Nhiều người khi gặp căng thẳng kéo dài, uể oải hoặc có dấu hiệu sa sút tinh thần thường tìm đến các liệu pháp thảo dược với mong muốn tìm lại sự cân bằng. Trong số đó, cây ban âu (tên tiếng Anh là St. John’s Wort) là một trong những loại thảo mộc nổi tiếng và được sử dụng rộng rãi từ nhiều thế kỷ qua [1]. Câu hỏi thường gặp nhất đối với những ai bắt đầu sử dụng là: Cần dùng bao lâu thì tâm trạng mới thực sự chuyển biến?
Về mặt tác động sinh học thần kinh, nghiên cứu cho thấy những thay đổi tích cực trong việc xử lý cảm xúc có thể bắt đầu xuất hiện khá sớm, cụ thể là sau khoảng 7 ngày sử dụng liên tục [2]. Tuy nhiên, để những biến chuyển ở cấp độ tế bào thần kinh này chuyển hóa thành sự cải thiện rõ rệt về mặt cảm xúc trên lâm sàng, người bệnh thường cần một khoảng thời gian dài hơn và phải theo dõi chặt chẽ.
Tác động sinh học sớm: Não bộ phản ứng sau 7 ngày
Mô hình nhận thức thần kinh trong điều trị trầm cảm chỉ ra rằng các liệu pháp chống trầm cảm hoạt động bằng cách tạo ra các chuyển dịch tích cực tương đối sớm trong quá trình xử lý cảm xúc, sau đó mới dần chuyển hóa thành sự cải thiện lâm sàng theo thời gian [2]. Để kiểm tra xem cây ban âu có tạo ra phản ứng sớm này hay không, một nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm trên 48 người tình nguyện khỏe mạnh dùng cây ban âu hoặc giả dược trong 7 ngày [2].
Kết quả vào ngày thứ 7 cho thấy nhóm sử dụng cây ban âu đã xuất hiện những thay đổi xử lý cảm xúc tương tự như khi dùng các thuốc chống trầm cảm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin [2]. Cụ thể, người dùng thảo dược giảm mức độ nhận biết đối với các khuôn mặt thể hiện sự ghê tởm và giảm sự chú ý vào các khuôn mặt sợ hãi [2].
Bên cạnh đó, cây ban âu còn giúp tăng cường khả năng ghi nhớ các từ ngữ mang tính tích cực sau một tuần can thiệp [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận tác động của thảo dược này lên các khía cạnh nhận thức khác như trí nhớ làm việc [2]. Điều này chứng minh rằng cây ban âu có thể kích hoạt những phản ứng sinh học sớm trên hệ thần kinh chỉ sau khoảng một tuần [2].
Cơ chế tác động đa chiều lên hệ thần kinh trung ương
Cây ban âu là một trong những loài thảo mộc được nghiên cứu sâu rộng nhất về mặt hóa thực vật [3]. Chiết xuất từ phần trên mặt đất của loài cây này chứa một loạt các hợp chất có hoạt tính sinh học như các dẫn xuất flavonol, biflavone, proanthocyanidine, xanthone, phloroglucinol và naphthodianthrone [3] [4]. Các sản phẩm hiện nay thường được chuẩn hóa dựa trên hàm lượng hypericin, dù hyperforin và bioflavonoid cũng được xem là những thành phần chịu trách nhiệm chính cho hoạt tính [4].
Về mặt sinh hóa, chiết xuất cây ban âu ức chế sự hấp thu qua synap của serotonin, dopamine và noradrenaline với ái lực tương đương nhau [3]. Thậm chí, thảo dược này còn thể hiện tác dụng ức chế rõ ràng đối với sự thu nhận tế bào thần kinh của cả gamma-aminobutyric acid (GABA) và L-glutamate [5]. Cho đến nay, không có loại thuốc chống trầm cảm tổng hợp nào có được phổ ức chế rộng tương đương trên nhiều chất dẫn truyền thần kinh như vậy [5].
Riêng đối với hoạt chất hyperforin và chất tương tự adhyperforin, chúng không hoạt động như một chất ức chế cạnh tranh tại vị trí liên kết của protein vận chuyển mà làm thay đổi gradient natri, từ đó dẫn đến việc ức chế tái hấp thu [5]. Chiết xuất này cũng được chứng minh là chất ức chế yếu hoạt tính của men monoamine oxidase-A và monoamine oxidase-B [3].
Ở các mô hình sinh vật sống, chiết xuất cây ban âu làm giảm thụ thể beta-adrenergic và làm tăng mật độ thụ thể serotonin 5-HT(2) ở vỏ não trước trán của chuột [3]. Trong thử nghiệm bơi cưỡng bức ở động vật, chiết xuất giúp giảm đáng kể thời gian bất động và bảo vệ chuột trước những tác động tiêu cực của tình trạng căng thẳng không thể tránh khỏi [3]. Ngoài ra, các nghiên cứu thần kinh nội tiết còn gợi ý rằng thảo dược này tham gia vào việc điều hòa các gene kiểm soát chức năng của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận [3].
Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả cải thiện tâm trạng
Các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích hiệu quả của cây ban âu so với giả dược và các loại thuốc điều trị trầm cảm tiêu chuẩn [6]. Một phân tích tổng hợp trên 22 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy chiết xuất cây ban âu có hiệu quả vượt trội hơn hẳn so với giả dược với nguy cơ tương đối là 1,98 [6]. Đồng thời, hiệu quả của nó không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê khi so sánh trực tiếp với các thuốc chống trầm cảm thông thường [6].
Khi thực hiện phân tích phụ trên các thử nghiệm đáp ứng tiêu chí phương pháp luận khắt khe hơn, kết quả vẫn khẳng định cây ban âu vượt trội hơn giả dược với nguy cơ tương đối là 1,77 [6]. Hiệu quả điều trị của thảo mộc này vẫn tương đương với các thuốc chống trầm cảm chuẩn với nguy cơ tương đối đạt 1,04 [6]. Ngoài ra, các tác dụng phụ xảy ra ở nhóm dùng thuốc chống trầm cảm thông thường thường xuyên hơn so với nhóm dùng cây ban âu [6].
Các phân tích tổng hợp khác cũng ghi nhận chiết xuất cây ban âu có hiệu quả vượt trội hơn giả dược ở bệnh nhân trầm cảm mức độ nhẹ và vừa [1]. Một số nghiên cứu cho thấy hiệu quả của thảo dược này tương đương với các thuốc như imipramine hoặc các thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin [4]. Thậm chí có thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng tác dụng của thảo dược có thể tương đương với paroxetine trong điều trị trầm cảm từ vừa đến nặng và có khả năng dung nạp tốt [4].
Bên cạnh trầm cảm, cây ban âu còn được sử dụng và nghiên cứu khả năng hỗ trợ trong rối loạn cảm xúc theo mùa, lo âu và hội chứng tiền kinh nguyệt [4]. Thảo mộc này được coi là một phương án có thể chấp nhận để quản lý ngắn hạn trạng thái ủ rũ, chán nản thoáng qua khi không có nguy cơ tương tác thuốc [1].
Những giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến
Mặc dù có nhiều bằng chứng tích cực, việc sử dụng cây ban âu vẫn tồn tại những ranh giới y khoa cần được hiểu đúng. Một hiểu lầm phổ biến là nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên có thể chữa khỏi mọi mức độ trầm cảm một cách an toàn tuyệt đối. Thực tế, các dữ liệu khoa học hiện tại chưa đủ để xác định rõ hiệu quả của cây ban âu đối với bệnh nhân trầm cảm nặng [1].
Một đánh giá y khoa toàn diện chỉ ra rằng dữ liệu vẫn chưa đủ để chấp nhận hypericum như một chế phẩm chống trầm cảm hàng đầu được lựa chọn đầu tay [7]. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết phải chuẩn hóa liều lượng, tiến hành các thử nghiệm có độ dài thời gian đầy đủ, cũng như thực hiện các nghiên cứu dài hạn để đánh giá nguy cơ tái phát bệnh [7]. Trong thực hành lâm sàng, cây ban âu được coi là lựa chọn không phù hợp cho các trường hợp trầm cảm nặng [1].
Một phân tích tổng hợp cũng cho thấy các dữ liệu lâm sàng về hiệu quả đôi khi vẫn còn thiếu tính nhất quán [4]. Hơn nữa, cơ chế hoạt động chính xác của toàn bộ chiết xuất cây ban âu trong việc cải thiện tâm trạng về lâu dài trên người vẫn còn nhiều câu hỏi mở [6] [3]. Do đó, người dùng không nên tự ý thay thế các phác đồ điều trị chuyên khoa bằng các viên uống thảo dược mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ.
Ai nên thận trọng và cảnh báo tương tác thuốc nguy hiểm
Cây ban âu được chuyển hóa chủ yếu qua gan và có đặc tính gây cảm ứng mạnh men CYP3A4, một trong những isoenzyme quan trọng của hệ thống cytochrome P450 [1] [4]. CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa rất nhiều loại thuốc thông dụng, vì vậy cây ban âu có thể làm giảm mạnh nồng độ và hiệu quả của các thuốc điều trị phối hợp [1] [4].
Cụ thể, việc dùng thảo dược này làm giảm tác dụng của thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine hoặc tacrolimus, dẫn đến nguy cơ thải ghép ở người ghép tạng [1] [4]. Nó làm giảm hiệu quả của thuốc tránh thai đường uống dẫn đến nguy cơ mang thai ngoài ý muốn, làm giảm tác dụng của thuốc chống đông đường uống gây nguy cơ huyết khối, và làm suy giảm hiệu lực của các thuốc ức chế protease điều trị HIV hay các thuốc kháng retrovirus [1] [4]. Ngoài ra, thảo dược còn làm giảm sinh khả dụng của thuốc trợ tim digoxin, giảm tác dụng của thuốc chống động kinh và các thuốc hóa trị ung thư như irinotecan [1] [4].
Mối nguy hiểm lớn khác là hội chứng serotonin, một tình trạng nhiễm độc thần kinh đe dọa tính mạng, có thể xảy ra khi kết hợp cây ban âu với các thuốc chống trầm cảm khác, thuốc giống giao cảm hoặc nhóm triptan [8] [4]. Thảo dược này cũng có thể gây ra hội chứng serotonin ở những bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm [8]. Bên cạnh đó, cây ban âu còn có thể liên quan đến tình trạng rụng tóc ở một số trường hợp [8].
Các tác dụng phụ thông thường khác đã được báo cáo bao gồm buồn nôn, đau đầu, táo bón, chóng mặt, lú lẫn, mệt mỏi, khô miệng và một tỷ lệ nhỏ gặp phản ứng nhạy cảm ánh sáng trên da [1] [4]. Vì các tương tác phức tạp này, cán cân lợi ích và nguy cơ của cây ban âu nhìn chung không tốt hơn các thuốc chống trầm cảm thông thường, chủ yếu do rủi ro tương tác thuốc rất cao [1].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Việc sử dụng cây ban âu nhất thiết phải được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế [4]. Trước khi quyết định dùng loại thảo dược này, người bệnh bắt buộc phải thông báo đầy đủ cho bác sĩ về tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm chức năng đang dùng [1] [4].
Người bệnh tuyệt đối không được tự ý kết hợp cây ban âu khi đang uống các loại thuốc chống trầm cảm Tây y, thuốc tránh thai, thuốc chống đông máu hay thuốc ức chế miễn dịch [1] [4]. Đối với các trường hợp tâm trạng sa sút chỉ mang tính chất thoáng qua, ở mức độ nhẹ và không có nguy cơ tương tác thuốc, thảo dược có thể được xem xét dùng ngắn hạn theo chỉ dẫn chuyên môn [1].
Tóm lại, những biến chuyển sinh học đầu tiên trên não bộ có thể được ghi nhận sau 7 ngày dùng cây ban âu đúng cách [2]. Tuy nhiên, do dược tính tác động rất mạnh lên các chất dẫn truyền thần kinh và nguy cơ tương tác thuốc phức tạp, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý sử dụng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe [8] [4].
