Đau nhức xương khớp là phiền toái thường gặp ở người trưởng thành và người cao tuổi, thúc đẩy nhiều người tìm kiếm các bài thuốc dân gian. Trong số các thảo dược truyền thống, ngũ gia bì gai (tên khoa học là Acanthopanax trifoliatus) thường được truyền tai nhau như một giải pháp giảm đau khớp hữu hiệu [3, 7]. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự chữa dứt điểm đau nhức như đồn thổi hay chỉ là kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng?
Câu trả lời ngắn gọn: ngũ gia bì gai cho thấy tiềm năng kháng viêm và giảm đau trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [1, 2, 3]. Dù vậy, hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định khả năng điều trị hay giảm đau khớp ở người bệnh [1].
Cơ chế tác động: Hợp chất tự nhiên chống lại phản ứng viêm
Phản ứng viêm là phản ứng phòng vệ của cơ thể, nhưng khi mất kiểm soát, nó sẽ gây tổn thương mô và khởi phát các cơn đau kéo dài [2]. Khi khớp hoặc các mô bị tổn thương, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm, dẫn đến hiện tượng sưng phù và tăng nhạy cảm đau đớn [1, 2].
Các nghiên cứu sinh hóa chỉ ra rằng lá và rễ ngũ gia bì gai chứa nhiều nhóm hoạt chất quý như triterpenoid, diterpenoid, flavonoid và phenolic [1, 2, 4]. Các triterpenoid như acankoreanogenin A (AA) và impressic acid (IA) có khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB trong tế bào [3]. NF-kappaB là "công tắc" kích hoạt quá trình viêm; khi bị ức chế, tế bào sẽ giảm sản xuất các chất gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2), inducible nitric oxide synthase (iNOS), TNF-alpha và interleukin-6 (IL-6) [3].
Bên cạnh đó, các hợp chất diterpene phân lập từ ngũ gia bì gai cũng được chứng minh có khả năng ức chế trực tiếp enzym tổng hợp chất gây viêm COX-1 và COX-2 [1]. Việc ngăn chặn các enzym này giải thích tại sao thảo dược có thể giúp làm dịu phản ứng sưng tấy và đau đớn trong các mô hình thí nghiệm [1, 4].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận những gì?
Để xác thực tác dụng giảm đau và kháng viêm, nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm in vitro (trên tế bào) và in vivo (trên mô hình động vật) [1, 2, 3]. Dữ liệu ghi nhận được mang lại nhiều kết quả khả quan ở cấp độ phòng thí nghiệm [1, 2].
Năm 2013, một nghiên cứu trên chuột cống trắng đã đánh giá tác dụng kháng viêm và chống tăng cảm giác đau của các phân đoạn chiết xuất từ lá ngũ gia bì gai [2]. Thử nghiệm gây phù chân chuột bằng carrageenan và kiểm tra phản xạ đau do nhiệt [2]. Kết quả cho thấy phân đoạn methanol thể hiện hoạt tính mạnh nhất; ở liều 500 mg/kg thể trọng, phân đoạn này ức chế phù chân chuột tới 77,24% [2]. Về khả năng giảm đau nhạy cảm nhiệt, phân đoạn methanol đạt hiệu quả cao nhất ở liều 375 mg/kg thể trọng [2]. Các tác giả nhận định hiệu quả này phụ thuộc vào liều dùng và có sự đóng góp của các hợp chất phân cực như flavonoid và phenolic [2].
Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2019 tập trung sâu hơn vào hai hợp chất triterpenoid phân lập từ ngũ gia bì gai là impressic acid (IA) và acankoreanogenin A (AA) [3]. Trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS), cả AA và IA đều làm giảm đáng kể nồng độ nitroxide, đồng thời ức chế con đường NF-kappaB và giảm tiết iNOS, COX-2, TNF-alpha, IL-6 [3]. Trong mô hình chuột bị gây phù tai bằng TPA, AA và IA đã làm giảm sưng phù tai chuột, giảm tổn thương bệnh học và hạ thấp nồng độ các cytokine gây viêm gồm iNOS, COX-2, TNF-alpha và IL-1beta [3].
Một nghiên cứu khác năm 2015 đã khảo sát phân đoạn ethyl acetate từ ngũ gia bì gai (EAAT) [4]. Trên tế bào đại thực bào RAW264.7 bị kích thích bởi LPS và mô hình chuột bị tổn thương phổi do LPS, EAAT đã ức chế sự biểu hiện của NO, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [4]. Thử nghiệm Western blot chỉ ra rằng thảo dược ngăn chặn sự biểu hiện protein của iNOS, COX-2, sự phosphoryl hóa của IkappaB-alpha và các protein MAPK [4].
Ngoài ra, phân tích hóa thực vật tổng hợp năm 2018 cho biết các hợp chất diterpene glycoside từ ngũ gia bì gai như 16aH,17-iso-valerate-ent-kauran-19-oic acid, ent-kaur-16-en-19-oic acid và ent-pimara-8(14),15-dien-19-oic acid có hoạt tính ức chế enzym COX-1 với giá trị IC50 lần lượt là 0,21; 0,15 và 0,19 muM; ức chế COX-2 với IC50 dao động từ 1,1 đến 1,5 muM [1]. Những số liệu này chứng minh dược liệu chứa các hoạt chất có cơ chế kháng viêm tương tự các thuốc chống viêm không steroid, dù vẫn cần thêm thử nghiệm để củng cố [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại
Các kết quả thử nghiệm tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất ngũ gia bì gai có tiềm năng hỗ trợ giảm các triệu chứng sưng phù, viêm cấp và phản ứng đau [1, 2]. Cơ chế ức chế các chất trung gian tiền viêm đã được mô tả tương đối rõ ràng qua các xét nghiệm phân tử [2, 3].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất là toàn bộ các bằng chứng hiện có mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột hoặc tế bào cô lập trong ống nghiệm [1, 2, 3]. Cho đến nay, vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người bệnh viêm khớp hoặc thoái hóa khớp [1]. Hiệu quả trên cơ thể động vật không đồng nghĩa với việc sẽ mang lại tác dụng tương tự khi dùng cho con người. Hơn nữa, liều lượng chiết xuất tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm (như 375-500 mg/kg) rất khác so với việc sắc uống cây thuốc thô tại nhà [2].
Hiểu lầm thường gặp về ngũ gia bì gai
Nhiều người lầm tưởng rằng ngũ gia bì gai là thảo dược lành tính nên có thể uống thay nước lọc hàng ngày để phòng ngừa bệnh khớp. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học đều có thể tạo gánh nặng chuyển hóa lên gan và thận nếu dùng kéo dài không kiểm soát.
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem thảo dược này như một loại "thuốc tiên" có thể chữa khỏi dứt điểm thoái hóa khớp hay viêm khớp mạn tính. Thực tế, không có loại cây cỏ nào có thể phục hồi hoàn toàn sụn khớp đã thoái hóa hay đảo ngược tổn thương cấu trúc khớp nặng. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc ngũ gia bì gai có thể khiến tình trạng viêm khớp bùng phát nghiêm trọng hơn.
Nhóm người nên thận trọng khi sử dụng
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn và hiệu quả của ngũ gia bì gai trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý dùng thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.
Người đang mắc các bệnh lý mạn tính, người suy giảm chức năng gan, thận cần cẩn trọng trước khi đưa bất kỳ loại thuốc sắc thảo dược nào vào cơ thể. Ngoài ra, do các hoạt chất trong ngũ gia bì gai có khả năng ức chế enzym COX-1 và COX-2 [1], những người có tiền sử loét dạ dày tá tràng hoặc đang dùng thuốc chống viêm, thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn
Tại một số quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan, ngọn non và lá non của ngũ gia bì gai được sử dụng như một loại rau ăn kèm trong ẩm thực truyền thống hoặc dùng làm trà bồi bổ [6, 7, 8]. Sử dụng ở dạng rau ăn với lượng vừa phải trong bữa ăn gia đình là cách tiếp cận tương đối quen thuộc và an toàn đối với người bình thường không có bệnh lý nền [7, 8].
Nếu muốn dùng ngũ gia bì gai dưới dạng thảo dược khô để sắc uống hỗ trợ sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải, không lạm dụng hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc. Nên chọn nguồn dược liệu sạch, có xuất xứ rõ ràng để tránh nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc kim loại nặng. Để bảo vệ sụn khớp hiệu quả, việc dùng thảo dược cần kết hợp với chế độ ăn uống cân bằng, duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn và thăm khám định kỳ.
Ngũ gia bì gai chứa các hợp chất tự nhiên có tiềm năng kháng viêm và giảm đau rõ rệt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [1, 2]. Tuy nhiên, do chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định hiệu quả trên người bệnh khớp, người dân không nên xem đây là biện pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi gặp các triệu chứng đau nhức xương khớp kéo dài, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa là điều kiện tiên quyết để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.
