Nhiều người trung niên và người cao tuổi tại Việt Nam thường xuyên phải đối mặt với các cơn đau nhức xương khớp mạn tính mỗi khi thời tiết thay đổi. Để tìm kiếm giải pháp giảm đau nhanh chóng, không ít người đã nghe theo lời truyền miệng, tìm kiếm các bộ phận như rễ và vỏ của cây thông lá hán để ngâm rượu uống mỗi ngày.
Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rượu rễ và vỏ cây thông lá hán để trị bệnh khớp tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc rất cao do các hoạt chất diterpene và dẫn xuất diterpene lactone có dược tính mạnh, mang độc tính tế bào cao nhưng chưa từng được kiểm soát liều lượng hay thử nghiệm an toàn trên người.
Thói quen ngâm rượu trị khớp và sự thật từ kinh nghiệm dân gian
Cây thông lá hán, hay còn gọi là vạn niên tùng (tên khoa học là Podocarpus macrophyllus), vốn là loại cây cảnh phong thủy quen thuộc trong nhiều gia đình. Do mang tên gọi "thông", nhiều người lầm tưởng loài cây này lành tính và có thể dùng ngâm rượu tương tự một số vị thuốc đông y thông thường. Trong tập quán bản địa ở một số khu vực trên thế giới, các loài thuộc chi Podocarpus từng được ghi nhận trong dân gian để chữa sốt, hen suyễn, ho, dịch tả, đau ngực, hoa liễu, đặc biệt là viêm khớp và thấp khớp [1].
Chính những ghi chép cổ truyền này đã khiến nhiều người tin rằng rượu ngâm vỏ hoặc rễ cây thông lá hán là bài thuốc thần hiệu trị dứt điểm đau nhức xương khớp. Khi gặp các triệu chứng thoái hóa khớp, đau lưng mỏi gối, người bệnh thường đào rễ hoặc bóc tách lớp vỏ thân cây, rửa sạch rồi ngâm trực tiếp vào rượu trắng nồng độ cao trong nhiều tháng.
Thực tế, kinh nghiệm dân gian chỉ là sự quan sát ban đầu và chưa hề tính toán đến độc tính tích lũy lâu dài trong cơ thể. Rượu là dung môi hữu cơ cực mạnh, khi tiếp xúc với vỏ và rễ cây thông lá hán sẽ hòa tan ồ ạt các hợp chất thứ cấp, tạo ra một dung dịch có nồng độ độc tố khó kiểm soát, biến chén rượu thuốc thành mối nguy hại khôn lường cho nội tạng.
Dược tính đối kháng: Vừa ức chế viêm vừa mang độc tính tế bào
Dưới góc độ hóa thực vật học, chi Podocarpus nói chung và loài thông lá hán nói riêng chứa một kho tàng các hợp chất tự nhiên phức tạp, chủ yếu thuộc nhóm terpenoid và dẫn xuất lactone [1], [2]. Việc dân gian ghi nhận cây có tác dụng giảm đau nhức có thể bắt nguồn từ cơ chế ức chế các chất trung gian gây viêm mà khoa học hiện đại đã phát hiện [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đi sâu khám phá các diterpenoid chiết xuất từ cây Podocarpus macrophyllus [1]. Các nhà khoa học phát hiện hợp chất nagilactone B phân lập từ loài cây này có khả năng làm giảm đáng kể sự biểu hiện của các protein gây viêm như inducible nitric oxide synthase (iNOS), cyclooxygenase-2 (COX-2) và phospho-ERK1/2 trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 khi bị kích thích bởi lipopolysaccharide [1]. Đồng thời, chất này còn ức chế sản sinh oxit nitric (NO) và làm giảm nồng độ các cytokine gây viêm nguy hiểm gồm TNF-alpha, IL-6 và IL-8 ở tế bào biểu mô đại tràng HT-29 và đại thực bào [1].
Chính tác động hạ thấp COX-2 và các cytokine gây viêm này có thể tạo ra cảm giác giảm đau tức thời, khiến người dùng lầm tưởng bệnh khớp đã thuyên giảm [1]. Tuy nhiên, mặt trái của các hợp chất nhóm diterpene lactone và totarol từ vỏ và rễ cây là độc tính tế bào rất mạnh [3], [4]. Nhiều hoạt chất tự nhiên khi làm tê liệt phản ứng viêm cũng đồng thời tấn công màng tế bào lành, gây biến đổi cấu trúc protein và làm chết tế bào theo chương trình [3], [4].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực nghiệm nói lên điều gì?
Cho đến nay, chưa có bất kỳ một thử nghiệm lâm sàng nào trên thế giới chứng minh việc uống rượu ngâm thông lá hán có thể điều trị an toàn bệnh viêm khớp trên cơ thể người. Toàn bộ các bằng chứng khoa học hiện có đều dừng lại ở mức độ chiết tách phòng thí nghiệm hoặc trên mô hình động vật [5], [1], [3], [2], [4], [6].
Vào năm 2008, một nghiên cứu về thành phần hóa học của vỏ cây Podocarpus macrophyllus đã phân lập được hai diterpene nhóm sempervirol mới là inumakiol A, B và sáu diterpene nhóm totarol mới ký hiệu inumakiol C-H, cùng nhiều dẫn xuất abietane và totarol dimer [5]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng một số hợp chất này có hoạt tính kháng khuẩn đối với các vi sinh vật gây bệnh răng miệng với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dao động từ 3,1 đến 25 ppm [5]. Nghiên cứu này thuần túy khảo sát hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm, không chứng minh tác dụng điều trị viêm khớp đường uống [5].
Đáng chú ý, các nghiên cứu trên các loài thuộc chi Podocarpus đều cảnh báo hoạt tính gây độc tế bào của các diterpene từ rễ và vỏ [3]. Năm 2006, nghiên cứu trên loài Podocarpus madagascariensis cho thấy các chất chiết xuất từ rễ và vỏ gồm một totarol diterpenoid mới cùng ba chất đã biết là 19-hydroxytotarol, totaradiol và 4beta-carboxy-19-nor-totarol đều thể hiện độc tính tiêu diệt dòng tế bào ung thư buồng trứng A2780 [3]. Tương tự, nghiên cứu năm 2003 trên loài thông lá hán phân loài maki (Podocarpus macrophyllus var. maki) đã phân lập được hợp chất sulfoxide-norditerpene dilactone mới là S(R)-podolactone D cùng với podolactone D từ lá cây, và cả hai chất này đều được xác nhận có độc tính tế bào đối với dòng tế bào bệnh bạch cầu chuột P388 [4].
Năm 2023, một phân tích hóa thực vật toàn diện tại Ai Cập trên các loài Podocarpus, trong đó có Podocarpus macrophyllus, đã xác nhận chiết xuất methanol của cây có hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm phổ rộng đối với các chủng vi khuẩn kháng thuốc như E. coli, S. aureus, P. aeruginosa và các loài nấm Aspergillus, Candida [2]. Đáng lưu ý, nghiên cứu phát hiện sự hiện diện của Taxol - một hoạt chất chống ung thư có độc tính tế bào rất mạnh - trong dịch chiết của Podocarpus macrophyllus và các loài cùng chi, có khả năng ức chế sinh trưởng các dòng tế bào ung thư ruột kết HCT-116, ung thư gan HepG-2 và ung thư vú MCF-7 [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 trên chuột bị nhiễm ký sinh trùng Cryptosporidium parvum cho thấy chiết xuất lá methanol của Podocarpus macrophyllus giúp giảm bài xuất noãn nang trong phân và cải thiện mô bệnh học hồi tràng và đại tràng của chuột [6]. Năm 2020, một nghiên cứu khác trên cành loài Podocarpus imbricatus phân lập được 14 diterpenoid mới, trong đó có một hợp chất thể hiện hoạt tính ức chế vừa phải đối với virus Zika với giá trị IC50 là 2,5 micromol/l [7].
Như vậy, toàn bộ kho tàng dữ liệu khoa học thực nghiệm chỉ chứng minh các hợp chất trong thông lá hán có hoạt tính sinh học mạnh về kháng khuẩn, kháng ký sinh trùng hoặc gây độc tế bào ung thư trong ống nghiệm [5], [3], [7], [2], [4], [6]. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho phép con người uống trực tiếp rượu ngâm từ các bộ phận này để chữa viêm khớp.
Rủi ro ngộ độc tiềm ẩn khi tự ngâm rượu tại nhà
Quá trình ngâm rượu thủ công tại gia đình tiềm ẩn vô số nguy cơ đối với sức khỏe mà người dân thường chủ quan bỏ qua. Trước hết, nồng độ cồn cao trong rượu đóng vai trò như dung môi trích ly toàn bộ các diterpenoid, lactone và các hợp chất phenolic từ vỏ và rễ cây [5], [1]. Khi không qua bất kỳ quy trình tinh chế hay định lượng nào, nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể có thể vượt ngưỡng dung nạp gấp hàng chục lần.
Khi uống phải lượng lớn diterpenoid lactone có độc tính tế bào, cơ quan đầu tiên gánh chịu hậu quả là gan và thận [3], [2], [4]. Gan là nơi chuyển hóa các chất lạ, trong khi thận đảm nhận việc lọc và bài tiết. Độc tính tế bào của các hợp chất này có thể phá hủy tế bào nhu mô gan, gây viêm gan nhiễm độc cấp, hoại tử tế bào gan và dẫn đến suy gan tối cấp. Tại thận, các phân tử độc tính cao có thể gây viêm ống thận cấp, làm suy giảm khả năng lọc máu và dẫn tới tích tụ độc chất trong cơ thể.
Ngoài ra, hệ tiêu hóa cũng là nạn nhân trực tiếp. Mặc dù nagilactone B được ghi nhận ức chế phản ứng viêm đại tràng trên tế bào nuôi cấy [1], nhưng việc uống dung dịch rượu ngâm thô có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày dữ dội, dẫn đến viêm loét dạ dày tá tràng, xuất huyết tiêu hóa, nôn mửa và tiêu chảy cấp. Các triệu chứng ngộ độc cấp tính có thể khởi phát bằng cảm giác nóng rát cổ họng, đau quặn bụng, chóng mặt, tụt huyết áp và loạn nhịp tim.
Những hiểu lầm nguy hại thường gặp về thảo dược tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến của nhiều người là "cây cỏ tự nhiên thì luôn lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Đây là nhận thức cực kỳ nguy hiểm, bởi trong tự nhiên, thực vật tự tổng hợp các chất chuyển hóa thứ cấp như diterpenoid, alcaloid hay glycoside chính là để tự vệ, chống lại sự tấn công của côn trùng, nấm mốc và động vật ăn cỏ [5], [2]. Rất nhiều độc chất nguy hiểm nhất thế giới đều có nguồn gốc từ thực vật tự nhiên.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng "tác dụng ức chế tế bào trong phòng thí nghiệm" với "khả năng chữa bệnh của rượu thuốc". Khi nghe thông tin khoa học rằng cây có chất kháng viêm hay chống ung thư [1], [3], [2], nhiều người tự suy diễn rằng uống rượu ngâm cây sẽ giúp trị viêm khớp và tăng cường sinh lực. Trên thực tế, một chất có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm thường đồng nghĩa với việc nó mang độc tính cao đối với cả tế bào bình thường nếu không được điều chế thành dạng thuốc hướng đích với liều lượng chính xác tuyệt đối [3], [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng rượu ngâm càng lâu thì độc tính càng tiêu biến và càng quý. Thực tế, thời gian ngâm càng kéo dài thì lượng hoạt chất độc hại từ rễ và vỏ cây hòa tan vào rượu càng đậm đặc. Các liên kết diterpene lactone có cấu trúc tương đối bền vững trong môi trường cồn, không hề tự phân hủy hay mất đi độc tính theo thời gian lưu trữ.
Ai là người cần tuyệt đối tránh xa rượu ngâm thông lá hán?
Trước hết, những bệnh nhân đang mắc các bệnh lý về xương khớp như thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp hay gút tuyệt đối không nên sử dụng loại rượu này. Việc sử dụng bài thuốc không rõ liều lượng có thể làm lu mờ triệu chứng tạm thời, khiến bệnh nhân bỏ lỡ giai đoạn điều trị y khoa tối ưu, dẫn đến biến dạng khớp không thể hồi phục.
Người có tiền sử bệnh gan như viêm gan siêu vi B, C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan cần tránh xa hoàn toàn. Gan của những đối tượng này đã bị tổn thương sẵn, việc nạp thêm rượu chứa các hoạt chất có độc tính tế bào sẽ đẩy nhanh tiến trình suy gan mất bù, thậm chí đe dọa tính mạng [3], [2].
Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc chức năng thận suy giảm cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao nhất. Thận yếu sẽ không thể đào thải kịp thời các diterpene phức tạp, dẫn đến ngộ độc tích lũy và suy thận giai đoạn cuối [5], [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những đối tượng nghiêm cấm sử dụng. Các hợp chất lactone có hoạt tính sinh học mạnh có thể gây đột biến, gây quái thai hoặc độc hại nghiêm trọng đối với sự phát triển thần kinh và thể chất của thai nhi và trẻ nhỏ [4].
Áp dụng khoa học vào việc chăm sóc và điều trị đau khớp
Người bệnh khi xuất hiện các triệu chứng sưng, nóng, đỏ, đau tại các khớp cần đến thăm khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp. Bác sĩ sẽ thực hiện chụp X-quang, xét nghiệm máu hoặc siêu âm khớp để xác định chính xác nguyên nhân là do thoái hóa, tự miễn hay lắng đọng tinh thể urat, từ đó đưa ra phác đồ điều trị an toàn, chuẩn xác.
Đối với cây thông lá hán trồng trong vườn nhà, người dân chỉ nên giữ nguyên giá trị làm cây cảnh thẩm mỹ, thanh lọc không gian sống. Tuyệt đối không tự ý chặt tỉa rễ, bóc vỏ cây hay ngắt lá để chế biến thành đồ uống, trà giải độc hay rượu thuốc. Khi chăm sóc, cắt tỉa cây cảnh, nên sử dụng găng tay bảo hộ để tránh tiếp xúc nhựa cây vào các vết thương hở.
Để duy trì hệ xương khớp khỏe mạnh dài lâu, người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên các khớp chịu tải như khớp gối, khớp háng. Kết hợp tập luyện các môn thể thao nhẹ nhàng như bơi lội, đi bộ, dưỡng sinh và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào.
Tự ý ngâm rượu rễ và vỏ cây thông lá hán để trị đau khớp là thói quen truyền miệng tiềm ẩn nhiều hiểm họa sức khỏe. Mặc dù nghiên cứu tế bào ghi nhận một số hoạt chất có khả năng giảm chất trung gian gây viêm, nhưng độc tính tế bào cao và sự thiếu vắng các thử nghiệm an toàn trên người biến loại rượu này thành nguy cơ ngộ độc khôn lường [1], [3], [4]. Hãy bảo vệ sức khỏe bản thân bằng các biện pháp y khoa chính thống và ngừng ngay việc sử dụng rượu ngâm từ các loại cây cảnh khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.
