Nhiều nhân viên văn phòng có thói quen ngồi phòng máy lạnh suốt 8 tiếng mà gần như không cảm thấy khát, thậm chí quên uống nước cả ngày. Nhiệt độ mát mẻ khiến cơ thể không tiết mồ hôi ướt đẫm như khi vận động ngoài trời, tạo ra cảm giác đánh lừa rằng cơ thể không hề bị thiếu nước. Tuy nhiên, sự thật là hệ thống điều hòa liên tục hút ẩm và làm khô không khí, khiến hơi nước âm thầm thất thoát qua từng nhịp thở và bề mặt biểu mô mà chúng ta khó nhận biết.

Để duy trì trạng thái hydrat hóa tối ưu và bảo vệ sức khỏe khi làm việc trong phòng điều hòa cả ngày, người trưởng thành nên duy trì lượng nước uống khoảng 1,5 đến 2 lít mỗi ngày, chia đều thành từng ngụm nhỏ thay vì đợi đến khi có cảm giác khát mới uống. Môi trường nhân tạo này tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dịch mà nếu kéo dài sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến thận và hệ thống hô hấp.

Không khí điều hòa rút cạn độ ẩm cơ thể như thế nào?

Cơ chế hoạt động cơ bản của máy điều hòa nhiệt độ là làm lạnh không khí kết hợp ngưng tụ và tách bỏ hơi nước để tạo độ mát. Quá trình này vô tình hạ thấp độ ẩm tương đối của không gian kín. Khi hít thở luồng không khí khô này, niêm mạc mũi, họng và đường hô hấp trên phải liên tục tiết ẩm để làm ấm và bão hòa độ ẩm luồng khí trước khi đi vào phổi. Kết quả là hơi nước bị bốc hơi và thất thoát liên tục qua đường hô hấp trong từng nhịp thở.

Bên cạnh đó, trong môi trường mát mẻ, cơ chế điều hòa thân nhiệt của cơ thể không phát tín hiệu kích thích tiết mồ hôi mạnh mẽ. Cảm giác khát vốn được kích hoạt khi nồng độ dịch cơ thể giảm sút hoặc nhiệt độ môi trường tăng cao cũng bị ức chế. Người ngồi làm việc cảm thấy mát mẻ, dễ chịu nhưng thực tế các tế bào niêm mạc và tuần hoàn nội mô đang dần bị mất nước trong âm thầm.

Môi trường kín và độ ẩm thấp: Các nghiên cứu chỉ ra điều gì?

Tác động của độ ẩm và chất lượng không khí trong các tòa nhà sử dụng điều hòa đã được nhiều nhóm nghiên cứu khảo sát cụ thể. Một nghiên cứu thử nghiệm chéo 6 giai đoạn công bố năm 1992 tiến hành trên 290 nhân viên văn phòng tại Pasila Office Center nhằm đánh giá ảnh hưởng của việc tạo ẩm nhân tạo [1]. Trong nghiên cứu này, một cánh của tòa nhà được duy trì độ ẩm không khí từ 30% đến 40%, trong khi cánh còn lại không tạo ẩm với độ ẩm tự nhiên chỉ đạt 20% đến 30%, mỗi giai đoạn kéo dài 1 tuần làm việc [1]. Tổng cộng có 211 người hoàn thành nhật ký theo dõi hàng ngày ghi nhận triệu chứng [1].

Kết quả phân tích cho thấy điểm số các triệu chứng khô hanh (gồm khô da, ngứa rát mắt, khô rát họng và khô mũi) ở giai đoạn có tạo ẩm thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với giai đoạn không tạo ẩm (p < 0,05) [1]. Các triệu chứng dị ứng và cảm giác ngột ngạt, gió lùa cũng giảm rõ rệt khi độ ẩm được bổ sung [1]. Điều này minh chứng rằng độ ẩm không khí thấp trong môi trường điều hòa tác động trực tiếp lên màng nhầy và đường hô hấp, làm gia tăng tình trạng mất dịch tại chỗ [1].

Tại châu Á, một nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang công bố năm 2018 tại Nhật Bản đã khảo sát 11 văn phòng vào mùa đông (107 nhân viên) và 13 văn phòng vào mùa hè (207 nhân viên) thuộc 17 tòa nhà có hệ thống điều hòa không khí ở Tokyo, Osaka và Fukuoka [2]. Phân tích đa biến chỉ ra rằng các triệu chứng đường hô hấp trên liên quan đáng kể với sự gia tăng nhiệt độ trong phòng (tỷ số chênh OR = 1,55; khoảng tin cậy 95% CI: 1,11-2,18) và sự gia tăng nồng độ hạt bụi lơ lửng phát tán qua hệ thống điều hòa vào mùa đông (OR = 1,31; 95% CI: 1,08-1,59) [2]. Đặc biệt, các hạt bụi mịn kích thước lớn hơn 0,3 micromet lọt qua màng lọc cùng với các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) như formaldehyde, acetaldehyde, ethylbenzene, toluene và xylene đều liên quan mật thiết đến triệu chứng kích ứng hô hấp trên [2].

Năm 2022, dự án AIRMED tại Bệnh viện Đại học Chiang Mai (Thái Lan) tiến hành nghiên cứu trên 261 nhân viên văn phòng (tỷ lệ tham gia 90%) tại 25 văn phòng thuộc 11 tòa nhà [3]. Khảo sát ghi nhận hội chứng nhà kín (SBS) có tỷ lệ cao nhất là triệu chứng mũi, chiếm 25,3% [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng để giảm thiểu rủi ro này, nhiệt độ tối ưu trong văn phòng máy lạnh nên dưới 23 độ C, độ ẩm tương đối duy trì trong khoảng 60% đến 70%, và nồng độ khí CO2 cần giữ dưới ngưỡng 700 ppm để đảm bảo thông khí [3].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu đánh giá môi trường thực tế tại các tòa nhà văn phòng ghi nhận rằng thời gian nhân viên làm việc trong nhà thường kéo dài 8 tiếng hoặc thậm chí lâu hơn [4]. Dù các thông số nhiệt độ, độ ẩm và thông gió cơ bản đạt tiêu chuẩn thiết kế, nhiều chỉ số thực tế vẫn có sự sai lệch so với khuyến nghị vận hành lý tưởng, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sự thoải mái và đường thở của người ngồi làm việc liên tục [4].

Mất nước và nguy cơ tổn thương chức năng thận

Mất nước âm thầm không chỉ gây khô rát cổ họng hay kích ứng mũi mà còn tạo áp lực đáng kể lên hệ tiết niệu. Nghiên cứu công bố năm 2016 khảo sát tình trạng căng thẳng nhiệt và ô nhiễm không khí ảnh hưởng đến chức năng thận đã chỉ ra cơ chế chuyển hóa quan trọng của dịch thể [5]. Khi cơ thể không được bù nước đầy đủ, lượng nước tiểu sẽ bị suy giảm và nước tiểu trở nên cô đặc hơn [5]. Tỷ trọng nước tiểu (urinary specific gravity) là chỉ số quan trọng phản ánh chính xác tình trạng hydrat hóa tuyệt đối và biến thiên thể tích dịch của cơ thể [5].

Tình trạng thiếu hụt thể tích nước tiểu do không bổ sung đủ nước dẫn đến biến đổi tưới máu thận, gây thiếu máu cục bộ và gây ra các tổn thương cận lâm sàng lặp đi lặp lại [5]. Sự gia tăng nồng độ creatinine huyết thanh và tăng tỷ lệ bài tiết albumin trong nước tiểu (microalbuminuria, tỷ lệ albumin trên creatinine) là những dấu hiệu cảnh báo sớm tổn thương và suy giảm chức năng thận [5]. Nếu tình trạng thiếu dịch diễn ra trường diễn ngày này qua ngày khác, các tổn thương tích tụ có nguy cơ tiến triển thành bệnh thận mạn tính (CKD) [5].

Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế

Các dữ liệu nghiên cứu đã chứng minh rõ rệt mối liên hệ giữa môi trường không khí nhân tạo, độ ẩm thấp và các triệu chứng kích ứng đường hô hấp trên [2], [1], [3]. Tình trạng mất dịch làm suy giảm lớp màng nhầy bảo vệ, khiến các chất kích thích và bụi mịn dễ bám dính hơn [2].

Tuy nhiên, các bằng chứng cũng có những giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu dựa trên thiết kế cắt ngang và bảng câu hỏi tự báo cáo triệu chứng của người tham gia, có thể mang yếu tố chủ quan [2], [3]. Lượng nước thất thoát cụ thể qua hơi thở có thể dao động rất lớn tùy thuộc vào thể tích phổi, tần số hô hấp, cường độ nói chuyện và biên độ độ ẩm của từng hệ thống điều hòa cụ thể. Do đó, việc ước lượng nhu cầu nước cần dựa trên mức khuyến nghị sinh lý chung kết hợp lắng nghe các dấu hiệu của cơ thể.

Những hiểu lầm phổ biến về việc uống nước phòng lạnh

Hiểu lầm lớn nhất của dân công sở là "chỉ uống nước khi cảm thấy khát". Trong phòng điều hòa mát lạnh, thụ thể cảm nhận khát bị ức chế khiến não bộ không kịp thời phát tín hiệu dù màng nhầy hô hấp đã khô khốc và thể tích nước tiểu bắt đầu sụt giảm [5]. Đợi đến khi khát khô cổ họng mới tìm nước uống đồng nghĩa cơ thể đã rơi vào tình trạng thiếu nước từ trước đó khá lâu.

Một quan niệm sai lầm khác là kiêng hoàn toàn nước mát vì sợ gây chậm hấp thu dịch. Nghiên cứu năm 2017 về việc bù dịch cho người lao động đã phân tích sâu về vấn đề này [6]. Tốc độ làm rỗng dạ dày (gastric emptying) chủ yếu phụ thuộc vào thể tích chất lỏng trong dạ dày và mật độ năng lượng của đồ uống [6]. Nếu nhiệt độ có tác động đến việc làm rỗng dạ dày thì mức độ này rất khiêm tốn và chỉ kéo dài dưới hoặc bằng 5 phút do đồ uống nhanh chóng được làm ấm sau khi vào cơ thể [6]. Trên thực tế, đồ uống mát thường được ưa chuộng hơn, kích thích người làm việc uống nhiều nước hơn, từ đó tăng thể tích dạ dày và đẩy nhanh quá trình đưa nước xuống ruột để tái hấp thu [6]. Vì vậy, việc lựa chọn nhiệt độ nước nên căn cứ vào sở thích cá nhân để khuyến khích uống đủ nước [6].

Ngoài ra, việc dùng trà đặc hoặc cà phê thay thế hoàn toàn nước lọc cũng là thói quen chưa chuẩn mực. Các loại nước này có chứa hoạt chất lợi tiểu nhẹ, nếu không uống kèm nước lọc tinh khiết sẽ khiến tình trạng cô đặc nước tiểu diễn biến nhanh hơn.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người có tiền sử bệnh lý về đường hô hấp như viêm mũi dị ứng, viêm xoang mạn tính hoặc hen suyễn cần hết sức chú ý khi làm việc trong phòng máy lạnh kéo dài. Không khí khô kèm bụi mịn lơ lửng chưa qua xử lý chuẩn có thể kích phát đợt viêm cấp [2], [1].

Người mắc bệnh thận mạn, người có nồng độ acid uric cao hoặc tiền sử sỏi đường tiết niệu tuyệt đối không được để cơ thể rơi vào trạng thái giảm thể tích nước tiểu [5]. Tình trạng nước tiểu cô đặc kéo dài sẽ tạo điều kiện cho các tinh thể lắng đọng và làm giảm độ lọc cầu thận [5]. Nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có con số bù dịch chính xác phù hợp với chức năng thận hiện tại.

Người lớn tuổi làm việc trong môi trường văn phòng cũng là đối tượng nhạy cảm vì cơ chế cảnh báo khát tự nhiên vốn đã suy giảm theo tuổi tác, rất dễ đối mặt với tình trạng mất nước mà không hay biết.

Hướng dẫn bù nước đúng cách trong văn phòng

Để giữ cho đường hô hấp luôn ẩm mượt và hỗ trợ thận đào thải chất cặn bã tốt nhất, bạn nên áp dụng các bước thực tế sau:

  • Định lượng và phân chia thời gian: Đặt mục tiêu uống khoảng 1,5 đến 2 lít nước trong ngày. Đặt một bình nước cá nhân dung tích 500ml đến 1 lít ngay bàn làm việc. Cứ sau mỗi 45 - 60 phút làm việc, hãy chủ động uống từ 100 - 150ml nước, chia thành từng ngụm nhỏ.
  • Lựa chọn nhiệt độ nước phù hợp: Hãy chọn nhiệt độ nước mà bạn thấy ngon miệng và dễ uống nhất, có thể là nước mát hoặc nước ở nhiệt độ phòng [6]. Tránh các loại nước có hàm lượng đường quá cao vì mật độ năng lượng lớn sẽ làm chậm tốc độ rỗng dạ dày [6].
  • Giám sát qua màu sắc nước tiểu: Theo dõi tình trạng hydrat hóa qua màu sắc nước tiểu thải ra [5]. Nước tiểu có màu vàng rơm nhạt thể hiện lượng nước đủ; nếu nước tiểu chuyển màu sẫm và lượng bài tiết ít chứng tỏ bạn đang uống quá ít nước [5].
  • Cải thiện vi khí hậu: Nếu văn phòng quá khô, có thể đề xuất lắp đặt máy tạo ẩm hoặc đặt khay nước nhỏ gần vị trí ngồi nhằm nâng độ ẩm tương đối của không gian lên gần mức dễ chịu hơn [1], [3]. Định kỳ mở cửa thông thoáng vào giờ giải lao nếu điều kiện cho phép.

Ngồi phòng máy lạnh 8 tiếng mỗi ngày mang lại sự thoải mái, nâng cao hiệu suất làm việc nhưng đòi hỏi sự chú ý chủ động đến việc bù dịch. Không cảm thấy khát không có nghĩa là cơ thể không mất nước. Uống nước đều đặn, đủ lượng và duy trì thói quen vận động nhẹ nhàng chính là chìa khóa đơn giản nhất để bảo vệ thận và đường thở của bạn mỗi ngày.