Người bệnh thận có nên ăn khế? Rủi ro thần kinh từ caramboxin

Thói quen ăn uống quen thuộc và mối nguy ít ai ngờ

Khế là loại trái cây nhiệt đới dân dã, rất phổ biến tại Việt Nam và thường được dùng ăn tươi, ép nước giải khát hoặc nấu canh chua ^[1]. Vị chua ngọt thanh mát khiến nhiều người nghĩ rằng loại quả này hoàn toàn lành tính và tốt cho sức khỏe [3, 8].

Tuy nhiên, với những người đang có bệnh lý về thận, khế lại là một thực phẩm tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc chết người [1, 4]. Y văn thế giới đã ghi nhận rất nhiều trường hợp gặp biến chứng thần kinh nặng nề và suy giảm chức năng thận cấp tốc chỉ sau khi ăn một lượng khế nhỏ [1, 3, 6].

Câu trả lời rõ ràng từ giới y khoa: Người có bệnh thận mạn tính, người đang chạy thận hoặc suy giảm chức năng thận tuyệt đối không được ăn khế dưới bất kỳ hình thức nào [1, 3]. Việc ăn khế có thể kích hoạt các đợt co giật liên tục, hôn mê và tổn thương thận không thể phục hồi [1, 3, 5].

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng nguy kịch này bắt nguồn từ hai hoạt chất tự nhiên có sẵn trong quả khế: độc tố thần kinh caramboxin và axit oxalic (oxalate) [5, 6]. Ở người khỏe mạnh, thận xử lý các chất này bình thường, nhưng ở người bệnh thận, chúng sẽ trở thành mũi tên độc tấn công cơ thể [4, 6].

Caramboxin: Độc tố thần kinh tiềm ẩn trong quả khế

Nhiều năm trước, giới khoa học từng giả định rằng hiện tượng nhiễm độc khi ăn khế chỉ bắt nguồn từ nồng độ oxalate cao [1, 4]. Đến năm 2013, các nghiên cứu hóa sinh chuyên sâu mới chính thức phát hiện và phân lập được một phân tử giống axit amin phenylalanine, được đặt tên là caramboxin [2, 4].

Caramboxin là một chất dẫn truyền thần kinh có cấu trúc tương tự axit amin, có khả năng kích thích mạnh mẽ hệ thần kinh trung ương ^[2]. Hoạt chất này hoạt động theo cơ chế kép: vừa kích hoạt các thụ thể glutamate (NMDA, AMPA và kainate) gây hưng phấn quá mức, vừa ức chế hệ thống thụ thể GABA – hệ thống dẫn truyền ức chế chính giúp làm dịu não bộ [1, 4, 6].

Khi hệ thống GABA bị phong bế và thụ thể glutamate bị kích thích, não bộ rơi vào trạng thái hưng phấn mất kiểm soát [4, 5, 6]. Hậu quả lâm sàng là các triệu chứng từ nấc cụt dai dẳng, lú lẫn, nôn mửa cho đến co giật mạnh, trạng thái động kinh liên tục và thoái hóa thần kinh [1, 2, 4, 5].

Đối với người có chức năng thận khỏe mạnh, caramboxin sau khi hấp thu sẽ nhanh chóng được thận lọc, phân phối và đào thải ra ngoài qua nước tiểu ^[2]. Ngược lại, người bị suy thận không thể loại bỏ độc tố này, khiến caramboxin tích tụ nhanh trong máu và xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương gây nhiễm độc nặng [4, 5].

Gánh nặng oxalate và cơ chế phá hủy mô thận

Bên cạnh caramboxin, khế còn chứa hàm lượng axit oxalic (oxalate) đáng kể [4, 5]. Axit oxalic trong khế dao động ở mức dưới 0,8 - 7,3 mg/g ^[2]. Khi đi vào cơ thể, lượng oxalate dư thừa sẽ liên kết tạo muối và lắng đọng trực tiếp dưới dạng tinh thể trong các ống thận ^[3].

Sự lắng đọng tinh thể oxalate này dẫn đến tình trạng bệnh thận oxalate cấp, gây hoại tử ống thận cấp tính và viêm mô kẽ thận [5, 6]. Mô thận bị viêm nhiễm và tắc nghẽn khiến chức năng lọc máu suy sụp nhanh chóng trong một thời gian rất ngắn [3, 5].

Nhiều trường hợp người bệnh thận mạn tính sau khi uống nước ép khế đã ghi nhận nồng độ creatinine huyết thanh tăng vọt đột ngột ^[1]. Đáng lo ngại hơn, tổn thương thận do tinh thể oxalate gây ra thường rất khó hồi phục hoàn toàn, ngay cả khi người bệnh đã dừng ăn khế ^[1].

Các nghiên cứu mô bệnh học trên bệnh nhân ngộ độc khế đều cho thấy hình ảnh viêm ống kẽ thận hoặc hoại tử ống thận cấp do lắng đọng oxalate [6, 8]. Do đó, người đã có nền thận yếu càng dễ bị suy thận giai đoạn cuối nhanh hơn nếu tiếp nạp thêm oxalate từ loại quả này [3, 8].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về ngộ độc khế

Các biến chứng khi ăn khế đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng lẫn thực nghiệm động vật qua các năm [6, 7].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ năm 1995 đến tháng 7/2020 trên các cơ sở dữ liệu y khoa ^[4]. Nghiên cứu này phân tích 10 chuỗi ca bệnh và 28 báo cáo ca bệnh trên người với tổng cộng 136 cá nhân, đồng thời đánh giá thêm 8 nghiên cứu trên động vật ^[4].

Kết quả cho thấy có 94 bệnh nhân (chiếm 69,1%) đã có suy giảm chức năng thận từ trước ^[4]. Biểu hiện nhiễm độc thần kinh của các bệnh nhân trải dài từ nấc cụt đến trạng thái động kinh co giật liên tục, với nguyên nhân chính được xác nhận là do oxalate và caramboxin ^[4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra phương pháp lọc máu (thẩm tách máu) giúp cải thiện đáng kể cục diện lâm sàng cho bệnh nhân bị độc tính thần kinh ^[4].

Năm 2006, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp bệnh nhân có tiền sử bệnh thận mạn tính bị suy giảm chức năng thận nhanh chóng sau khi uống nước ép khế kéo dài ^[1]. Dù không có biểu hiện độc thần kinh rõ ràng, bệnh nhân vẫn bị bệnh thận oxalate và tăng vọt chỉ số creatinine huyết thanh ^[1]. Đáng chú ý, chức năng thận của người này không thể hồi phục lại mức ban đầu sau khi ngừng uống ^[1].

Một báo cáo khác năm 2015 mô tả hai ca bệnh thận do khế: một bệnh nhân nữ 56 tuổi mắc đái tháo đường có chức năng thận ban đầu bình thường nhưng bị tổn thương thận cấp sau khi uống lượng lớn nước ép khế một lần ^[5]. Ca thứ hai là nam bệnh nhân 60 tuổi mắc đái tháo đường bị suy thận cấp trên nền mạn tính do thường xuyên ăn lượng lớn khế trong 2-3 năm ^[5]. Cả hai đều có bằng chứng mô bệnh học về tổn thương thận do tinh thể oxalate nhưng may mắn hồi phục sau 2 tuần mà chưa cần chạy thận ^[5].

Năm 2021, nghiên cứu thực nghiệm trên 25 cá thể chuột cống Wistar chia làm 5 nhóm đã tái hiện thành công cơ chế này ^[6]. Nhóm chuột bị gây bệnh lý thận được cho uống nước ép khế qua ống sonde dạ dày đã xuất hiện các cơn động kinh ghi nhận rõ trên điện não đồ, khẳng định nguy cơ độc tính thần kinh trực tiếp trên đối tượng suy giảm chức năng thận ^[6].

Nhận diện triệu chứng ngộ độc khế sớm

Các triệu chứng nhiễm độc do khế thường khởi phát rất nhanh, chỉ trong vòng vài giờ sau khi người bệnh ăn quả tươi hoặc uống nước ép ^[2].

Ở mức độ nhẹ, dấu hiệu cảnh báo đầu tiên thường là những cơn nấc cụt dai dẳng không dứt [4, 7]. Đi kèm với đó, người bệnh có thể cảm thấy buồn nôn, nôn mửa và bồn chồn khó chịu ^[2].

Nếu không được phát hiện kịp thời, độc tính caramboxin sẽ chuyển sang mức độ trung bình và nặng ^[6]. Người bệnh bắt đầu rơi vào trạng thái lú lẫn tâm thần, kích động, rối loạn tri giác, co giật, rơi vào trạng thái động kinh liên tục, hôn mê sâu và có nguy cơ tử vong [1, 4, 5, 7].

Các triệu chứng thần kinh như nấc cụt, nôn mửa, lú lẫn hay co giật ở bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối rất dễ bị chẩn đoán nhầm với bệnh não do hội chứng urê huyết cao hoặc viêm màng não ^[2]. Vì vậy, việc khai thác tiền sử ăn khế gần thời điểm khởi phát là chi tiết lâm sàng then chốt giúp bác sĩ xử trí đúng hướng [4, 8].

Ai cần thận trọng và khuyến cáo y tế quan trọng

Dựa trên các nghiên cứu khoa học hiện có, người mắc bệnh thận mạn tính ở bất kỳ giai đoạn nào, người đang chạy thận nhân tạo và người có dấu hiệu suy giảm chức năng lọc của thận đều là nhóm đối tượng cấm kỵ dùng khế [1, 3, 6].

Không có ngưỡng ăn an toàn nào được xác lập cho nhóm bệnh nhân thận [1, 6]. Dù chỉ là một vài miếng khế tươi, một bát canh chua nấu khế hay một ly nước ép cũng có thể kích hoạt ngộ độc thần kinh và suy thận cấp [3, 4, 8].

Đồng thời, người có chức năng thận bình thường cũng không nên lạm dụng khế quá mức [6, 8]. Việc uống một lượng quá nhiều nước ép khế đậm đặc lúc đói hoặc ăn khế liên tục trong thời gian dài vẫn có thể gây lắng đọng tinh thể oxalate, dẫn đến tổn thương thận cấp tính ở người khỏe mạnh [6, 8].

Cần lưu ý thêm, quả bilimbi (cùng họ chua Oxalidaceae với khế) cũng chứa hàm lượng axit oxalic cao (0,8-7,3 mg/g) và có thể gây nhiễm độc caramboxin tương tự như khế ^[2]. Do đó, người bệnh thận cũng cần tránh tuyệt đối loại quả này ^[2].

Kết luận và hướng xử trí khi lỡ ăn phải khế

Khế là một loại quả bổ dưỡng với người khỏe mạnh nếu ăn điều độ, nhưng lại là độc dược nguy hiểm đối với những người có chức năng thận suy giảm [1, 6]. Độc tố caramboxin gây co giật thần kinh và nồng độ oxalate cao gây nghẽn ống thận là hai mối họa lớn không thể xem thường [5, 6].

Nếu bản thân hoặc người nhà có tiền sử bệnh thận mà lỡ ăn phải khế và xuất hiện các dấu hiệu như nấc cụt liên tục, nôn nao, lú lẫn hay co giật, cần lập tức đến các cơ sở y tế có khoa thận học gần nhất [4, 6]. Người bệnh cần thông báo rõ ràng cho bác sĩ về việc vừa ăn khế để được cân nhắc can thiệp lọc máu đào thải độc tố kịp thời, tránh các tổn thương vĩnh viễn đến tính mạng [4, 6].