Suy giảm trí nhớ và các bệnh thoái hóa thần kinh do tuổi tác đang trở thành nỗi lo lớn trong xã hội hiện đại. Trước thực trạng này, nhiều người tìm kiếm các giải pháp bổ não từ thảo dược tự nhiên để bảo vệ chức năng nhận thức từ sớm.
Ngũ vị tử bắc, một vị thuốc và thực phẩm quen thuộc, thường được nhắc đến với công dụng định tâm, an thần và bồi bổ [1, 5]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại về khả năng ngừa suy giảm trí nhớ của dược liệu này mới chỉ dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp khẳng định hiệu quả điều trị trên người bệnh suy giảm trí nhớ [1, 2, 7].
Bối cảnh và kỳ vọng về dược liệu bảo vệ não bộ
Hiện tượng hay quên, giảm tập trung và suy thoái chức năng ghi nhớ khiến không ít người tìm đến các sản phẩm tự nhiên với hy vọng làm chậm quá trình lão hóa não. Trong y học cổ truyền Đông Á, quả ngũ vị tử bắc có lịch sử sử dụng hàng nghìn năm tại Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản để hỗ trợ sức khỏe [1]. Người dân vùng Viễn Đông thường dùng loại quả này như một chất bổ trợ và kích thích giúp chống lại sự mệt mỏi, kiệt sức [2].
Bên cạnh vai trò truyền thống, ngũ vị tử bắc được phân loại là thực phẩm có công dụng chữa bệnh và thực phẩm chức năng [1, 5]. Nhiều nghiên cứu dược lý hiện đại đã chuyển hướng sang tìm hiểu liệu loài cây này có thể giúp ngăn ngừa hoặc điều trị các bệnh lý thoái hóa thần kinh liên quan đến tuổi tác hay không [3]. Điều này làm nảy sinh kỳ vọng về một giải pháp nguồn gốc tự nhiên giúp phòng ngừa các căn bệnh như Alzheimer [3].
Dù vậy, người tiêu dùng cần phân định rạch ròi giữa kinh nghiệm dân gian và bằng chứng thực nghiệm y khoa. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược với kỳ vọng chữa khỏi chứng suy giảm trí nhớ hoặc thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn là nhận thức chưa đúng đắn [1, 4].
Cơ chế tác động: Chống oxy hóa và giảm độc tính mảng bám
Các nghiên cứu sinh học thực nghiệm chỉ ra rằng các hoạt chất trong ngũ vị tử bắc có khả năng can thiệp vào nhiều con đường tổn thương thần kinh khác nhau [1, 3]. Quá trình tích tụ mảng bám protein beta-amyloid và các gốc oxy hóa tự do là hai trong số các yếu tố bệnh sinh quan trọng dẫn đến cái chết của tế bào não [1, 3].
Nhóm hoạt chất lignan, đặc biệt là nhóm dibenzocyclooctadiene lignan, được coi là thành phần sinh học chính chịu trách nhiệm cho các tác dụng bảo vệ thần kinh và cải thiện nhận thức của ngũ vị tử bắc [1, 4]. Một nghiên cứu chuyển hóa chất năm 2019 cho thấy các lignan này có thể giảm bớt độc tính thần kinh do viêm, giảm stress oxy hóa, ức chế quá trình lắng đọng mảng bám amyloid-beta và phosphoryl hóa protein tau [3].
Bên cạnh lignan, các đại phân tử polysaccharide (SCP) trong ngũ vị tử cũng đóng vai trò bảo vệ thần kinh đáng kể [3, 5]. Hoạt chất polysaccharide tinh sạch mang tên SCP2 đã được chứng minh giúp cải thiện tổn thương do stress oxy hóa và giảm lắng đọng mảng bám amyloid-beta tại vùng hải mã của não bộ trên mô hình thực nghiệm [4]. Ngoài ra, các hoạt chất này còn tác động tích cực đến sự cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng [3].
Bằng chứng từ các mô hình thí nghiệm trên động vật
Các thử nghiệm trên động vật đã kiểm tra khả năng phục hồi nhận thức của các chiết xuất từ ngũ vị tử qua nhiều bài kiểm tra hành vi tiêu chuẩn như mê cung nước Morris và bài kiểm tra tránh né [1, 2, 7].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống Wistar đực bị gây độc thần kinh và lão hóa bằng cách tiêm dưới da D-galactose với liều 150 mg/kg mỗi ngày trong sáu tuần [5]. Động vật được cho uống đồng thời chiết xuất nước hoặc chiết xuất cồn 95% chia thành các phân đoạn khác nhau [5]. Kết quả qua thử nghiệm mê cung nước Morris và tránh né bước xuống cho thấy phân đoạn ete dầu hỏa (chứa thành phần chính là lignan) có hiệu quả rõ rệt nhất trong việc cải thiện tình trạng suy giảm nhận thức [5]. Phân đoạn này giúp duy trì hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), khả năng chống oxy hóa tổng số (T-AOC), đồng thời bảo toàn mức bình thường của glutathione (GSH), malondialdehyde (MDA) và oxit nitric (NO) trong huyết thanh, vỏ não trước trán, thể vân và vùng hải mã [5].
Một nghiên cứu khác năm 2019 sử dụng chuột mô hình Alzheimer cũng ghi nhận lignan từ ngũ vị tử bắc phục hồi khả năng học tập và trí nhớ qua mê cung nước Morris và bài kiểm tra bước xuống [3]. Phân tích chuyển hóa nước tiểu và huyết tương nhận diện được 31 chất chuyển hóa nội sinh thay đổi liên quan đến quá trình này, chủ yếu thuộc con đường chuyển hóa axit béo không bão hòa đa, axit amin và vitamin [3]. Thêm vào đó, việc điều trị bằng lignan giúp tăng nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh như axit gamma-aminobutyric (GABA), 5-hydroxytryptamine (5-HT), acetylcholine (Ach), norepinephrine (NE) và glycine, đồng thời làm giảm mức axit aspartic [3].
Năm 2023, nghiên cứu trên chuột cống mắc Alzheimer do tiêm amyloid-beta (Abeta25-35) cho thấy polysaccharide SCP2 tinh chế giúp đảo ngược rối loạn hồ sơ chuyển hóa [4]. Có 40 chất chuyển hóa nội sinh (21 trong huyết thanh và 19 trong nước tiểu) liên quan đến chuyển hóa axit linoleic, axit alpha-linolenic và axit arachidonic đã được ghi nhận [4].
Đối với các đơn chất khác, một nghiên cứu năm 2017 trên chuột ICR bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine trong 7 ngày cuối của đợt thử nghiệm [6]. Chuột được tiền xử lý bằng hoạt chất alpha-isocubebenol (ICO) chiết xuất từ quả ngũ vị tử với hai mức liều khác nhau trong 3 tuần [6]. Thử nghiệm tránh né thụ động cho thấy ICO giúp phục hồi suy giảm trí nhớ, ức chế hoạt tính enzyme acetylcholinesterase (AChE), phục hồi tỷ lệ protein chống chết tế bào (Bcl-2/Bax) và giảm sự suy giảm phosphoryl hóa ERK [6].
Nghiên cứu trên mô hình chuột mắc bệnh Parkinson tiêm độc chất MPTP cũng cho thấy tiền xử lý bằng hoạt chất schisantherin A giúp bảo vệ đáng kể các tế bào thần kinh dopaminergic khỏi bị mất đi [2].
Thử nghiệm bảo vệ tế bào trong ống nghiệm
Bên cạnh mô hình động vật, các thí nghiệm trên tế bào nuôi cấy giúp làm sáng tỏ cơ chế phòng thủ trực tiếp của các hợp chất trong ngũ vị tử bắc trước các tác nhân gây độc [7, 8].
Một nghiên cứu in vitro trên dòng tế bào u nguyên bào thần kinh của người (human neuroblastoma) chịu tổn thương bởi độc chất thần kinh dopaminergic chọn lọc 6-hydroxydopamine [2]. Khi được tiền xử lý với hợp chất dibenzocyclooctadiene lignan mang tên schisantherin A, tế bào được bảo vệ khỏi độc tính, giảm sự tích tụ các gốc oxy hóa nội bào và ức chế sản sinh quá mức oxit nitric (NO) nhờ giảm biểu hiện enzyme tổng hợp oxit nitric [2]. Schisantherin A cũng ức chế độc tính tế bào tương tự trên tế bào SH-SY5Y khi tiếp xúc với ion 1-methyl-4-phenylpyridinium [2].
Năm 2023, một nghiên cứu khác đã phân lập được 7 hợp chất schinortriterpenoid mới (đặt tên từ 1 đến 7) từ thân và lá của cây ngũ vị tử bắc [7]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm khả năng bảo vệ của các hợp chất này trên tế bào PC12 bị tổn thương do corticosterone gây ra [7]. Kết quả cho thấy ở nồng độ 25 micromol/lít, các hợp chất 1, 5 và 7 đã thể hiện tác dụng bảo vệ thần kinh, nâng tỷ lệ sống sót của tế bào lên lần lượt 20,07%, 14,24% và 15,14% (trong khi đối chứng dương đạt 30,64%) [7].
Lợi ích ghi nhận và những hạn chế của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng đã chứng minh ngũ vị tử bắc sở hữu nhiều nhóm hoạt chất có giá trị sinh học cao như lignan, polysaccharide và triterpenoid [1, 5, 8]. Những hoạt chất này mang lại tác dụng đa cơ chế: giảm viêm thần kinh, chống gốc tự do oxy hóa, điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh và hạn chế lắng đọng mảng bám thoái hóa [1, 2, 6].
Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng điều trị trên người còn rất lớn. Toàn bộ các dữ liệu thuyết phục kể trên đều được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 7, 8].
Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng trên bệnh nhân mắc suy giảm nhận thức hoặc bệnh Alzheimer để xác định tính hiệu quả và độ an toàn lâu dài. Do đó, các kết quả tiền lâm sàng chỉ mang tính gợi mở tiềm năng phát triển thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ, không thể ngoại suy rằng uống ngũ vị tử sẽ ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ suy giảm trí nhớ ở người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ vị tử
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược bổ não tự nhiên có thể dùng tùy ý và mang lại hiệu quả tức thì. Đây là quan niệm không chính xác. Việc phục hồi tế bào thần kinh là quá trình phức tạp và các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra bất kỳ kết luận nào về khả năng thay thế thuốc kê đơn của ngũ vị tử [1, 4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là việc đồng nhất tác dụng của các hợp chất tinh khiết trong nghiên cứu với các sản phẩm thô ngoài đời thực. Các nghiên cứu tiền lâm sàng thường sử dụng các phân đoạn chiết xuất tinh sạch hoặc đơn chất liều cao như ICO, schisantherin A, polysaccharide SCP2 [3, 6, 7]. Việc dùng quả khô hay các dạng trà truyền thống không đảm bảo cung cấp hàm lượng hoạt chất tương đương như trong điều kiện thí nghiệm tiêu chuẩn [2, 7].
Hơn nữa, ngũ vị tử không phải là "thần dược" chống mất trí nhớ cho mọi lứa tuổi. Dược liệu này chỉ được ghi nhận khả năng hỗ trợ giảm bớt các tác hại của quá trình oxy hóa và độc tố trong các mô hình thực nghiệm bệnh học cụ thể [1, 2, 7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù được xem là thực phẩm kiêm dược liệu an toàn trong đời sống hàng ngày, ngũ vị tử bắc vẫn chứa hàm lượng lớn các chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [4, 5]. Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị thần kinh cần thận trọng trước khi sử dụng thường xuyên.
Các hoạt chất lignan trong ngũ vị tử có khả năng tác động đến hệ thống dẫn truyền thần kinh như GABA, serotonin và dopamine [1, 7]. Do đó, người đang dùng các thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ức chế enzyme thần kinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn của ngũ vị tử trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ ngũ vị tử. Những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có cơ địa dị ứng thảo mộc cũng cần có sự tư vấn y khoa trước khi sử dụng.
Cách áp dụng trong đời sống hàng ngày
Trong ẩm thực và sinh hoạt thường nhật, các bộ phận của cây ngũ vị tử bắc được ứng dụng khá đa dạng [2]. Phần quả và hạt là những bộ phận được sử dụng phổ biến nhất [2].
Người dân có thể ngâm cồn từ hạt đã nghiền nát hoặc pha trà từ quả khô, cành non và lá cây [2]. Quả ngũ vị tử cũng được tiêu thụ dưới dạng quả khô hoặc ướp với đường, mật ong để chế biến thành mứt, si-rô, nước ép hoặc mứt quả nấu nước đường [2]. Quả tươi có thể được bảo quản đông lạnh, ngoài ra nước ép từ quả còn được dùng để ủ thành một loại rượu ngọt có nồng độ mạnh [2].
Khi sử dụng ngũ vị tử trong chế độ ăn uống, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một thức uống thảo mộc hay gia vị hỗ trợ, không nên lạm dụng với liều cao. Không có một công thức liều lượng chuẩn hóa nào được xác lập trên người để điều trị suy giảm trí nhớ từ các nghiên cứu hiện có. Để bảo vệ não bộ toàn diện, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và ngủ đủ giấc vẫn là nền tảng cốt lõi không thể thay thế.
Ngũ vị tử bắc cho thấy tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trong việc chống oxy hóa và bảo vệ tế bào thần kinh trên các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng [1, 2, 7]. Tuy vậy, người dân cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo và không coi thảo dược này là biện pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi nhận thấy dấu hiệu suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa luôn là bước đi cần thiết hàng đầu.
