Uống nước sắc rau mui: Cần lưu ý gì về giới hạn an toàn?

Nhiều người dân có thói quen hái các loại thảo mộc mọc hoang quanh vườn nhà để sắc nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh đường tiêu hóa. Cây rau mui (thường thuộc chi Wedelia, họ Cúc) cũng là một trong những loại dược liệu dân gian quen thuộc được lưu truyền và sử dụng phổ biến. Tuy nhiên, việc tự ý sắc loại lá này uống hàng ngày có tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho cơ thể hay không vẫn là băn khoăn của nhiều người.

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học thực nghiệm trên mô hình động vật cho thấy chiết xuất nước nóng và dịch chiết cồn-nước của các loài thực vật chi Wedelia có độ an toàn đường uống tương đối cao ở các thử nghiệm ngắn ngày và bán trường diễn ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn chỉ mới được ghi nhận trên chuột và chưa có thử nghiệm lâm sàng đầy đủ để xác định ngưỡng an toàn tuyệt đối trên cơ thể người.

Bối cảnh và thói quen dùng rau mui trong dân gian

Trong y học cổ truyền và ẩm thực dân gian ở nhiều nước châu Á, các loài thảo mộc thuộc chi Wedelia thường được thu hái toàn cây hoặc dùng bộ phận trên mặt đất ^[1], ^[2]. Người dân thường hãm với nước sôi làm trà thảo mộc hoặc sắc lấy nước uống nguội nhằm mục đích chống viêm và thanh nhiệt cơ thể ^[3].

Tại thị trường thảo dược ở các quốc gia như Trung Quốc hay Đài Loan, các loại thức uống mát từ thảo mộc chi này được bán khá rộng rãi dưới dạng đồ uống giải khát hoặc vị thuốc bổ trợ viêm nhiễm đường ruột ^[1], ^[3]. Thói quen này bắt nguồn từ kinh nghiệm truyền miệng rằng các loại cây mọc dại luôn lành tính và có thể dùng thay nước lọc mỗi ngày.

Dù vậy, việc sử dụng các loại dịch chiết dược liệu bằng đường uống một cách tùy tiện mà không rõ liều lượng có thể dẫn tới những rủi ro không lường trước về mặt sinh học. Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe cộng đồng, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính học cơ bản trên động vật nhằm tìm kiếm ngưỡng an toàn của chiết xuất thảo mộc này ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động sinh học của chiết xuất rau mui

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ một số phản ứng sinh học quan trọng khi đưa chiết xuất thảo mộc chi Wedelia vào đường tiêu hóa của động vật thí nghiệm ^[1], ^[4]. Về mặt điều hòa viêm nhiễm, chiết xuất nước nóng của Wedelia chinensis có khả năng ức chế đáng kể các cytokine tiền viêm xuất phát từ tế bào lympho Th1 như TNF-alpha, IFN-gamma và Th17 như IL-17 ^[1], ^[3]. Điều đáng chú ý là chiết xuất này không gây ảnh hưởng đến phản ứng của tế bào Th2 thông qua việc không tác động lên nồng độ cytokine IL-4 ^[1], ^[3].

Sự điều hòa miễn dịch chọn lọc này giúp mô niêm mạc đại tràng của chuột giảm bớt tình trạng thâm nhiễm viêm nhiễm và bảo tồn được cấu trúc giải phẫu ^[1]. Thêm vào đó, việc ức chế quá mức các phản ứng viêm mạn tính mà không làm rối loạn hệ cytokine đối kháng giúp mô hình chuột không bị ảnh hưởng xấu tới sức đề kháng tự nhiên ^[1].

Ở khía cạnh chức năng gan, một số hợp chất nhóm terpene có trong chiết xuất của cây Wedelia paludosa được nhận định là tác nhân giúp bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương hóa chất ^[4]. Khi động vật thí nghiệm bị gây tổn thương gan cấp bằng paracetamol liều cao, việc uống dịch chiết này giúp kìm hãm sự giải phóng các men gan đặc hiệu vào máu mà không can thiệp sâu vào các chu trình chuyển hóa enzyme khử độc oxy hóa như glutathione reductase ^[4].

Dữ liệu khoa học về độc tính cấp và bán trường diễn

Khi đánh giá mức độ an toàn của một loài thảo dược, việc xác định ngưỡng độc cấp tính và tác động khi dùng lặp lại nhiều ngày là yếu tố then chốt ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá chi tiết trên các dòng chuột thí nghiệm đối với các chiết xuất từ cây thuộc chi Wedelia ^[1], ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã tiến hành khảo sát độc tính cấp và độc tính bán trường diễn của chiết xuất cồn-nước từ phần trên mặt đất của loài Wedelia paludosa trên chuột nhắt trắng Swiss ^[2]. Trong mô hình thử nghiệm độc tính cấp tính kéo dài 1 ngày, các nhà khoa học ghi nhận chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất đường uống vượt mức 4000 mg/kg thể trọng ^[2]. Mức liều này phản ánh độc tính cấp tính của chiết xuất ở mức rất thấp theo các tiêu chuẩn độc chất học thực nghiệm ^[2].

Cũng trong công trình này, thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 15 ngày trên chuột Swiss khi cho uống chiết xuất Wedelia paludosa cho thấy động vật không có bất kỳ sự thay đổi nào về trọng lượng cơ thể hay các chỉ số huyết học cơ bản ^[2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện có sự biến đổi nhất định về trọng lượng gan nhưng nồng độ men gan trong huyết thanh hoàn toàn không thay đổi, chứng minh chức năng sinh lý của gan không bị suy giảm ^[2]. Dù có ghi nhận một số thay đổi về chỉ số creatinine huyết thanh, biến thiên này không phụ thuộc vào mức liều chiết xuất sử dụng và toàn bộ kết quả cho thấy cây dường như không biểu hiện độc tính trên chuột ^[2].

Tiếp tục đánh giá thời gian phơi nhiễm dài hơn, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành khảo sát độc tính bán trường diễn trong 28 ngày đối với chiết xuất nước nóng từ cây tươi Wedelia chinensis (WCHF) trên chuột C57BL/6 ^[1]. Động vật thí nghiệm được cho uống bổ sung dịch chiết liên tục mỗi ngày ở các mức liều 100 mg/kg, 500 mg/kg và 1000 mg/kg thể trọng ^[1]. Kết quả theo dõi suốt 28 ngày chỉ ra rằng việc cho chuột uống WCHF ở các dải liều này hoàn toàn không gây ra độc tính cho động vật ^[1].

Song song với việc đánh giá độ an toàn, nghiên cứu này cũng kiểm chứng hiệu quả sinh học của dịch chiết nước nóng khi cho chuột uống liên tục 1 tuần trước khi gây viêm đại tràng cấp bằng dextran sulfate sodium (DSS) 2% trong 9 ngày ^[1]. Chiết xuất nước nóng làm giảm rõ rệt các triệu chứng tiêu chảy, xuất huyết trực tràng, ngăn ngừa sự sụt giảm trọng lượng cơ thể, giảm hiện tượng co ngắn chiều dài đại tràng và hạn chế tổn thương vi thể ^[1].

Mặt khác, một nghiên cứu vào năm 2006 đã thử nghiệm chiết xuất thô từ Wedelia paludosa trên mô hình tổn thương gan do thuốc paracetamol ở chuột ^[4]. Khi tiêm phúc mạc paracetamol liều 1000 mg/kg gây tỷ lệ tử vong 80% ở chuột sau 24 giờ, việc cho uống dịch chiết Wedelia paludosa với liều 500 mg/kg đã làm giảm đáng kể tỷ lệ tử vong này ^[4]. Ở mô hình gây độc gan bằng liều 600 mg/kg paracetamol gây tăng men gan AST và ALT sau 24 giờ, việc cho uống dịch chiết trước đó ở liều 100 đến 500 mg/kg đã ức chế sự tăng men gan theo mức phụ thuộc liều lượng ^[4]. Tuy nhiên, chiết xuất không ngăn được sự suy giảm glutathione toàn phần hay sự sụt giảm hoạt tính enzyme glutathione peroxidase do paracetamol gây ra ^[4].

Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm được trích dẫn cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng ban đầu về tính dung nạp của các chiết xuất lá và phần trên mặt đất của các loài Wedelia ^[1], ^[2]. Bằng chứng cho thấy dịch chiết nước nóng tương đương với cách đun sắc truyền thống không gây chết súc vật thực nghiệm ở liều cao và không gây suy giảm chức năng gan thận nghiêm trọng trong thời gian từ 15 đến 28 ngày dùng liên tục ^[1], ^[2].

Dù vậy, giới hạn nghiên cứu hiện tại là tất cả các dữ liệu an toàn độc tính cấp, bán trường diễn và khả năng bảo vệ gan đều mới chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm như chuột Swiss hay chuột C57BL/6 ^[1], ^[2], ^[4]. Chuột có tốc độ chuyển hóa và hoạt động của các hệ enzyme oxy hóa ở gan hoàn toàn khác biệt so với cơ thể con người. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát nào trên người để xác định liều tối đa không gây tác dụng phụ (NOAEL) cũng như độc tính tích lũy trường diễn nếu uống nước sắc rau mui trong nhiều tháng hoặc nhiều năm liên tục.

Nguy cơ nhầm lẫn loài thảo mộc và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm hết sức phổ biến trong người dân là cho rằng thảo mộc mang tên "rau mui" hay thuộc cùng một họ thực vật thì đều có thành phần hóa học và độ lành tính như nhau. Trên thực tế, nghiên cứu năm 2015 đã chỉ ra rằng các loài trong chi Wedelia thuộc họ Cúc (Asteraceae) có sự tương đồng hình thái rất lớn, đặc biệt là giữa Wedelia chinensis và Wedelia trilobata ^[3]. Sự tương đồng này gây nhầm lẫn lớn cho người dùng thông thường và ngay cả những người buôn bán dược thảo lâu năm vì tên gọi dân gian không có sự phân biệt rạch ròi ^[3].

Về mặt phân loại học, một số loài trước đây thuộc chi Wedelia đã được chuyển đổi danh pháp khoa học hoặc xếp thành các chi khác nhau như Sphagneticola hay Wollastonia ^[3]. Việc sử dụng lẫn lộn các loài có hình dáng tương tự nhau có thể dẫn đến việc hấp thu các hoạt chất hoàn toàn khác biệt. Điển hình như nghiên cứu năm 2013 đối với loài Wedelia biflora đã phân lập được các phenolic glycoside mới có độc tính tế bào rất mạnh đối với nhiều dòng tế bào ung thư nuôi cấy trong ống nghiệm ^[5]. Nếu người dân vô tình thu hái sai loài hoặc dùng phải loài có chứa các hoạt chất có tính độc tế bào cao, rủi ro ngộ độc là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Nhiều người cũng tin rằng nước sắc thảo mộc uống càng đặc và càng nhiều thì tác dụng thanh lọc, chống viêm càng tốt. Khoa học đã chứng minh liều lượng là yếu tố quyết định độc tính; ngay cả những thảo dược ít độc tính cấp như Wedelia paludosa (LD50 > 4000 mg/kg) vẫn có thể gây nên những biến đổi vi thể ở trọng lượng gan hay chỉ số thận nếu sử dụng kéo dài mà không kiểm soát ^[2]. Nước sắc rau mui không phải là thuốc chữa dứt điểm bệnh và không thể thay thế cho các biện pháp y khoa hiện đại.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên dữ liệu hiện có, các nghiên cứu độc tính mới chỉ được tiến hành trên chuột đực và chuột cái trưởng thành khỏe mạnh, không hề có số liệu nào về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ ^[1], ^[2]. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc rau mui vì chưa rõ các hoạt chất dạng terpene hay phenolic có qua được hàng rào nhau thai hay gây co thắt tử cung hay không ^[4], ^[5]. Phụ nữ đang cho con bú và trẻ em cũng cần tránh hoàn toàn việc sử dụng thức uống này do chức năng gan thận chưa hoàn thiện hoặc chưa có dữ liệu đào thải qua sữa mẹ.

Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính hoặc đang mắc các bệnh lý chuyển hóa phức tạp cần hết sức lưu ý. Mặc dù chiết xuất thể hiện khả năng giảm men gan trong mô hình chuột ngộ độc paracetamol, nghiên cứu năm 2005 lại cho thấy chiết xuất cồn-nước làm thay đổi trọng lượng gan và chỉ số creatinine ở chuột thí nghiệm ^[2], ^[4]. Sự tác động này có thể tạo gánh nặng thêm cho các cơ quan chuyển hóa vốn đã bị suy yếu.

Người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây y như thuốc chống viêm, thuốc điều hòa miễn dịch hay thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh tự ý kết hợp. Chiết xuất Wedelia chinensis có khả năng can thiệp trực tiếp vào sự biểu hiện của các cytokine Th1 và Th17 ^[1]. Tác động này có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc ngoài dự kiến hoặc làm thay đổi hiệu quả điều trị của các loại thuốc ức chế miễn dịch bác sĩ kê đơn. Người có bệnh nền trước khi dùng bất kỳ dạng nước sắc thảo dược nào cần phải tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng và lời khuyên an toàn trong đời sống

Nếu bạn lựa chọn sử dụng rau mui như một thức uống thảo mộc dân dã, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau để giảm thiểu rủi ro:

• Nhận diện chính xác dược liệu: Đảm bảo nguồn gốc cây hái phải chuẩn xác, tránh nhầm lẫn giữa các loài thuộc chi Wedelia hoặc các loài cỏ dại họ Cúc có hình thái bề ngoài tương đồng ^[3]. Tốt nhất nên mua từ các cơ sở dược liệu được chuẩn hóa thay vì tự ý thu hái ngoài tự nhiên.
• Dùng lượng vừa phải: Vì các nghiên cứu chưa thiết lập liều dùng tối ưu và an toàn trên cơ thể người, người dân tuyệt đối không sắc nước uống quá đặc hay uống thay thế nước lọc sinh hoạt hàng ngày ^[1], ^[2]. Hãy sử dụng với lượng vừa phải, mang tính chất trải nghiệm thỉnh thoảng tương tự như một dạng trà thảo mộc thông thường ^[3].
• Phương pháp chế biến: Dựa trên các nghiên cứu khoa học, chiết xuất nước nóng từ cây tươi thể hiện hoạt tính kháng viêm và không gây độc tính bán trường diễn ở chuột sau 28 ngày ^[1]. Do đó, phương pháp hãm nước sôi hoặc đun sôi trong thời gian ngắn là dạng bào chế tương thích với các dữ liệu nghiên cứu an toàn hiện tại hơn là ngâm rượu nồng độ cao ^[1], ^[2].
• Theo dõi cơ thể: Khi mới bắt đầu uống, chỉ nên thử một lượng rất nhỏ và theo dõi sát các phản ứng của hệ tiêu hóa và dị ứng như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy hoặc nổi mẩn ngứa. Ngừng sử dụng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế gần nhất nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi uống nước thảo mộc.

Nước sắc rau mui hay các loài thực vật chi Wedelia là một loại trà thảo mộc có tiềm năng sinh học chống viêm và mức độ độc tính đường uống tương đối thấp trong các mô hình thực nghiệm trên chuột ^[1], ^[2]. Dù vậy, người dân không nên chủ quan coi đây là loại thảo dược hoàn toàn vô hại mà sử dụng bừa bãi. Việc duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và tuân thủ các chỉ định y khoa chính thống luôn là giải pháp an toàn và khoa học nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.