Nhiều phụ nữ có thói quen dùng viên uống hoặc trà thảo dược để giảm căng thẳng, cải thiện tâm trạng khi làm việc áp lực. Trong số đó, cây ban âu (St. John’s Wort) là dược liệu phổ biến được nhiều người truyền tai nhau sử dụng mỗi ngày song song với thuốc tránh thai hằng ngày. Tuy nhiên, không ít người bất ngờ gặp tình trạng ra máu âm đạo bất thường hoặc thậm chí mang thai ngoài ý muốn dù uống thuốc ngừa thai rất đúng giờ.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là: Có. Việc uống cây ban âu chung với thuốc tránh thai đường uống có thể làm giảm nồng độ hormone ngừa thai trong máu, gây chảy máu giữa chu kỳ và làm tăng nguy cơ mang thai ngoài ý muốn [1], [2]. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cơ chế dược liệu này kích hoạt mạnh mẽ hệ thống enzyme gan, khiến thuốc tránh thai bị cơ thể phân hủy và đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng [3], [2].

Cây ban âu là gì và vì sao lại đụng độ với thuốc Tây?

Cây ban âu (tên khoa học: Hypericum perforatum, tiếng Anh: St. John's Wort) là thảo dược đã được sử dụng rộng rãi hàng thế kỷ qua [1], [3]. Hàng chục thử nghiệm lâm sàng và các phân tích gộp đã chứng minh chiết xuất cây ban âu có hiệu quả hơn giả dược trong việc cải thiện chứng trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Thậm chí, hiệu quả của thảo dược này được ghi nhận tương đương với nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng và thuốc ức chế tái hấp thu serotonin [1].

Tuy mang lại lợi ích cho tâm trạng khi dùng đơn lẻ, cây ban âu lại chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như hyperforin, hypericin, pseudohypericin và các flavonoid (quercetin, quercitrin, I3,II8-biapigenin) [4]. Trong đó, hyperforin vừa là chất chính tạo nên tác dụng chống trầm cảm, vừa là thủ phạm chính gây ra các tương tác thuốc nghiêm trọng [4]. Mức độ nguy hiểm trên lâm sàng của tương tác giữa cây ban âu và thuốc điều trị đã được ghi nhận từ giai đoạn năm 1999-2000, khi nhiều phòng khám trên thế giới báo cáo thảo dược này làm tụt nồng độ thuốc chống thải ghép cyclosporine A trong máu, dẫn đến thải ghép nội tạng ở bệnh nhân ghép tạng [4].

Cơ chế enzyme CYP3A4 "quét sạch" thuốc tránh thai

Để hiểu vì sao thảo dược lại làm mất tác dụng của thuốc tránh thai, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý thuốc tại gan và ruột. Khi uống thuốc tránh thai kết hợp, hai thành phần hormone chính là ethinyl estradiol và progestin sẽ đi vào máu để ngăn cản sự rụng trứng [2]. Quá trình chuyển hóa và đào thải hai hormone này phụ thuộc trực tiếp vào một loại enzyme chủ chốt ở gan và ruột có tên là cytochrome P450 3A4, viết tắt là CYP3A4 [3], [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã làm sáng tỏ cơ chế phân tử của hiện tượng này [5]. Các nhà khoa học phát hiện hoạt chất hyperforin trong cây ban âu gắn kết rất mạnh (với chỉ số ái lực Ki = 27 nM) vào một thụ thể hạt nhân có tên là pregnane X (PXR) [5]. Khi thụ thể PXR bị kích hoạt bởi dịch chiết ban âu hoặc hyperforin, các tế bào gan người sẽ tăng cường sản xuất enzyme CYP3A4 [5]. Ước tính, hyperforin là chất kích hoạt thụ thể PXR mạnh nhất từng được phát hiện cho đến thời điểm nghiên cứu năm 2014 [4].

Không dừng lại ở CYP3A4, cây ban âu còn kích thích hoạt động của các enzyme chuyển hóa thuốc khác như CYP2C19, CYP2E1, CYP2C9, CYP2D9 và làm tăng biểu hiện của P-glycoprotein (P-gp) — một protein đóng vai trò như "máy bơm" đẩy thuốc ra khỏi tế bào ruột [3], [6], [4]. Trong khi hyperforin kích hoạt CYP3A4, hoạt chất hypericin được cho là thành phần gây cảm ứng P-glycoprotein [7]. Sự kết hợp giữa việc "bơm" thuốc ra ngoài tại ruột (do tăng P-gp) và "đốt cháy" thuốc tăng tốc tại gan và ruột (do tăng CYP3A4) khiến thuốc bị cản trở hấp thu và bị phá hủy quá nhanh [3]. Do enzyme CYP3A4 tham gia vào quá trình chuyển hóa oxy hóa của hơn 50% tổng số các loại thuốc điều trị hiện nay, việc tăng tốc enzyme này kéo theo hàng loạt thuốc bị sụt giảm nồng độ trong máu xuống dưới ngưỡng có tác dụng [3], [5].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về nguy cơ vỡ kế hoạch?

Tác động của cây ban âu lên thuốc tránh thai không chỉ là lý thuyết trong phòng thí nghiệm mà đã được kiểm chứng trên người thật. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2003 đã khảo sát trực tiếp trên 18 phụ nữ khỏe mạnh [8]. Những người tham gia được dùng thuốc tránh thai đường uống liều thấp (chứa 0,02 mg ethinyloestradiol và 0,150 mg desogestrel) theo 3 giai đoạn: uống thuốc tránh thai một mình (chu kỳ đối chứng), uống kèm 300 mg chiết xuất cây ban âu ngày 2 lần (chu kỳ A), và uống kèm 300 mg chiết xuất cây ban âu ngày 3 lần (chu kỳ B) [8].

Kết quả đo đạc ở trạng thái ổn định cho thấy nồng độ của thành phần ethinyloestradiol không thay đổi đáng kể qua các chu kỳ [8]. Tuy nhiên, thành phần hormone thứ hai là 3-ketodesogestrel lại bị sụt giảm nghiêm trọng [8]. Cụ thể, tổng lượng thuốc hấp thu vào máu trong 24 giờ (AUC) của 3-ketodesogestrel giảm từ 31,2 ng/ml.h xuống còn 17,7 ng/ml.h (tức giảm 43,9%) ở chu kỳ uống ban âu 2 lần/ngày, và giảm 41,7% ở chu kỳ uống 3 lần/ngày [8]. Nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) của hormone này cũng giảm lần lượt 17,8% (từ 3,6 ng/ml xuống 3,0 ng/ml) ở chu kỳ A và giảm 22,8% ở chu kỳ B [8]. Hệ quả rõ rệt nhất là tỷ lệ phụ nữ bị chảy máu âm đạo bất thường giữa chu kỳ tăng vọt: từ 35% (6/17 người) khi chỉ uống thuốc tránh thai lên tới 77% (13/17 người) ở chu kỳ A và 88% (15/17 người) ở chu kỳ B [8]. Dù nghiên cứu năm 2003 chưa ghi nhận hiện tượng rụng trứng trong thời gian ngắn theo dõi trên nhóm nhỏ này, sự tụt giảm hơn 40% nồng độ hormone là con số đáng báo động [8].

Để có cái nhìn toàn diện hơn, một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã rà soát cơ sở dữ liệu PubMed và Cochrane Library, sàng lọc từ 48 bài báo để phân tích sâu 4 nghiên cứu đối chứng đạt chuẩn đánh giá việc dùng chung cây ban âu và thuốc tránh thai nội tiết ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [2]. Kết quả tổng hợp từ 4 nghiên cứu này chỉ ra:

  • Về dấu hiệu rụng trứng: Hai nghiên cứu không thấy thay đổi, nhưng một nghiên cứu ghi nhận sự phát triển nang trứng tăng lên và có khả năng xảy ra rụng trứng khi dùng chung hai loại này [2].
  • Về triệu chứng lâm sàng: Ba trên bốn nghiên cứu chứng minh nguy cơ chảy máu giữa chu kỳ (breakthrough bleeding) tăng lên rõ rệt [2].
  • Về nồng độ thuốc: Ba nghiên cứu cho thấy sự sụt giảm đáng kể nồng độ hormone trong cơ thể [2]. Nghiên cứu duy nhất không thấy sự khác biệt đáng kể về dược động học là nghiên cứu sử dụng một chế phẩm cây ban âu có hàm lượng hoạt chất hypericin thấp [2].

Bên cạnh các thử nghiệm có đối chứng, một bài tổng quan hệ thống năm 2004 thu thập dữ liệu từ Trung tâm Giám sát Thuốc Quốc tế của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Cơ quan Quản lý Thuốc và Sản phẩm Chăm sóc Sức khỏe Vương quốc Anh (MHRA) tính đến tháng 6/2003 cũng ghi nhận nhiều báo cáo ca bệnh thực tế về tình trạng chảy máu bất thường và mang thai ngoài ý muốn ở phụ nữ dùng thuốc tránh thai kèm cây ban âu [7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích của cây ban âu là có thật đối với chứng trầm cảm nhẹ đến vừa hoặc cải thiện tâm trạng buồn bã thoáng qua trong ngắn hạn khi người dùng không uống kèm các thuốc khác [1], [6]. Khi dùng đơn độc (đơn trị liệu), thảo dược này có hồ sơ dung nạp tốt, tác dụng phụ thường ít và nhẹ [1], [7].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của cây ban âu khiến cán cân lợi ích - nguy cơ của nó không vượt trội hơn thuốc chống trầm cảm tiêu chuẩn chính là rủi ro tương tác thuốc quá rộng [1]. Về mặt bằng chứng đối với thuốc tránh thai, tổng quan năm 2016 kết luận cây ban âu gây cảm ứng chuyển hóa thuốc tránh thai kết hợp ở mức độ yếu đến trung bình, làm tăng nguy cơ rụng trứng và chảy máu giữa kỳ, từ đó làm giảm hiệu quả ngừa thai [2]. Một giới hạn khác trong thực tế là các sản phẩm thảo dược hiện không phải trải qua quy trình kiểm định khắt khe như thuốc Tây, khiến hàm lượng hoạt chất (như hyperforin, hypericin) giữa các chế phẩm có thể khác nhau, làm mức độ tương tác khó lường trước hoàn toàn [3], [2]. Ngoài ra, chưa có đủ bằng chứng cho thấy cây ban âu có tác dụng ở người bị trầm cảm nặng [1].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược và thuốc tránh thai

Hiểu lầm phổ biến nhất là "thảo dược tự nhiên thì lành tính, uống chung với thuốc gì cũng được". Thực tế, các hợp chất thực vật (phytochemicals) trong cây ban âu có thể gây ra những tương tác làm thuốc dùng kèm bị mất tác dụng hoặc trở nên độc hại, dẫn đến bệnh tình nặng hơn hoặc mang thai ngoài ý muốn [3], [6]. Không chỉ cây ban âu, nhiều dược liệu quen thuộc khác cũng có khả năng tác động lên hệ enzyme cytochrome P450 như kế sữa (Milk thistle), bạch chỉ (Angelica dahurica), nhân sâm (ginseng), các chế phẩm từ tỏi (garlic), đan sâm (Danshen) và cam thảo (liquorice) [3].

Hiểu lầm thứ hai là thấy ra máu lấm tấm giữa chu kỳ chỉ nghĩ do "nóng trong người" hoặc rối loạn nội tiết thông thường. Thực chất, chảy máu giữa chu kỳ (chiếm tới 77-88% người dùng trong thử nghiệm năm 2003) là dấu hiệu cảnh báo nồng độ hormone tránh thai trong máu đã bị tụt giảm mạnh do tương tác với cây ban âu [7], [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cây ban âu?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống nếu không muốn mang thai ngoài ý muốn [1], [6]. Phụ nữ đang mang thai hoặc đang cho con bú cũng được khuyến cáo không sử dụng cây ban âu do thiếu dữ liệu lâm sàng đảm bảo an toàn [6].

Nhóm thứ hai là những người đang điều trị các bệnh lý cần dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp hoặc chuyển hóa qua CYP3A4 và P-glycoprotein [7]. Cây ban âu bị chống chỉ định dùng chung với:

  • Thuốc ức chế miễn dịch chống thải ghép như cyclosporin, tacrolimus (nguy cơ thải ghép nội tạng) [1], [6], [7].
  • Thuốc kháng virus điều trị HIV nhóm ức chế protease (indinavir, amprenavir) và nhóm ức chế men sao chép ngược không nucleoside (nevirapine) [3], [6], [7].
  • Thuốc chống đông máu đường uống như warfarin (nguy cơ hình thành huyết khối gây tắc mạch) [1], [6].
  • Thuốc điều trị ung thư như irinotecan và imatinib mesylate [6], [7].

Ngoài ra, cần hết sức thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ nếu đang dùng thuốc trợ tim digoxin, thuốc hạ mỡ máu simvastatin, thuốc dị ứng fexofenadine, thuốc an thần nhóm benzodiazepines, methadone, hay thuốc điều trị tuyến tiền liệt finasteride [1], [6]. Người đang uống thuốc chống trầm cảm Tây y (như amitriptyline hoặc nhóm ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc SSRI) tuyệt đối không tự ý uống thêm cây ban âu vì nguy cơ gây "hội chứng serotonin" rất nguy hiểm, việc kết hợp chỉ được thực hiện khi có đơn và sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa [1], [6], [7].

Về tác dụng phụ trực tiếp, người dùng cây ban âu có thể gặp rối loạn tiêu hóa, mệt mỏi, bồn chồn hoặc dị ứng da [6]. Đặc biệt, hoạt chất hypericin trong cây này gây độc với ánh sáng (phototoxic), có thể làm da bị nhạy cảm và bỏng nắng; do đó người dùng cần tránh phơi nắng gắt hoặc làm các thủ thuật laser thẩm mỹ trên da trong thời gian uống [1], [6]. Tuyệt đối không dùng quá liều: y văn đã ghi nhận một ca ngộ độc bị co giật và lú lẫn sau khi uống 4,5 g chiết xuất khô mỗi ngày trong 2 tuần, tiếp theo là một liều duy nhất 15 g [6].

Áp dụng thực tế: Làm sao để an toàn?

Nếu bạn đang dùng thuốc tránh thai hàng ngày (đặc biệt là loại liều thấp), nguyên tắc an toàn nhất là tránh sử dụng các loại trà, viên nang hay thực phẩm chức năng có chứa chiết xuất cây ban âu (St. John's Wort / Hypericum perforatum) [6], [8]. Khi mua các viên uống giảm stress, hỗ trợ giấc ngủ từ thảo dược ngoại nhập, hãy đọc kỹ bảng thành phần xem có tên dược liệu này hay không.

Trong trường hợp bắt buộc phải dùng cây ban âu hoặc bạn đã lỡ uống chung hai loại với nhau, hãy trao đổi với bác sĩ để sử dụng thêm biện pháp bảo vệ dự phòng (như bao cao su) hoặc chuyển sang phương pháp ngừa thai không phụ thuộc vào chuyển hóa qua gan. Một thông tin thực tế rất quan trọng từ nghiên cứu năm 2022 là: sau khi ngừng uống cây ban âu hoàn toàn, hoạt động của các enzyme gan (như CYP3A4) và P-glycoprotein sẽ mất khoảng 1 tuần để quay trở về mức bình thường [6]. Điều này có nghĩa là hiệu ứng "phá hủy thuốc nhanh" không biến mất ngay lập tức trong ngày một ngày hai sau khi ngưng thảo dược; bạn vẫn cần duy trì biện pháp bảo vệ hoặc theo dõi y tế ít nhất trong vòng 1 tuần sau khi dừng cây ban âu [6]. Quy tắc ngừng trước 1 tuần này cũng được khuyến cáo áp dụng trước khi bệnh nhân bước vào các ca phẫu thuật có gây mê để tránh tương tác thuốc mê [6].

Bất kỳ khi nào đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính mà muốn bắt đầu uống thêm, ngừng uống hoặc thay đổi liều lượng của cây ban âu, người bệnh đều cần được bác sĩ theo dõi chặt chẽ nồng độ thuốc trong máu [7].

Tóm lại, cây ban âu dù có lợi cho tâm trạng nhưng lại là một chất kích hoạt enzyme CYP3A4 cực mạnh, có thể làm giảm hơn 40% nồng độ hormone của thuốc tránh thai và dẫn đến chảy máu bất thường hoặc mang thai ngoài ý muốn [5], [2], [8]. Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại khi kết hợp cùng thuốc Tây [3]. Để bảo vệ sức khỏe sinh sản và hiệu quả điều trị, hãy luôn thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ về mọi loại thảo dược bạn đang dùng trước khi bắt đầu bất kỳ đơn thuốc nào [1], [6].