Nhiều gia đình Việt có thói quen sưu tầm các loại củ rừng, rễ cây lạ để ngâm rượu với niềm tin giúp bồi bổ sức khỏe và tăng cường sinh lực. Trong số đó, củ sâm bòi vịt – một loại thảo dược mọc hoang dã vùng núi – thường được truyền tai như vị thuốc quý bổ thận, tráng dương.
Tuy nhiên, việc tùy tiện uống rượu ngâm thảo dược chưa rõ độc tính bán trường diễn tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho gan và thận hơn là lợi ích thực tế. Hiện nay, các loại thảo dược rừng hoang dã chưa qua kiểm định chuẩn hóa rất dễ chứa độc tố tự nhiên tích tụ lâu dài trong cơ thể.
Cơn sốt thảo dược ngâm rượu và thực tế khoa học
Sâm bòi vịt thường được thu hái tự nhiên và bán dưới dạng rễ củ tươi hoặc phơi khô để người mua tự ngâm rượu tại nhà. Nhiều người cho rằng thảo dược thiên nhiên mọc trên rừng thì hoàn toàn vô hại, uống rượu ngâm mỗi ngày sẽ giúp kiện gân cốt và lọc độc cơ thể.
Thực tế, ngành độc chất học và dược học hiện đại luôn đòi hỏi các đánh giá khắt khe trước khi một dược liệu được sử dụng bằng đường uống kéo dài. Bất kỳ loài thực vật hoang dã nào cũng sản sinh các hoạt chất thứ cấp nhằm tự bảo vệ trước môi trường sống, và không phải hoạt chất nào cũng an toàn cho cơ thể người. Khi ngâm trực tiếp vào ethanol có nồng độ cồn cao, dung môi này sẽ hòa tan toàn bộ các hợp chất, bao gồm cả những chất có thể gây độc cho tế bào.
Hoạt chất họ lan: Tiềm năng trong phòng thí nghiệm
Nhiều loài thực vật rừng thuộc nhóm lan thảo dược hoặc sâm hoang dã chứa phong phú các hợp chất tự nhiên như polysaccharide, phenanthrene, dẫn xuất bibenzyl, stilbenoid và polyphenol [1]. Trong các thử nghiệm ống nghiệm và mô hình động vật, một số hoạt chất chiết xuất từ nhóm thực vật này từng ghi nhận các hoạt tính sinh học thú vị.
Chẳng hạn, một nghiên cứu trên mô hình tổn thương thận cấp do hóa chất cisplatin ở chuột đã khảo sát tác dụng của chiết xuất từ củ loài lan Prosthechea michuacana [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol ở các mức liều 200, 400 và 500 mg/kg có khả năng ức chế sự gia tăng nồng độ urê máu và creatinin huyết thanh do cisplatin gây ra [2]. Đồng thời, chiết xuất này giúp nâng cao mức độ của các chỉ số sinh hóa bảo vệ thận như glutathione dạng khử, glutathione S-transferase và superoxide dismutase [2].
Ở khía cạnh gan, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 trên 56 con chuột cống trắng Wistar được chia thành 7 nhóm đã đánh giá tác động của salep – một loại chiết xuất từ thực vật thuộc họ Lan [3]. Tình trạng tổn thương gan do thuốc trị lao isoniazid gây ra đã được ngăn ngừa đáng kể ở các nhóm dùng phối hợp với salep [3]. Cụ thể, các cá thể chuột dùng chiết xuất ghi nhận nồng độ men gan, bilirubin, MDA và TOC trong huyết thanh thấp hơn rõ rệt so với nhóm chỉ dùng isoniazid [3]. Các phân tích mô bệnh học cũng xác nhận salep giúp bảo tồn cấu trúc mô gan, không xuất hiện tổn thương hoại tử nhờ cơ chế chống oxy hóa [3].
Khoảng trống lớn về dữ liệu lâm sàng và kiểm tra độc tính
Mặc dù các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận một số tác dụng chống oxy hóa hay hỗ trợ tế bào, giới khoa học vẫn nhấn mạnh việc thiếu hụt dữ liệu trên cơ thể người. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 thực hiện theo hướng dẫn PRISMA đã phân tích 84 bài báo khoa học về 52 loài lan có giá trị y học cổ truyền [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hợp chất tự nhiên như alkaloid hay polysaccharide từ nhóm lan cho thấy nhiều tiềm năng sinh học như kháng viêm, bảo vệ thận, bảo vệ thần kinh và chống khối u [4].
Dẫu vậy, tổng quan này nhấn mạnh rằng sự thiếu thốn các dữ liệu lâm sàng xác nhận hiệu quả điều trị thực tế trên người chính là hạn chế lớn nhất hiện nay [4]. Để xác nhận tính hữu ích và mức độ an toàn của các loài thực vật này, giới nghiên cứu bắt buộc phải tiến hành các thử nghiệm cơ chế phân tử và các bài kiểm tra độc tính có hệ thống [4].
Đáng chú ý, các hợp chất tự nhiên có hoạt tính ức chế tế bào mạnh mẽ đôi khi cũng đồng nghĩa với nguy cơ độc tế bào nói chung. Nghiên cứu năm 2020 trên hai dòng tế bào ung thư ở người cho thấy các chiết xuất từ loài lan hoang dã Dendrobium transparens và Vanda cristata có khả năng tiêu diệt tế bào với nồng độ ức chế IC50 cụ thể trên tế bào HeLa và U251 [1]. Điều này chứng minh các loài thực vật hoang dã chứa đựng những hợp chất có hoạt lực tế bào rất mạnh, đòi hỏi sự kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt chứ không thể dùng tùy tiện [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ độc tính tích lũy và độc tính gen
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là thảo dược không gây ngộ độc cấp tính thì có thể uống rượu ngâm liên tục trong thời gian dài. Tuy nhiên, độc tính bán trường diễn và mãn tính lại là mối đe dọa thầm lặng đối với các cơ quan nội tạng. Một dược liệu có thể an toàn ở mức liều dùng một lần nhưng lại gây tích tụ độc chất hoặc tổn thương cấu trúc tế bào khi dùng nhiều ngày.
Bài học từ các đánh giá độc chất học hiện đại chỉ ra rằng độc tính của thảo dược có thể diễn biến phức tạp tùy mức độ phơi nhiễm. Một nghiên cứu công bố năm 2025 về độc tính của chiết xuất thảo dược Origanum majorana đã ghi nhận không có trường hợp tử vong hay độc tính toàn thân rõ rệt nào ở chuột khi cho uống liều cấp tính lên tới 2000 mg/kg [5]. Dù vậy, các thử nghiệm chuyên sâu như xét nghiệm sao chổi và vi nhân đã phát hiện tổn thương DNA phụ thuộc vào liều lượng, cảnh báo nguy cơ gây độc gen ở nồng độ cao [5].
Điều này cho thấy việc uống rượu ngâm các loại củ hoang dã như sâm bòi vịt mà chưa qua bất kỳ thử nghiệm độc tính bán trường diễn nào là hành động mạo hiểm. Cơ thể người tiếp nhận một hỗn hợp phức tạp các chất chiết xuất mỗi ngày, khiến gan và thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa và đào thải các phân tử lạ, làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng theo thời gian.
Rượu ngâm: "Gánh nặng kép" cho gan và thận
Khi ngâm thảo dược hoang dã vào rượu, người sử dụng đang tự đặt cơ thể mình vào trạng thái chịu áp lực chuyển hóa gấp đôi. Rượu bản thân là ethanol – một chất đã được chứng minh rõ ràng về khả năng gây độc trực tiếp cho tế bào gan và gây biến đổi huyết động ở cầu thận.
Khi dung môi rượu kết hợp với các hoạt chất sinh học chưa được định danh rõ ràng từ củ sâm bòi vịt, gan phải đồng thời khử độc ethanol và phân giải các hợp chất thực vật. Nếu loại rễ cây đó chứa các độc tố tự nhiên hoặc kim loại nặng hấp thu từ đất rừng, nguy cơ viêm gan nhiễm độc hoặc hoại tử ống thận cấp hoàn toàn có thể xảy ra. Uống rượu ngâm kéo dài không những không giúp bổ thận tráng dương mà còn làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng gan thận âm thầm.
Ai cần tuyệt đối tránh xa rượu ngâm dược liệu?
Những người có tiền sử bệnh lý gan như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc men gan cao tuyệt đối không nên sử dụng các loại rượu ngâm rễ cây hoang dã. Gan của nhóm đối tượng này vốn đã chịu tổn thương, việc tiếp nhận thêm cồn và các hoạt chất chưa kiểm chứng dễ thúc đẩy tiến trình xơ gan.
Người mắc bệnh thận mạn, suy giảm chức năng lọc cầu thận hay tăng huyết áp cũng phải tránh xa. Nồng độ cồn cùng các hợp chất lạ có thể làm rối loạn cân bằng điện giải và đẩy nhanh tốc độ suy thận. Ngoài ra, người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, người cao tuổi có nhiều bệnh nền, phụ nữ mang thai và người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính tuyệt đối không tùy tiện dùng rượu ngâm để tránh hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe, người dân không nên tự ý mua bán hay sử dụng các loại rễ củ rừng hoang dã không có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và chưa được chứng nhận bởi cơ quan quản lý y tế. Thói quen dùng rượu làm dung môi chiết xuất thảo dược tại nhà cần được bãi bỏ hoặc hạn chế tối đa, bởi việc này hoàn toàn không định lượng được hoạt chất và liều dùng an toàn.
Nếu có nhu cầu bồi bổ cơ thể hoặc điều trị các chứng đau mỏi, suy nhược, người dân nên đến khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín. Các bác sĩ chuyên khoa sẽ kê đơn những vị thuốc đã được chuẩn hóa về dược điển, kiểm nghiệm độc tính và bào chế theo đúng quy chuẩn khoa học. Việc duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và uống đủ nước lọc luôn là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ gan thận mà không cần phụ thuộc vào các loại rượu ngâm truyền miệng.