Ngâm rượu thảo dược là thói quen phổ biến nhằm bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. Nhiều người tìm mua quả ngũ vị tử nam tươi về ngâm rượu uống mỗi ngày. Thói quen tự chế biến dược liệu ngâm cồn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe tiêu hóa nếu dùng sai cách.
Việc tự ý ngâm rượu quả ngũ vị tử nam tươi có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa và ngộ độc cồn. Khi chế biến không chuẩn xác, hỗn hợp cồn và hoạt chất tự nhiên dễ làm tổn thương hệ thống bảo vệ niêm mạc. Người dùng cần hiểu rõ rủi ro y khoa trước khi sử dụng dạng rượu thuốc tự chế này.
Cơ chế tác động và thành phần hóa học
Ngũ vị tử nam (tên khoa học thuộc chi Kadsura, điển hình là Kadsura heteroclita) chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1], [2]. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra thân và các bộ phận của cây chứa triterpenoid dạng lanostane, cycloartane và lignan dibenzocyclooctadiene [1], [2]. Tinh dầu bay hơi chiết xuất từ Kadsura heteroclita cũng thể hiện hàng chục thành phần hóa học khác nhau [3].
Rượu đóng vai trò dung môi hòa tan hoạt chất nhưng cồn nồng độ cao lại là chất gây độc trực tiếp cho biểu mô tiêu hóa. Trong sinh lý bệnh học tiêu hóa, sự vẹn toàn của hàng rào niêm mạc dạ dày đóng vai trò tối quan trọng ngăn chặn tổn thương từ acid và các tác nhân xâm thực [4]. Khi nồng độ cồn cao kết hợp cùng hoạt chất chưa tinh chế tác động tại chỗ, lớp nhầy bảo vệ bề mặt bị suy giảm, khiến acid dịch vị dễ dàng gây tổn thương mô [5], [4].
4 rủi ro đường tiêu hóa dễ gặp khi dùng sai cách
Rủi ro đầu tiên là kích ứng niêm mạc và khó tiêu chức năng. Khi sử dụng dịch ngâm có cồn, bề mặt dạ dày chịu tổn thương tiếp xúc tại chỗ [5]. Tổn thương tại chỗ này dẫn đến tình trạng khó tiêu, ợ chua, cồn cào vùng thượng vị [5]. Các triệu chứng khó tiêu hoàn toàn có thể xuất hiện mà không cần có vết loét sâu khi nội soi [5].
Rủi ro thứ hai là tổn thương bào mòn cấp tính niêm mạc dạ dày - tá tràng. Khi hàng rào niêm mạc bị suy yếu, các vết trợt bào mòn nông có thể hình thành nhanh chóng [5], [6]. Tình trạng bào mòn cấp tính này đi kèm nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nếu lớp biểu mô bị bong tróc diện rộng dưới tác động của cồn và acid [5].
Rủi ro thứ ba là làm nặng thêm hoặc thúc đẩy loét dạ dày tiến triển. Thiếu oxy mô cục bộ do tổn thương mạch máu là yếu tố cản trở quá trình liền sẹo của vết loét mạn tính [7]. Hàng rào niêm mạc tổn hại khiến acid dạ dày ăn sâu vào thành cơ trơn, dẫn đến ổ loét lớn, khó phân biệt giữa tổn thương lành tính và ác tính trên lâm sàng [4]. Các biến chứng trầm trọng như chảy máu dạ dày, thủng ổ loét hoặc hẹp môn vị có thể xảy ra [5].
Rủi ro thứ tư là ngộ độc cồn và tương tác dược lý nguy hiểm. Quá trình ngâm quả tươi tự phát thường dùng rượu nấu thủ công không kiểm định, dễ nhiễm độc tính ethanol hoặc tạp chất methanol. Việc dùng rượu đồng thời với các nhóm thuốc điều trị khác cũng làm thay đổi độc tính; đơn cử như dùng ethanol cùng metronidazole có thể tạo phản ứng dạng disulfiram, gây buồn nôn, nôn mửa và tụt huyết áp nghiêm trọng [6].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất Kadsura heteroclita
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2022 đã phân lập hợp chất lignan dibenzocyclooctadiene mới tên là kadsulignan W cùng 11 lignan khác từ thân cây Kadsura heteroclita [1]. Đánh giá hoạt tính cho thấy các hợp chất 5, 8, 9 và 10 có khả năng chống oxy hóa trên bạch cầu trung tính cô lập ở người với IC50 lần lượt là 36,68; 34,41; 35,97 và 33,65 micromol/L [1]. Hợp chất số 8 còn thể hiện độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư dạ dày người (BGC 823) với IC50 là 11,0 micromol/L và tế bào HeLa với IC50 là 23,8 micromol/L [1].
Một nghiên cứu hóa học khác công bố năm 2019 đã phân lập các triterpenoid xuetonglactone A-F từ thân cây Kadsura heteroclita [2]. Thử nghiệm invitro ghi nhận hợp chất 1 và 2 ức chế sản sinh enzym iNOS trên đại thực bào do LPS kích thích với giá trị IC50 lần lượt là 22,0 và 17,0 microgam/mL [2]. Các hợp chất 6, 7, 8 và 24 thể hiện độc tính tế bào mạnh trên dòng tế bào ung thư dạ dày BGC 823 với IC50 lần lượt là 2,0; 5,0; 2,5 và 2,0 micromol/L [2]. Dữ liệu này chỉ giới hạn trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, không đại diện cho tác động trên người sống khi uống dịch quả ngâm.
Nghiên cứu sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) năm 2012 khảo sát tinh dầu từ 10 lô mẫu Kadsura heteroclita đã xác định được 23 đỉnh sắc ký chính [3]. Kết quả phân tích cụm chia 10 lô thành ba nhóm chính, nhưng độ tương đồng giữa các lô còn ở mức thấp, cho thấy hàm lượng hóa chất tự nhiên có biến thiên lớn giữa các mẫu thu hái [3].
Nghiên cứu định danh loài năm 2018 cho thấy các loài thuộc chi này gồm K. coccinea, K. heteroclita và K. longipedunculata có hình thái rất giống nhau và thường bị dùng nhầm lẫn trên thực tế [8]. Việc phân định gặp nhiều khó khăn nếu người thu hái thiếu cơ quan sinh sản của cây (hoa, quả) hoặc thiếu kinh nghiệm nhận dạng biến thiên lá [8]. Sự nhầm lẫn dược liệu thu hái tự do là nguy cơ lớn gây ngộ độc.
Một nghiên cứu năm 1981 trên chuột cống trắng Wistar bị gây loét dạ dày thực nghiệm bằng acid acetic cho thấy tình trạng thiếu oxy mô (hypoxia) gây cản trở rõ rệt tiến trình làm lành vết loét mạn tính [7]. Tổn thương niêm mạc do các tác nhân kích ứng tại chỗ kết hợp thiếu oxy mô sẽ kéo dài thời gian loét [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng rượu ngâm từ quả tươi tự nhiên luôn an toàn, không có tác dụng phụ. Hoạt chất tự nhiên trong thực vật khi chưa định lượng có thể mang độc tính tế bào hoặc gây kích ứng mô tiêu hóa [1], [2]. Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại nếu sử dụng bừa bãi.
Nhiều người tin rằng quả tươi ngâm cồn càng lâu thì nồng độ cồn bị triệt tiêu và dịch ngâm càng bổ dưỡng. Ethanol không biến mất trong bình kín và vẫn giữ nguyên độc tính gây xói mòn niêm mạc dạ dày [5], [4]. Cồn nồng độ cao tác động liên tục trên bề mặt ống tiêu hóa làm tăng nguy cơ tổn thương tại chỗ [5].
Quan niệm cho rằng rượu thuốc có thể chữa dứt điểm đau dạ dày là sai lầm nguy hiểm. Rượu không thể thay thế phác đồ kháng sinh tiệt trừ khuẩn hay thuốc ức chế tiết acid [5], [6]. Tự ý uống rượu ngâm khi đang có ổ loét sẽ khiến bệnh tiến triển nặng hơn, dẫn đến biến chứng xuất huyết [5].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người cao tuổi cần tuyệt đối thận trọng trước các loại dịch cồn tự chế. Tuổi cao là yếu tố nguy cơ hàng đầu khiến tổn thương dạ dày - tá tràng tiến triển nặng khi tiếp xúc các chất gây kích ứng [5]. Người già có khả năng tự hồi phục tổn thương niêm mạc kém hơn [5].
Người có tiền sử loét dạ dày - tá tràng hoặc từng bị biến chứng thủng, chảy máu đường tiêu hóa không nên sử dụng [5]. Những đối tượng đang sử dụng đồng thời thuốc chống đông máu, thuốc chống viêm giảm đau NSAID hoặc glucocorticoid đối mặt với nguy cơ xuất huyết tiêu hóa tăng vọt [5].
Người đang điều trị nhiễm khuẩn bằng thuốc kháng sinh (như metronidazole, clarithromycin) phải kiêng rượu thuốc [6]. Dùng rượu chung với các thuốc này có thể gây phản ứng phụ nguy hiểm và làm tăng độc tính toàn thân [6]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn, không được sử dụng.
Hướng dẫn sử dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng ngũ vị tử nam, người dân nên dùng sản phẩm đã qua sơ chế, phơi khô đạt chuẩn và được kiểm định nguồn gốc rõ ràng thay vì tự ý hái quả tươi [8]. Tránh thu hái tự nhiên khi không thể phân biệt chính xác đặc điểm thực vật học giữa các loài cùng chi [8].
Hình thức dùng an toàn là sắc hãm lấy nước uống thay vì ngâm rượu nồng độ cồn cao. Khi sắc nước, hoạt chất được giải phóng mà không đi kèm tác hại bào mòn biểu mô từ cồn [5]. Chỉ nên dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn y học cổ truyền, không lạm dụng kéo dài.
Trường hợp xuất hiện triệu chứng cồn cào, buồn nôn, đau rát thượng vị hoặc phân đen, người dùng cần dừng ngay dịch ngâm và đến cơ sở y tế nội soi thăm dò [5], [4]. Luôn thông báo rõ cho bác sĩ về các loại thảo mộc, rượu thuốc và tân dược đang dùng chung để tránh tương tác bất lợi [5], [6].
Rượu ngâm ngũ vị tử nam tươi tiềm ẩn nhiều rủi ro cho niêm mạc tiêu hóa và nguy cơ ngộ độc nếu tự ý chế biến tại nhà. Người dân nên thận trọng, ưu tiên lựa chọn dược liệu chuẩn hóa và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa.