Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên hoặc nước ép quả mọng để hỗ trợ tống sỏi, giảm đau đường tiểu. Trong đó, quả vót châu Âu (tên khoa học là Viburnum opulus L.) thường được truyền tai trong y học dân gian như một biện pháp hỗ trợ bài tiết sỏi thận tự nhiên [1]. Tuy nhiên, liệu người đang bị sỏi thận có thể tùy ý sử dụng loại quả này hay cần cẩn trọng trước lượng acid hữu cơ tự nhiên có trong dịch chiết của cây?
Thực tế, các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng cho thấy dịch ép quả vót châu Âu có tác dụng hỗ trợ chống tạo sỏi nhờ lợi tiểu và ức chế nồng độ oxalat, nhưng người bệnh sỏi thận vẫn phải hết sức lưu ý liều lượng và tình trạng bệnh lý cá nhân [1]. Bài viết dưới đây sẽ phân tích cụ thể tác động của loại quả này cũng như vai trò của các acid và nồng độ oxalat trong sự tiến triển của sỏi đường tiết niệu.
Cơ chế tạo sỏi oxalat và tổn thương tế bào thận
Bệnh sỏi đường tiết niệu (urolithiasis) là tình trạng vôi hóa hình thành trong thận, bàng quang hoặc niệu đạo [1]. Đa số các trường hợp sỏi thận được cấu tạo chủ yếu từ canxi oxalat (CaOx), chiếm tới hơn 80% tổng số ca mắc [1, 6]. Bệnh sỏi thận có tỷ lệ mắc cao và tỷ lệ tái phát rất phổ biến [2].
Quá trình hình thành sỏi canxi oxalat diễn ra qua nhiều bước phức tạp, bắt đầu từ hiện tượng siêu bão hòa, tạo mầm, tinh thể phát triển rồi kết tụ lại, cuối cùng là sự giữ lại tinh thể trên tế bào thận sau khi bám dính [3]. Trong giai đoạn đầu, sự tiếp xúc với nồng độ oxalat cao sẽ trực tiếp phá hủy các tế bào biểu mô ống thận và gây ra stress oxy hóa [3, 7].
Khi tế bào bị tổn thương do phơi nhiễm oxalat, chúng giải phóng các mảnh vụn tế bào đóng vai trò mầm dị thể, kích thích tinh thể tiếp tục kết tụ và bám dính [4]. Tình trạng tăng oxalat niệu kéo dài kết hợp với sự hiện diện của các tinh thể CaOx còn dẫn đến hiện tượng chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và hoại tử mô thận [4]. Do đó, việc kiểm soát nồng độ oxalat trong nước tiểu là chìa khóa then chốt để ngăn chặn sỏi hình thành và tái phát [5, 6].
Thành phần acid trong quả vót châu Âu và tác động thực nghiệm
Trong y học dân gian Thổ Nhĩ Kỳ, quả vót châu Âu (Viburnum opulus L.) từ lâu đã được sử dụng theo kinh nghiệm để hỗ trợ đào thải sỏi thận ra khỏi đường tiết niệu [1]. Để kiểm chứng cơ sở khoa học này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích thành phần dịch ép của quả [1].
Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà khoa học đã xác định được sự có mặt của acid chlorogenic – một loại acid hữu cơ tự nhiên – trong dịch ép đông khô của quả vót châu Âu [1]. Hàm lượng acid chlorogenic đo được đạt mức 0,3227 mg/mL trong nước ép quả [1].
Thành phần acid hữu cơ tự nhiên này cùng các chất chống oxy hóa khác trong quả được xem là những hoạt chất sinh học góp phần hỗ trợ ức chế quá trình peroxy hóa lipid và các gốc tự do [1].
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tác dụng ức chế sỏi?
Nghiên cứu tiền lâm sàng thực hiện năm 2014 đã đánh giá tác dụng chống sỏi niệu của các chiết xuất từ quả vót châu Âu trên mô hình chuột cống trắng [1]. Trong thí nghiệm này, chuột được gây sỏi niệu nhân tạo bằng cách tiêm natri oxalat với liều 70 mg/kg trọng lượng cơ thể và nuôi riêng trong lồng chuyển hóa [1].
Các mẫu chiết xuất thử nghiệm gồm dịch ép đông khô của quả vót châu Âu (LJVO) và dịch ép thương mại đông khô (LCJVO) được áp dụng liên tục cho chuột trong vòng 7 ngày [1]. Sau đó, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích sinh hóa máu, nước tiểu, xét nghiệm mô bệnh học, đo lường các chỉ số chống oxy hóa (TBARs, TSH, GSH) và soi kính hiển vi quang học tìm tinh thể canxi oxalat trong nước tiểu [1].
Kết quả cho thấy dịch ép đông khô của quả vót châu Âu thể hiện hoạt tính chống sỏi niệu tiềm năng [1]. Tác dụng này được xác định là nhờ hiệu ứng lợi tiểu tự nhiên, đi kèm với khả năng ức chế nồng độ oxalat và giảm sản sinh các gốc tự do gây hại trong cơ thể chuột thí nghiệm [1]. Dữ liệu này bước đầu cung cấp bằng chứng thực nghiệm giải thích cho kinh nghiệm sử dụng thảo dược này trong dân gian [1].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù kết quả thử nghiệm mở ra tiềm năng ứng dụng, người bệnh cần nhìn nhận rõ các giới hạn quan trọng của nguồn dữ liệu này. Cho đến nay, các ghi nhận về tác dụng chống sỏi của dịch ép quả vót châu Âu mới dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật (chuột cống) trong thời gian ngắn 7 ngày [1]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người bệnh sỏi thận để khẳng định liều lượng điều trị tối ưu cũng như tính an toàn lâu dài.
Bên cạnh đó, nghiên cứu gốc chỉ ra sự hiện diện của acid chlorogenic nhưng chưa đánh giá chi tiết toàn bộ phổ acid hữu cơ tổng số hoặc sự dao động pH nước tiểu cụ thể trên người dùng [1]. Các phương pháp can thiệp hiện đại như tán sỏi hoặc lấy sỏi qua da vẫn là can thiệp y tế chủ đạo, dù có thể đi kèm nguy cơ như hoại tử ống thận hoặc xơ hóa [1]. Do đó, dịch ép từ thảo dược này không thể thay thế cho các chỉ định ngoại khoa hay thuốc điều trị của bác sĩ chuyên khoa [1, 3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép thảo mộc trị sỏi
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống nhiều nước ép từ các loại quả có vị chua, chứa acid hữu cơ hoặc thảo dược dân gian là có thể "bào mòn" hoàn toàn viên sỏi. Trên thực tế, các thuốc làm tan sỏi canxi oxalat trên lâm sàng hiện nay còn rất hiếm và cơ chế hòa tan sỏi trong cơ thể vô cùng phức tạp [3, 5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc bổ sung thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại. Sự tích tụ oxalat từ chế độ ăn uống hoặc chuyển hóa nội sinh nếu không được kiểm soát có thể gây quá tải bài tiết [5, 6]. Nếu sử dụng các chế phẩm thảo mộc không rõ nguồn gốc, liều lượng vượt mức kiểm soát có thể gây áp lực lên chức năng lọc của cầu thận thay vì hỗ trợ đào thải sỏi.
Ai nên thận trọng khi sử dụng quả vót châu Âu?
Do chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, những nhóm này tuyệt đối không tự ý sử dụng dịch chiết quả vót châu Âu. Dữ liệu thực nghiệm hiện tại chỉ mới được ghi nhận trên mô hình động vật [1].
Người bệnh sỏi thận có kèm theo các bệnh lý nền như suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Tác dụng lợi tiểu của quả vót châu Âu có thể tương tác với các thuốc đào thải nước hoặc làm thay đổi cân bằng điện giải trong cơ thể [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc dự phòng
Để ứng dụng các thông tin khoa học vào đời sống một cách an toàn và kiểm soát tốt nguy cơ sỏi oxalat, bạn nên lưu ý:
- Hỏi ý kiến nhân viên y tế: Nếu muốn sử dụng sản phẩm hoặc nước ép từ quả vót châu Âu nhằm hỗ trợ bài tiết sỏi, người bệnh nên hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn lượng dùng vừa phải, không tự ý dùng liều cao kéo dài [1].
- Uống đủ nước mỗi ngày: Duy trì lượng nước đầy đủ là nguyên tắc cơ bản để làm loãng các chất tan trong nước tiểu, hạn chế hiện tượng siêu bão hòa và kết tụ của các tinh thể canxi oxalat [3].
- Cân đối chế độ ăn uống: Tránh tiêu thụ quá mức các thực phẩm chứa nhiều oxalat để giảm bớt gánh nặng lọc của biểu mô thận [5, 6, 7].
- Theo dõi định kỳ: Thực hiện siêu âm hệ tiết niệu và xét nghiệm nước tiểu định kỳ để đánh giá kích thước sỏi, số lượng tinh thể lắng đọng và chức năng thận dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa [1, 7].
Tóm lại, dịch ép quả vót châu Âu bước đầu cho thấy tiềm năng chống tạo sỏi nhờ khả năng lợi tiểu và hạn chế oxalat trên thực nghiệm động vật [1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên coi đây là giải pháp thay thế thuốc chữa bệnh, mà cần duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước và tuân thủ chặt chẽ chỉ định y khoa.
