê đơn kéo dài, bao gồm:

  • Bệnh nhân ung thư đang dùng thuốc hóa trị (như cisplatin, cyclophosphamide, imatinib, tamoxifen) [6], [8].
  • Bệnh nhân đang điều trị thuốc kháng virus, kháng đông máu (như warfarin) [6].
  • Người mắc bệnh gan mạn tính, xơ gan, viêm gan hoặc suy giảm chức năng gan.
  • Người bệnh đang dùng các nhóm thuốc tim mạch, chống trầm cảm chuyển hóa mạnh qua CYP3A4 và CYP2D6 [8], [5].

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra tác dụng của kiến kỳ nam chủ yếu là hỗ trợ làm lành vết thương khi dùng ngoài da [2] và kháng khuẩn, chống oxy hóa trong môi trường thí nghiệm [7], [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận liều uống bằng rượu ngâm an toàn cho người.

Nếu có ý định dùng kiến kỳ nam hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Chỉ cân nhắc sử dụng dạng bôi ngoài hoặc các chế phẩm đã qua xử lý tiêu chuẩn, không tự ý ngâm rượu uống tự do.
  • Tuyệt đối không dùng chung rượu ngâm thảo mộc trong vòng vài giờ trước và sau khi uống bất kỳ loại thuốc tân dược nào.
  • Luôn báo cho bác sĩ điều trị biết về các thảo mộc, rượu thuốc đang dùng tại nhà trước khi bắt đầu phác đồ điều trị bệnh nền.
  • Nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, vàng da, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa sau khi uống rượu thảo mộc, cần dừng lại ngay và tới cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan.

Rượu ngâm kiến kỳ nam không phải là thần dược chữa bách bệnh. Mặc dù thảo dược này sở hữu các hoạt tính sinh học tiềm năng trên mô hình thí nghiệm, nguy cơ tương tác thuốc qua enzyme gan khi uống chung với tân dược là có thật. Người tiêu dùng cần cân nhắc kỹ giữa lợi ích đồn thổi và rủi ro ngộ độc gan trước khi đưa bất kỳ loại rượu ngâm nào vào cơ thể.