Bơ đậu phộng là món ăn quen thuộc trong bữa sáng của nhiều gia đình nhờ hương vị béo ngậy và giá trị dinh dưỡng dồi dào. Tuy nhiên, đối với những người đang phải đối mặt với các cơn ợ nóng, ợ chua hay khó thở do trào ngược dạ dày thực quản, việc thưởng thức món ăn này thường đi kèm sự lo ngại. Nhiều người nhận thấy các triệu chứng trào ngược bùng phát dữ dội chỉ sau một lát bánh mì phết bơ đậu phộng.
Câu trả lời ngắn gọn là: Có, bơ đậu phộng hoàn toàn có thể khiến bệnh trào ngược dạ dày thực quản trở nên nghiêm trọng hơn. Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở tính axit của đậu phộng mà bắt nguồn từ hàm lượng chất béo tự nhiên đậm đặc trong loại thực phẩm này, vốn trực tiếp can thiệp vào tốc độ làm rỗng của dạ dày và trương lực cơ thắt thực quản dưới.
Bơ đậu phộng và gánh nặng chất béo đối với đường tiêu hóa
Bơ đậu phộng nguyên chất chủ yếu được tạo thành từ hạt đậu phộng xay nhuyễn, chứa một tỷ lệ lipid rất cao bên cạnh protein và chất xơ. Mặc dù phần lớn chất béo trong đậu phộng là chất béo không bão hòa đơn và không bão hòa đa tốt cho tim mạch, hệ thống tiêu hóa của người bị trào ngược lại phản ứng với lượng chất béo tổng thể mà không phân biệt nguồn gốc lành mạnh hay không.
Khi một lượng chất béo đậm đặc đi vào ống tiêu hóa, dạ dày buộc phải huy động nhiều năng lượng và thời gian hơn để phân cắt, nhũ tương hóa và tiêu hóa các phân tử lipid. Quá trình này kích thích bài tiết hormone cholecystokinin từ tá tràng, tạo ra tín hiệu ức chế thần kinh phản hồi khiến sự co bóp của dạ dày chậm lại. Kết quả là thức ăn lưu lại trong lòng dạ dày lâu hơn đáng kể so với các bữa ăn giàu tinh bột hoặc protein nạc.
Đối với người khỏe mạnh, sự trì hoãn tiêu hóa này chỉ đơn thuần mang lại cảm giác no lâu. Nhưng với người bệnh trào ngược, thể tích thức ăn ứ trệ lâu trong dạ dày sẽ trở thành một khối áp lực cơ học thường trực, đẩy dịch vị và các enzym tiêu hóa trào ngược lên ống thực quản.
Áp lực cơ thắt thực quản và cơ chế trào ngược
Hàng rào chống trào ngược tự nhiên của cơ thể bao gồm cơ thắt thực quản dưới (LES) phối hợp nhịp nhàng với phần cơ hoành [1]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, cơ thắt này hoạt động như một chiếc van một chiều, luôn duy trì một trương lực siết chặt để ngăn dịch vị trào lên, và chỉ tạm thời mở ra khi có phản xạ nuốt thức ăn hoặc đồ uống.
Các nghiên cứu sinh lý bệnh học cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới tuyệt đối phải giảm xuống dưới mức 6 mmHg thì hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản mới có thể diễn ra [1]. Tuy nhiên, các đợt trào ngược axit không chỉ xảy ra khi cơ thắt bị suy yếu liên tục, mà phần lớn xuất hiện trong các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (gọi tắt là TLESRs) [1]. Khi dạ dày bị quá tải sau một bữa ăn nhiều chất béo như bơ đậu phộng, hiện tượng giãn căng thành dạ dày sẽ kích thích trực tiếp phản xạ dây thần kinh phế vị, làm gia tăng tần suất xuất hiện của các đợt giãn thoáng qua này [1], [2].
Bên cạnh đó, việc thanh thải axit tồn đọng trong lòng thực quản phụ thuộc rất lớn vào trọng lực, nhu động thực quản bình thường và lượng nước bọt có tính kiềm nhẹ với độ pH trên 6 để trung hòa axit dư thừa [1]. Rối loạn nhu động với các cơn co bóp biên độ thấp là nguyên nhân chính làm suy giảm khả năng tự làm sạch của thực quản [1]. Hơn nữa, đại đa số bệnh nhân trào ngược biến chứng nặng thường đi kèm thoát vị hoành, khiến đoạn cơ thắt thực quản dưới bị kéo dịch chuyển lên trên vòm hoành, làm mất tác dụng kẹp giữ hỗ trợ của cơ hoành và suy giảm nghiêm trọng khả năng thanh thải dịch vị [1]. Khi cơ thắt suy giảm chức năng kết hợp với dạ dày ứ trệ, axit cùng enzym pepsin và dịch mật sẽ dễ dàng tràn lên, gây tổn thương niêm mạc thực quản [1], [3].
Bằng chứng khoa học về tốc độ làm rỗng dạ dày
Mối liên hệ giữa tốc độ làm rỗng dạ dày và bệnh trào ngược đã được giới y khoa nghiên cứu sâu rộng qua nhiều thập kỷ, mang lại những cái nhìn chi tiết về cơ chế bệnh sinh:
Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đôi năm 1983 so sánh ranitidine với giả dược đã tiến hành đo thời gian bán rỗng của dạ dày bằng đồng vị phóng xạ 99mTc-sulfur colloid [4]. Kết quả ghi nhận thời gian bán rỗng trung bình là 109 phút ở nhóm bệnh nhân trào ngược, so với 102 phút ở 9 người thuộc nhóm đối chứng khỏe mạnh [4]. Mặc dù sự chênh lệch giá trị trung bình chung không đạt ý nghĩa thống kê, các tác giả phát hiện có tới một phần ba (1/3) số bệnh nhân trào ngược có thời gian làm rỗng dạ dày kéo dài vượt quá 2 độ lệch chuẩn (SD) so với người khỏe mạnh [4]. Nhóm bệnh nhân trào ngược trào trung bình 2,3% (khoảng 0,1 - 10%) lượng đồng vị phóng xạ lên thực quản trong 120 phút, cao hơn gấp nhiều lần so với con số 0,2% (0,0 - 0,5%) ở nhóm đối chứng [4]. Đáng chú ý, nồng độ hormone gastrin lúc đói ở bệnh nhân trào ngược là 133 ± 12 pg/ml, cao hơn rõ rệt so với mức 93 ± 10 pg/ml ở người khỏe mạnh [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đánh giá sự phân bố thức ăn trong dạ dày ở 12 người khỏe mạnh và 19 bệnh nhân trào ngược kèm chứng khó tiêu sau bữa ăn lỏng [5]. Bằng kỹ thuật xạ hình kết hợp đo pH thực quản 24 giờ, các nhà khoa học nhận thấy tổng thời gian làm rỗng dạ dày giữa hai nhóm là tương đương, nhưng khả năng lưu giữ thức ăn tại vùng dạ dày đoạn gần (đáy vị) ở bệnh nhân trào ngược lại suy giảm rõ rệt (chỉ số diện tích dưới đường cong AUCprox/AUCtot là 0,48 ± 0,07 so với 0,56 ± 0,06 ở nhóm chứng) [5]. Nghiên cứu phát hiện mối tương quan nghịch có ý nghĩa giữa tỷ lệ lưu giữ thức ăn ở dạ dày đoạn gần và số đợt trào ngược axit, cho thấy thức ăn di chuyển bất thường xuống đoạn xa quá sớm có thể góp phần thúc đẩy các cơn trào ngược [5].
Một báo cáo tổng quan năm 1999 chỉ ra rằng hiện tượng chậm làm rỗng dạ dày hiện diện ở khoảng 10% đến 15% số bệnh nhân trào ngược nói chung [1]. Đến năm 2005, một tổng quan y khoa khác ghi nhận tỷ lệ chậm làm rỗng toàn bộ dạ dày dao động trong khoảng từ 10% đến 33% ở người trưởng thành mắc bệnh trào ngược [2]. Báo cáo này cũng nhấn mạnh hiện tượng giãn đáy vị quá mức sau ăn làm kích hoạt các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới, đồng thời tốc độ làm rỗng dạ dày có thể quyết định độ axit và mức độ lan rộng của dịch trào ngược lên phía trên thực quản: dạ dày làm rỗng càng chậm thì độ pH của dịch trào ngược càng cao và phạm vi trào ngược dịch càng lan rộng lên phía trên thực quản [2].
Một nghiên cứu quan sát cắt ngang năm 2016 trên 103 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược đoạn xa đã phân tích hoạt động vận động và bài tiết của dạ dày - tá tràng [6]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân có trào ngược dạ dày đơn thuần biểu hiện tình trạng ứ trệ dạ dày mức độ vừa kèm theo rối loạn vận động đẩy thức ăn hang vị - tá tràng do giảm trương lực [6]. Trong khi đó, ở nhóm có trào ngược tá tràng - dạ dày - thực quản kết hợp, dấu hiệu ứ trệ dạ dày đi kèm tăng vận động tá tràng và rối loạn đẩy thức ăn tá tràng - hỗng tràng [6]. Cả hai cơ chế này đều tạo môi trường bệnh lý thuận lợi cho dịch chứa axit, men pepsin và muối mật trào ngược lên thực quản [1], [3], [6].
Vai trò của tốc độ tiêu hóa trong phác đồ điều trị trào ngược
Sự ứ đọng thức ăn và giảm trương lực co bóp là mục tiêu can thiệp quan trọng của y học hiện đại. Thuốc ức chế bơm proton (PPI) từ lâu đã là nền tảng trong điều trị nội khoa nhằm ức chế bài tiết axit dạ dày [7], [8]. Tuy nhiên, thực tế lâm sàng cho thấy có tới khoảng một phần ba (1/3) bệnh nhân vẫn dai dẳng các triệu chứng khó chịu dù đã điều trị bằng liều PPI chuẩn [7], [8].
Để giải quyết vấn đề này, các hướng tiếp cận mới bao gồm thuốc chẹn axit cạnh tranh kali (PCABs) như vonoprazan với khả năng ức chế axit mạnh và kéo dài hơn [7], [8]. Đặc biệt, các thuốc điều hòa nhu động (prokinetic) như itopride được sử dụng phối hợp nhằm thúc đẩy vận động đường tiêu hóa và đẩy nhanh tốc độ làm rỗng dạ dày [7], [8]. Nhóm thuốc kích thích vận động này giúp làm giảm đáng kể tình trạng trào ngược dịch tá tràng chứa mật và dịch vị lên thực quản thông qua cơ chế giải phóng nhanh áp lực trong lòng dạ dày [3].
Từ nguyên lý tác dụng của các nhóm thuốc hỗ trợ vận động, có thể thấy việc dung nạp một lượng lớn thực phẩm giàu lipid như bơ đậu phộng sẽ đi ngược lại hoàn toàn mục tiêu điều trị: chất béo làm chậm rỗng dạ dày, gây ứ trệ cơ học và làm mất đi hiệu quả kiểm soát triệu chứng của thuốc.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng bơ đậu phộng
Nhiều người bệnh trào ngược thường cho rằng chỉ những đồ ăn có vị chua, chứa nhiều gia vị cay nóng hoặc đồ uống có ga mới gây hại cho dạ dày. Việc bơ đậu phộng có vị bùi béo, ngậy và không hề có vị chua khiến nhiều người lầm tưởng đây là món ăn an toàn tuyệt đối. Thực tế, chính gánh nặng chất béo tiềm ẩn mới là thủ phạm làm giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới và kích thích các thụ thể áp lực trong dạ dày.
Một hiểu lầm khác là bơ đậu phộng làm từ thực vật nên sẽ nhẹ nhàng với hệ tiêu hóa hơn mỡ động vật. Dù là chất béo không bão hòa, tác động sinh lý học của lipid lên tốc độ tháo rỗng dạ dày và phản xạ giãn cơ thắt thực quản dưới vẫn diễn ra tương tự. Dạ dày vẫn cần lượng dịch tiêu hóa và thời gian lưu chuyển kéo dài để phân giải chất béo từ thực vật.
Ngoài ra, không ít bệnh nhân tin rằng việc uống thuốc kháng axit hoặc thuốc ức chế tiết axit hàng ngày sẽ bảo vệ thực quản hoàn toàn trước mọi loại đồ ăn béo [7], [8]. Cần hiểu rằng thuốc ức chế axit chỉ làm giảm nồng độ axit trong dịch vị chứ không ngăn chặn được dòng trào ngược cơ học chứa thức ăn, men pepsin hay dịch mật khi dạ dày bị ứ đọng quá mức [1], [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng với bơ đậu phộng?
Mặc dù bơ đậu phộng là món ăn bổ dưỡng, một số nhóm người bệnh trào ngược dưới đây cần đặc biệt cảnh giác hoặc tạm thời loại bỏ thực phẩm này khỏi thực đơn:
- Người có triệu chứng trào ngược kết hợp với chứng khó tiêu sau ăn, thường xuyên cảm thấy chướng bụng, ậm ạch, đầy hơi kéo dài sau khi ăn các bữa ăn thông thường [5].
- Người được chẩn đoán có hiện tượng chậm làm rỗng dạ dày, liệt nhẹ dạ dày hoặc giảm trương lực vận động dạ dày - tá tràng [1], [2], [6].
- Bệnh nhân có tiền sử thoát vị hoành, do giải phẫu cơ thắt thực quản dưới đã bị suy yếu và mất khả năng kẹp giữ của cơ hoành, khiến nguy cơ trào ngược tăng vọt khi dạ dày căng giãn [1].
- Người bị trào ngược dịch mật (trào ngược tá tràng - dạ dày - thực quản) với biểu hiện đắng miệng, nôn ra dịch vàng xanh hoặc viêm thực quản dai dẳng không đáp ứng với thuốc ức chế axit đơn thuần [3], [6].
- Người đang trong đợt viêm loét thực quản cấp tính, niêm mạc đang bị trợt loét hoặc có tổn thương tiền ung thư như thực quản Barrett [1], [3].
Hướng dẫn sử dụng bơ đậu phộng an toàn cho người trào ngược
Nếu người bệnh rất yêu thích bơ đậu phộng và tình trạng trào ngược đang ở mức độ nhẹ hoặc ổn định, không nhất thiết phải kiêng khem hoàn toàn. Thay vào đó, việc kiểm soát khẩu phần và cách ăn là yếu tố then chốt:
Về liều lượng, chỉ nên dùng tối đa 1 thìa cà phê nhỏ (khoảng 5 - 10 gram) bơ đậu phộng cho mỗi lần ăn thay vì phết lớp dày lên bánh. Lượng chất béo nhỏ này giúp giảm thiểu nguy cơ làm căng trướng dạ dày và hạn chế kích hoạt các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản [1], [2].
Về thời điểm, tuyệt đối không ăn bơ đậu phộng vào bữa tối hoặc trước khi đi ngủ ít nhất 3 đến 4 tiếng. Tư thế nằm ngang kết hợp với tốc độ tiêu hóa chậm của chất béo sẽ làm mất đi sự hỗ trợ của trọng lực trong việc giữ thức ăn và thanh thải axit thực quản [1]. Thời điểm thích hợp nhất để ăn là vào bữa sáng hoặc bữa phụ đầu giờ chiều, khi cơ thể còn vận động nhẹ nhàng để hỗ trợ nhu động tiêu hóa.
Về cách kết hợp thực phẩm, không nên ăn bơ đậu phộng cùng với các món nhiều đường, bơ sữa hay đồ chiên rán khác. Hãy kết hợp một lượng rất mỏng bơ đậu phộng với bánh mì nguyên cám, yến mạch hoặc một vài lát chuối chín. Lượng tinh bột phức hợp và chất xơ hòa tan sẽ giúp thấm hút bớt dịch vị, đồng thời làm giảm mật độ chất béo cục bộ tiếp xúc với niêm mạc dạ dày. Ngoài ra, ưu tiên lựa chọn bơ đậu phộng nguyên chất, không thêm phụ gia dầu cọ hay chất béo hydro hóa nhân tạo.
Hiểu rõ cách hệ tiêu hóa vận hành sẽ giúp người bệnh trào ngược dạ dày thực quản đưa ra những lựa chọn ẩm thực thông minh và an toàn. Bơ đậu phộng giàu dinh dưỡng nhưng chứa nhiều chất béo, dễ làm chậm rỗng dạ dày và kích thích trào ngược dịch vị. Khi có các bệnh lý nền về đường tiêu hóa hoặc triệu chứng trào ngược kéo dài, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để xây dựng thực đơn và phác đồ điều trị phù hợp nhất.
