Nhiều bệnh nhân mắc đái tháo đường thường có xu hướng tìm kiếm các bài thuốc dân gian, thảo dược tự nhiên với mong muốn kiểm soát chỉ số đường huyết ổn định hơn. Trong số đó, cây sóng rắn (tên khoa học là Albizia myriophylla) thường được lưu truyền như một phương thuốc hỗ trợ điều trị bệnh [1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này cùng thuốc hạ đường huyết Tây y tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sức khỏe.
Tương tác thuốc là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các cơn hạ đường huyết cấp tính nguy hiểm [2]. Khi các hoạt chất trong dược liệu và thuốc điều trị cùng phát huy tác dụng theo cơ chế hiệp đồng, nồng độ glucose trong máu có thể tụt giảm quá mức, khiến người bệnh rơi vào tình trạng hôn mê sâu [3].
Cơ chế tác động sinh học của cây sóng rắn
Nghiên cứu về thành phần dược tính của cây sóng rắn (Albizia myriophylla) cho thấy phần gỗ thân cây chứa nhiều hợp chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa carbohydrate [1]. Thử nghiệm trong ống nghiệm năm 2018 chứng minh dịch chiết ethanol và các phân đoạn của loài thảo dược này có tác dụng ức chế enzyme alpha-glucosidase phụ thuộc theo nồng độ [1]. Enzyme alpha-glucosidase chịu trách nhiệm bẻ gãy các phân tử đường phức tạp thành glucose để ruột hấp thu vào máu.
Cụ thể, phân đoạn dichloromethane từ dịch chiết ethanol của gỗ sóng rắn đạt tỷ lệ ức chế alpha-glucosidase cao nhất là 69,30% [1]. Ba hợp chất tinh sạch chịu trách nhiệm cho hoạt tính này được xác định gồm indenoic acid, 8-methoxy-7,3',4'-trihydroxyflavone và 3,4,7,3'-tetrahydroxyflavan [1]. Đáng chú ý, hợp chất 3,4,7,3'-tetrahydroxyflavan thể hiện mức ức chế rất mạnh với chỉ số IC50 đạt 98,59 microg/mL, vượt trội hơn cả thuốc đối chứng acarbose vốn có IC50 là 125 microg/mL [1]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2011 xác nhận dịch chiết sóng rắn còn có khả năng thu dọn gốc tự do DPPH với EC50 là 14,45 microg/ml và ức chế peroxy hóa lipid với IC50 đạt 0,70 microg/ml [4].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết
Vấn đề kiểm soát tương tác thuốc được xem là nền tảng cốt lõi trong phác đồ điều trị đái tháo đường [2]. Tương tác giữa các thuốc hoặc giữa thuốc với hoạt chất sinh học có thể chia làm hai dạng chính: tương tác dược động học và tương tác dược lực học [5]. Đa số các tương tác bất lợi đều làm tăng cường hiệu lực hạ đường của nhóm sulfonylurea, trực tiếp đẩy người bệnh vào vùng nguy hiểm [5].
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận sự nguy hiểm của hiện tượng tương tác thuốc gây hạ đường huyết nghiêm trọng:
Một nghiên cứu năm 2019 khảo sát về các yếu tố thúc đẩy hạ đường huyết do thuốc trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 ghi nhận nguy cơ này tăng cao khi bệnh nhân dùng nhiều hơn một loại thuốc [6]. Trong nhóm bệnh nhân gặp biến cố hạ đường huyết, có tới 28 người (chiếm 37,8%) được xác định có tương tác thuốc tiềm tàng giữa các chế phẩm đang sử dụng [6]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế do rối loạn chuyển hóa glucose hoặc do tác động hiệp đồng làm gia tăng tần suất biến cố [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là chỉ thực hiện tại 2 trung tâm, thời gian ngắn và quy mô số lượng bệnh nhân còn hạn chế [6].
Nghiên cứu năm 2017 theo dõi nhóm người trưởng thành dùng thuốc sulfonylurea (như glyburide) kết hợp với fibrate điều trị mỡ máu chỉ ra rằng phối hợp thuốc làm gia tăng tỷ lệ phải nhập viện hoặc cấp cứu do hạ glucose máu nặng [2]. Các nhà khoa học nhấn mạnh tương tác thuốc không chỉ đơn thuần qua trung gian ức chế enzym gan CYP2C9 mà còn liên quan đến nhiều cơ chế phức tạp khác [2]. Nghiên cứu tồn tại hạn chế là dùng cơ sở dữ liệu hành chính (Medicaid tại Mỹ), thiếu dữ liệu về đa hình gen CYP và sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân [2].
Một tổng quan năm 2018 phân tích 22 tài liệu y khoa cho thấy việc dùng kết hợp các nhóm thuốc kháng khuẩn fluoroquinolone (như ciprofloxacin, levofloxacin) trên người đang uống thuốc tiểu đường làm tăng xác suất hạ đường huyết mức độ nặng [7]. Mức độ tương tác này được đánh giá ở mức cao hoặc rất cao trên lâm sàng [7].
Báo cáo lâm sàng năm 2012 ghi nhận 2 trường hợp cụ thể gặp biến cố nguy kịch do tương tác thuốc [3]. Ca thứ nhất là nữ bệnh nhân 91 tuổi mắc đái tháo đường type 2 dùng metformin và glibenclamide kết hợp kháng sinh levofloxacin; sau điều trị, lượng đường huyết tụt xuống còn 47 mg/dl khiến bệnh nhân rơi vào trạng thái hôn mê [3]. Ca thứ hai là nam bệnh nhân 61 tuổi dùng metformin và glibenclamide; sau 72 giờ phối hợp levofloxacin, đường huyết giảm sâu xuống 38 mg/dl, bệnh nhân mất tri giác và phải truyền glucose cấp cứu mới hồi phục [3].
Giới hạn của bằng chứng hiện nay về sóng rắn
Cần lưu ý rằng các phát hiện về hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa đường của cây sóng rắn hiện mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên dịch chiết gỗ cây [1]. Đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người sống hoặc trên bệnh nhân đái tháo đường thực tế để đánh giá độc tính, liều an toàn cũng như mức độ tương tác dược động học cụ thể của loài cây này.
Vì vậy, mọi thông tin cho rằng sóng rắn có thể thay thế thuốc chữa bệnh tiểu đường hoàn toàn là suy đoán thiếu căn cứ khoa học. Do thảo dược chứa các chất có hoạt tính tương tự hoặc mạnh hơn thuốc acarbose [1], việc uống nước sắc sóng rắn song song với các thuốc ức chế enzym hay kích thích tiết insulin sẽ tạo ra tác động cộng gộp khó lường, dễ đẩy chỉ số đường huyết xuống mức báo động.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Trên thực tế, các hợp chất tự nhiên khi đi vào cơ thể đều chịu sự chuyển hóa tại gan thông qua hệ thống cytochrom P450 tương tự như tân dược [8]. Các chất ức chế men từ thực vật có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc tác động trực tiếp lên cùng một đích sinh học [8], [5].
Nhiều người bệnh còn tự ý tăng liều dùng bài thuốc dân gian khi thấy chỉ số đường huyết chưa giảm như kỳ vọng. Điều này làm tăng nguy cơ ngộ độc và tạo ra sự dao động đường huyết thất thường [8]. Sự thiếu hiểu biết đầy đủ về an toàn sử dụng dược phẩm và thảo dược chính là yếu tố làm bùng phát các ca cấp cứu [6].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Tương tác gây hạ đường huyết đặc biệt nguy hiểm và có khả năng xảy ra cao nhất ở nhóm bệnh nhân cao tuổi mắc đái tháo đường [7], [8]. Tuổi tác cao đi kèm với sự thay đổi về dược động học và dược lực học của cơ thể, làm suy giảm khả năng tự điều chỉnh glucose [8].
Những người mắc bệnh tiểu đường từ 1 đến 5 năm hoặc trên 5 năm có nguy cơ hạ đường huyết do tương tác thuốc cao hơn nhiều so với người bệnh mới dưới 1 năm [6]. Nguyên nhân do phản ứng bù trừ của hormone glucagon suy giảm trong 5 năm đầu và phản ứng của epinephrine suy yếu sau 10 năm mắc bệnh [6]. Ngoài ra, bệnh nhân suy giảm chức năng thận, suy tim, bệnh tim thiếu máu cục bộ hay người đang phải điều trị đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính (polytherapy) cũng là đối tượng chịu rủi ro cao nhất [7], [5], [3].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và theo dõi an toàn
Đối với người bệnh đang sử dụng các thuốc điều trị đái tháo đường (như metformin, sulfonylurea hay các thuốc ức chế men alpha-glucosidase tân dược), tuyệt đối không tự ý uống các loại trà, nước sắc hay chế phẩm từ cây sóng rắn khi chưa tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [6], [5].
Trường hợp đang dùng bất kỳ thảo dược nào, người bệnh phải thông báo chi tiết danh mục với bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng để được rà soát nguy cơ tương tác [6]. Việc đo đường huyết định kỳ tại nhà bằng máy cá nhân là điều bắt buộc nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu hạ đường huyết như run rẩy, vã mồ hôi, chóng mặt hay lú lẫn [8]. Khi có triệu chứng bất thường, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế gần nhất [3].
Việc điều trị đái tháo đường đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y tế. Người bệnh cần giữ chế độ dinh dưỡng cân bằng, vận động hợp lý và dùng đúng liều lượng thuốc được kê đơn. Không nên đánh đổi sự an toàn của tính mạng bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng đầy đủ.
