Thói quen tìm đến thảo dược hoặc trà thảo mộc để an thần, giảm căng thẳng rất phổ biến ở người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính. Nhiều bệnh nhân tim mạch cho rằng sản phẩm từ thiên nhiên hoàn toàn lành tính và có thể uống song song với đơn thuốc hằng ngày. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung cây ban âu vào phác đồ điều trị tim mạch tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là người đang dùng thuốc tim mạch tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cây ban âu. Dược liệu này kích hoạt hệ thống đào thải thuốc của cơ thể, làm giảm nồng độ thuốc tim mạch trong máu và khiến thuốc mất tác dụng điều trị [1], [2]. Ngược lại, nếu đang dùng chung mà đột ngột ngưng thảo dược này, người bệnh lại đối mặt với nguy cơ ngộ độc thuốc tim mạch rất nguy hiểm [3].
Cây ban âu và cơ chế "đẩy" thuốc khỏi cơ thể
Cây ban âu (tên tiếng Anh là St. John’s wort, tên khoa học Hypericum perforatum) là thảo dược được sử dụng rộng rãi trong nhiều thế kỷ để hỗ trợ giảm trầm cảm nhẹ đến trung bình, lo âu hoặc căng thẳng [4], [3], [5]. Dù có nguồn gốc tự nhiên, thảo dược này chứa các hoạt chất sinh học mạnh có khả năng can thiệp sâu vào quá trình xử lý thuốc Tây của cơ thể [6], [2].
Trong ruột và gan người có một hệ thống bảo vệ tự nhiên gọi là P-glycoprotein (viết tắt là P-gp). Có thể hình dung P-gp giống như những "máy bơm" đặt trên bề mặt tế bào đường ruột, làm nhiệm vụ bơm ngược các chất lạ từ máu và tế bào trả lại lòng ruột để tống ra ngoài [2]. Ngoài ra, cơ thể còn có hệ thống enzyme gan (như CYP3A4, CYP2C19, CYP2D9) giúp phân hủy thuốc để đào thải [6], [4], [5].
Khi người bệnh uống cây ban âu kéo dài, hoạt chất hyperforin trong cây sẽ kích thích cơ thể sản xuất nhiều "máy bơm" P-glycoprotein và enzyme CYP3A4 hơn bình thường [4], [2]. Hệ quả là khi bệnh nhân uống các thuốc tim mạch (vốn là mục tiêu bị P-gp và CYP3A4 xử lý), hệ thống "máy bơm" hoạt động quá công suất sẽ đẩy thuốc ra ngoài trước khi thuốc kịp ngấm vào máu để phát huy tác dụng [7], [2]. Quá trình này làm giảm sinh khả dụng (lượng thuốc thực sự đi vào tuần hoàn) và khiến việc điều trị thất bại [4], [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thuốc tim mạch?
Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu từ mô hình tế bào, thử nghiệm lâm sàng ở người cho đến tổng hợp báo cáo ca bệnh thực tế để làm rõ tác động của cây ban âu lên thuốc tim mạch.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2005 đã rà soát cơ sở dữ liệu y khoa Medline từ tháng 1/1996 đến tháng 2/2003, ghi nhận 43 báo cáo ca bệnh và 8 thử nghiệm lâm sàng về tương tác giữa thảo dược và thuốc tim mạch [1]. Kết quả cho thấy thuốc chống đông máu warfarin là thuốc tim mạch dễ gặp tương tác nhất [1]. Khi dùng chung với cây ban âu, hiệu lực chống đông của warfarin bị suy giảm, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông (huyết khối) [1], [4]. Tổng quan này cũng chỉ ra cây ban âu làm giảm nồng độ trong máu của digoxin (thuốc trợ tim, kiểm soát nhịp tim) và simvastatin (thuốc hạ mỡ máu), đồng thời gây rối loạn đông máu khi dùng chung với thuốc chống đông phenprocoumon [1].
Để đo lường mức độ ảnh hưởng của "máy bơm" P-glycoprotein trên người thật, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2008 đã được tiến hành trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh [7]. Những người này được chia nhóm uống chiết xuất cây ban âu chuẩn hóa (liều 300 mg, 3 lần/ngày) hoặc thảo dược cúc tím Echinacea (267 mg, 3 lần/ngày) trong 14 ngày, kèm thời gian nghỉ 30 ngày giữa các đợt [7]. Nhóm nghiên cứu dùng thêm thuốc kháng sinh rifampin (300 mg, 2 lần/ngày trong 7 ngày) làm đối chứng kích hoạt P-gp và clarithromycin (500 mg, 2 lần/ngày trong 7 ngày) làm đối chứng ức chế P-gp [7]. Các tình nguyện viên uống một liều thuốc trợ tim digoxin (0,25 mg) trước và sau mỗi đợt dùng thảo dược, sau đó lấy máu nhiều lần suốt 24 giờ để đo nồng độ thuốc [7]. Kết quả cho thấy cả cây ban âu và rifampin đều làm giảm đáng kể nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) cũng như tổng lượng thuốc digoxin hấp thu vào cơ thể trong 3 giờ và 24 giờ đầu (p < 0,05), trong khi cúc tím Echinacea không gây ảnh hưởng [7].
Về mặt cơ chế tế bào, một nghiên cứu năm 2005 trên dòng tế bào ruột kết người (LS 180) đã phân tích riêng rẽ hai thành phần chính của cây ban âu là hyperforin và hypericin [2]. Thử nghiệm xác nhận việc tiếp xúc lâu dài với chiết xuất cây ban âu hoặc hoạt chất hyperforin làm tăng số lượng và hoạt động bơm đẩy thuốc digoxin của P-glycoprotein, trong khi hoạt chất hypericin không gây ra hiện tượng này [2]. Đáng chú ý, việc dùng cây ban âu liều đơn lẻ cấp tính không làm thay đổi vận chuyển digoxin, chứng tỏ tương tác chỉ xảy ra khi người bệnh dùng thảo dược kéo dài nhiều ngày [8], [2]. Khi ngưng đưa cây ban âu vào môi trường tế bào, mức P-glycoprotein trở về bình thường trong vòng 48 giờ [2].
Bên cạnh nguy cơ làm mất tác dụng thuốc, y văn còn ghi nhận tình huống ngộ độc thuốc tim mạch do tự ý ngưng thảo dược. Một báo cáo ca bệnh năm 2003 mô tả trường hợp cụ ông 80 tuổi đang điều trị dài hạn bằng thuốc trợ tim digoxin [3]. Vì thường xuyên buồn bã, trầm cảm, bệnh nhân tự uống thêm trà thảo mộc cây ban âu với lượng rất lớn là 2.000 ml mỗi ngày [3]. Khi uống chung, trà ban âu làm giảm nồng độ digoxin nhưng bệnh nhân vẫn duy trì trạng thái cân bằng tạm thời. Tuy nhiên, ngay sau khi cụ ông tự ý ngưng uống trà cây ban âu, hệ thống đào thải P-gp không còn bị kích thích nữa khiến nồng độ digoxin trong máu vọt lên ngưỡng độc [3]. Bệnh nhân nhập viện vì ngộ độc digoxin với biểu hiện điện tâm đồ có nhịp chậm bộ nối chỉ còn 36 lần/phút kèm ngoại tâm thu nhịp đôi (bigeminy) và phải cấp cứu theo phác đồ ngộ độc digitalis tiêu chuẩn [3].
Một nghiên cứu khác năm 2006 tại phòng thí nghiệm đã kiểm tra xem cây ban âu có làm sai lệch kết quả xét nghiệm máu đo nồng độ thuốc (như digoxin, quinidine, procainamide) hay không [6]. Khi trộn chiết xuất cây ban âu hoặc hoạt chất tinh khiết hypericin (2 microg/mL) và hyperforin (2 microg/mL) vào mẫu huyết thanh, các xét nghiệm miễn dịch hoàn toàn không bị nhiễu [6]. Điều này chứng tỏ nồng độ thuốc tim mạch giảm đi trên lâm sàng là do thuốc thực sự bị cơ thể đào thải mất, chứ không phải do lỗi máy xét nghiệm [6].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Xét về mặt lợi ích, các phân tích gộp từ hàng chục thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiết xuất cây ban âu có hiệu quả hơn giả dược trong điều trị trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình [4], [5]. Hiệu quả này được đánh giá tương đương với các thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) [4]. Với các đợt tâm trạng đi xuống thoáng qua và người bệnh hoàn toàn không dùng thuốc Tây nào khác, cây ban âu có thể là một lựa chọn ngắn hạn [4].
Tuy nhiên, giới hạn của thảo dược này rất rõ ràng. Chưa có đủ bằng chứng khoa học chứng minh cây ban âu có tác dụng ở người bị trầm cảm nặng [4]. Các chuyên gia dược lý nhận định cán cân lợi ích - nguy cơ của cây ban âu không hề vượt trội hơn thuốc chống trầm cảm tiêu chuẩn, nguyên nhân chính là do danh sách tương tác thuốc quá dài và phức tạp [4].
Về mặt dữ liệu nghiên cứu, các thử nghiệm dược động học đối chứng (như nghiên cứu năm 2008) thường thực hiện trên quy mô nhỏ (18 người khỏe mạnh) và theo dõi ngắn hạn trong 14 ngày [7]. Trong khi đó, dữ liệu trên bệnh nhân tim mạch thực tế chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc tổng quan y văn [1], [8], [3]. Dù vậy, vì hậu quả tương tác với thuốc chống đông máu và thuốc trợ tim có thể đe dọa tính mạng, giới y khoa vẫn xếp cây ban âu vào nhóm chống chỉ định hoặc cần thận trọng tối đa ở bệnh nhân tim mạch [8], [5].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược và thuốc tim mạch
Hiểu lầm phổ biến nhất là "thảo dược chỉ uống dạng trà loãng thì không sao". Thực tế, ca bệnh của cụ ông 80 tuổi bị ngộ độc digoxin nặng kèm rối loạn nhịp tim (nhịp chậm 36 lần/phút) xảy ra chính từ việc uống trà thảo mộc cây ban âu hằng ngày [3]. Dù ở dạng viên nén chuẩn hóa 300 mg hay dạng trà pha nước, hoạt chất hyperforin khi tích lũy đủ thời gian đều kích hoạt hệ thống đào thải thuốc [8], [7], [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là "uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc Tây vài tiếng sẽ tránh được tương tác". Điều này không đúng với cây ban âu. Nghiên cứu tế bào và lâm sàng chỉ ra tương tác của cây ban âu không phải là sự kết tủa trực tiếp trong dạ dày lúc mới uống, mà là sự kích thích cơ thể sinh ra nhiều bơm P-gp và enzyme gan trong suốt nhiều ngày dùng thuốc [8], [2]. Do đó, việc uống lệch giờ trong ngày không ngăn được tình trạng thuốc tim mạch bị đào thải nhanh [7], [2].
Hiểu lầm thứ ba là "thấy báo chí cảnh báo nguy hiểm thì phải vứt bỏ thảo dược ngay lập tức". Với người đang uống song song cây ban âu và các thuốc có khoảng điều trị hẹp như digoxin hoặc warfarin (đặc biệt khi bác sĩ đã từng tăng liều thuốc Tây để bù trừ), việc đột ngột ngưng thảo dược sẽ làm mất đi lực đẩy P-gp, khiến thuốc Tây ứ đọng lại trong máu và gây ngộ độc cấp tính [3], [5].
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh?
Theo статистик y khoa, gần 25% người đang dùng thuốc kê đơn có sử dụng kèm thảo dược [7]. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh hoặc thận trọng tối đa với cây ban âu:
Thứ nhất, người đang dùng thuốc điều trị tim mạch và tuần hoàn:
- Bệnh nhân dùng thuốc chống đông máu như warfarin hoặc phenprocoumon: Đây là nhóm có nguy cơ cao nhất [1]. Cây ban âu bị chống chỉ định dùng chung với warfarin vì làm mất tác dụng chống đông, dẫn đến nguy cơ tạo cục máu đông gây tắc mạch, đột quỵ [1], [4], [5].
- Bệnh nhân suy tim, rối loạn nhịp tim đang dùng digoxin: Cây ban âu làm giảm nồng độ digoxin khiến bệnh không được kiểm soát, hoặc gây ngộ độc nhịp tim nếu ngưng thảo dược đột ngột [1], [7], [3], [5].
- Người đang uống thuốc hạ mỡ máu nhóm statin (như simvastatin): Cây ban âu làm giảm nồng độ simvastatin trong máu, làm giảm hiệu quả bảo vệ mạch máu [1], [5].
Thứ hai, người đang dùng các thuốc kê đơn quan trọng khác: Cây ban âu chống chỉ định hoặc gây tương tác nguy hiểm với thuốc chống thải ghép tạng (cyclosporin, tacrolimus - nguy cơ hỏng tạng ghép), thuốc điều trị HIV (nhóm ức chế protease như indinavir, amprenavir), thuốc hóa trị ung thư (irinotecan), thuốc tránh thai đường uống (gây mang thai ngoài ý muốn), thuốc an thần (benzodiazepines) và thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI (nguy cơ gây hội chứng serotonin) [8], [4], [5].
Thứ ba, phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người sắp phẫu thuật: Do thiếu dữ liệu an toàn, không khuyến cáo dùng cây ban âu khi mang thai hoặc cho con bú [5]. Người chuẩn bị gây mê phẫu thuật cũng cần ngưng thảo dược này theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh tương tác với thuốc mê [5].
Ngoài ra, bản thân cây ban âu có thể gây rối loạn tiêu hóa, mệt mỏi, bồn chồn, dị ứng da [5]. Hoạt chất hypericin trong cây gây độc với ánh sáng (nhạy cảm ánh sáng), có thể làm da bị bỏng rát giống cháy nắng khi ra nắng hoặc khi làm thẩm mỹ bằng tia laser [4], [5]. Dùng quá liều lớn (từng ghi nhận ca uống 4,5 g chiết xuất khô mỗi ngày trong 2 tuần rồi uống 1 liều 15 g) có thể gây co giật và lú lẫn [5].
Nguyên tắc an toàn cho người bệnh tim mạch trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch và tránh các tai biến đáng tiếc từ tương tác thuốc, người bệnh cần áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:
Không tự ý bổ sung cây ban âu: Nếu đang uống bất kỳ loại thuốc huyết áp, mỡ máu, trợ tim hay chống đông máu nào, người bệnh không nên tự mua trà, viên nang thực phẩm chức năng có thành phần St. John’s wort (Hypericum perforatum) để chữa mất ngủ hay căng thẳng [1], [3], [5]. Hãy đọc kỹ bảng thành phần của các sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ, giảm stress nhập khẩu vì cây ban âu rất hay có mặt trong các công thức này.
Không tự ý ngưng đột ngột nếu đã lỡ dùng chung: Nếu bạn đang uống thuốc tim mạch (nhất là digoxin, warfarin) kèm với trà hoặc viên uống cây ban âu trong thời gian dài, tuyệt đối không tự ý cắt ngang thảo dược tại nhà [3]. Hãy mang cả vỏ hộp thảo dược và đơn thuốc đến gặp bác sĩ điều trị [3]. Khi ngưng cây ban âu, hệ thống enzyme và P-gp cần khoảng 1 tuần trên cơ thể người (hoặc khoảng 48 giờ trên mô hình tế bào) để trở về mức hoạt động bình thường [2], [5]. Bác sĩ sẽ cần theo dõi sát điện tâm đồ, xét nghiệm máu đo nồng độ thuốc và điều chỉnh giảm liều thuốc Tây phù hợp trong giai đoạn chuyển tiếp này [6], [3], [5].
Chia sẻ thẳng thắn với bác sĩ về tâm lý: Trầm cảm và lo âu rất thường gặp ở người mắc bệnh tim mạch mạn tính. Thay vì tự tìm thảo dược truyền miệng, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ tim mạch hoặc chuyên gia tâm lý để được kê các thuốc hoặc liệu pháp an toàn, không xung đột với phác đồ tim mạch hiện tại [4], [5].
Cây ban âu tuy có ích cho những trường hợp trầm cảm nhẹ ở người khỏe mạnh không dùng thuốc, nhưng lại là "kẻ phá bĩnh" nguy hiểm đối với đơn thuốc tim mạch [1], [4], [5]. Hiểu rõ cơ chế đào thải thuốc qua bơm P-glycoprotein giúp người bệnh cẩn trọng hơn trước các sản phẩm gắn mác tự nhiên [7], [2]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thêm hoặc bớt bất kỳ loại thảo dược nào chính là chìa khóa an toàn nhất cho trái tim của bạn [3], [5].