Thói quen dùng lá vông nem trị mất ngủ và nỗi lo của người huyết áp thấp
Trong đời sống thường nhật, nhiều người Việt có thói quen hái lá vông nem nấu canh hoặc sắc lấy nước uống mỗi khi gặp tình trạng khó ngủ, trằn trọc hoặc căng thẳng thần kinh. Đây là một kinh nghiệm dân gian được truyền miệng rộng rãi qua nhiều thế hệ nhờ tính tiện dụng và cảm giác dễ chịu mang lại sau khi dùng. Không ít gia đình thậm chí còn trồng sẵn một vài cây vông nem ở góc vườn để tiện hái lá dùng bất cứ khi nào thấy cơ thể mệt mỏi hay mất ngủ kéo dài.
Tuy nhiên, đối với những người có cơ địa huyết áp thấp, việc tùy tiện uống nước sắc loại lá này lại làm dấy lên nhiều nỗi lo ngại về sức khỏe tim mạch. Nhiều người nhận thấy sau khi uống nước lá vông nem, họ không chỉ cảm thấy buồn ngủ mà đôi khi còn gặp hiện tượng choáng váng, xây xẩm mặt mày khi đứng lên ngồi xuống. Mối băn khoăn về việc liệu dược liệu quen thuộc này có tác động làm giảm huyết áp hay không đang là câu hỏi được rất nhiều độc giả quan tâm.
Người huyết áp thấp có nên uống nước sắc lá vông nem?
Câu trả lời ngắn gọn là người có huyết áp thấp nên hết sức thận trọng và tốt nhất không nên tự ý dùng nước sắc lá vông nem đậm đặc để chữa mất ngủ. Mặc dù lá vông nem là vị thuốc an thần quen thuộc, các dữ liệu khoa học thực nghiệm trên chi thực vật này cho thấy chúng có hoạt tính làm giảm các chỉ số huyết động và hạ huyết áp. Khi một người vốn đã có mức huyết áp nền thấp tiếp nhận thêm các hợp chất có hoạt tính giãn mạch hoặc hạ áp, nguy cơ tụt huyết áp quá mức là rất dễ xảy ra.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh là hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người huyết áp thấp để xác định mức độ an toàn tuyệt đối của nước sắc lá vông nem. Hầu hết các dữ liệu y học hiện đại mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật thực nghiệm hoặc trong ống nghiệm. Do đó, việc tự ý sử dụng nước sắc này như một biện pháp thường xuyên có thể đẩy người huyết áp thấp vào tình thế đối mặt với nhiều phản ứng bất lợi nguy hiểm cho sức khỏe tim mạch và tuần hoàn não.
Tác dụng hạ áp trong nghiên cứu thực nghiệm
Để hiểu rõ hơn về tiềm năng tác động lên huyết áp của cây vông, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên các loài thuộc chi Vông nem (Erythrina). Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá hoạt tính hạ huyết áp và hạ đường huyết của dịch chiết nước từ vỏ thân cây Erythrina senegalensis trên chuột cống đực bị kết hợp cả tăng huyết áp và đái tháo đường [1]. Trong nghiên cứu này, bệnh lý được gây ra bằng cách cho chuột uống dung dịch đường sucrose 15% và cồn 40 độ trong 30 ngày, sau đó tiêm tĩnh mạch streptozotocin liều 40 mg/kg [1].
Các con chuột bệnh được chia thành nhiều nhóm nhỏ, trong đó có các nhóm được uống dịch chiết nước từ thực vật ở liều 100 mg/kg và 200 mg/kg mỗi ngày kéo dài suốt 28 ngày liên tục [1]. Kết thúc đợt can thiệp, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đo đạc trực tiếp các thông số huyết động học thông qua đường ống thông động mạch [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nước của loài thuộc chi Vông nem này đã làm giảm đáng kể các chỉ số huyết động ở nhóm chuột bị bệnh, qua đó chứng minh hoạt tính hạ huyết áp rõ rệt trên động vật thực nghiệm [1].
Dù nghiên cứu thực hiện trên vỏ thân của loài Erythrina senegalensis, kết quả này phản ánh đặc tính sinh học chung đáng chú ý của các hợp chất trong chi Vông nem đối với hệ thống tim mạch [1]. Việc dịch chiết có khả năng làm giảm các chỉ số huyết động trên mô hình động vật là bằng chứng cảnh báo rằng các hoạt chất tự nhiên trong cây có thể gây ức chế hoặc làm hạ áp lực dòng máu tuần hoàn [1].
Nguy cơ tụt huyết áp tư thế và những dấu hiệu nguy hiểm
Đối với những người có chỉ số huyết áp tâm thu thường xuyên dưới 90 mmHg hoặc huyết áp tâm trương dưới 60 mmHg, sự sụt giảm thêm của áp lực mạch máu có thể dẫn tới hiện tượng tụt huyết áp tư thế đứng. Đây là tình trạng huyết áp bị giảm đột ngột khi một người thay đổi tư thế từ nằm hoặc ngồi sang đứng thẳng. Nếu người bệnh vừa dùng các chất có xu hướng làm hạ huyết động, hệ thống mạch máu sẽ không kịp co lại để duy trì áp lực tưới máu lên não bộ.
Khi huyết áp tư thế bị tụt, lượng oxy và dưỡng chất cung cấp cho hệ thần kinh trung ương bị gián đoạn tạm thời. Người bệnh sẽ nhanh chóng xuất hiện các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, tối sầm mặt mày, cảm giác lảo đảo, mất thăng bằng hoặc thậm chí ngất xỉu. Đối với người cao tuổi hoặc người có thể trạng suy nhược, việc ngất xỉu do tụt huyết áp tư thế còn kéo theo nguy cơ té ngã, chấn thương sọ não hoặc gãy xương vô cùng nguy hiểm.
Bên cạnh đó, việc tụt huyết áp nghiêm trọng còn khiến các cơ quan quan trọng như tim và thận không nhận đủ lượng máu cần thiết để duy trì hoạt động bình thường. Thay vì mang lại một giấc ngủ êm dịu, người bệnh có thể rơi vào trạng thái mệt lả, vã mồ hôi lạnh, chân tay bủn rủn và cảm thấy kiệt sức hơn vào buổi sáng hôm sau. Đây chính là lý do vì sao người có huyết áp thấp không nên xem nhẹ tác động giãn mạch của thảo dược.
Ảnh hưởng đến đông máu: Dữ liệu thực nghiệm cần lưu tâm
Ngoài các tác động lên huyết động học, các nhà nghiên cứu còn phân tích sâu hơn về những hoạt chất sinh học khác hiện diện trong cây vông nem (Erythrina variegata). Một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 1996 đã khảo sát khả năng ức chế men proteinase của các phân tử protein tách chiết từ cây vông nem đối với hệ thống đông máu và tiêu sợi huyết ở người [2]. Các chất ức chế trypsin họ Kunitz mang tên ETIa và ETIb từ cây vông nem đã được chứng minh là làm kéo dài thời gian đông máu ngoại sinh và nội sinh trong huyết tương người [2].
Cụ thể, nghiên cứu thực nghiệm này ghi nhận ETIa và ETIb làm kéo dài thời gian thromboplastin một phần được hoạt hóa (APTT) cũng như thời gian prothrombin (PT) của mẫu huyết tương người [2]. Phân tích sâu hơn cho thấy hai hoạt chất này ức chế hoạt tính phân giải của yếu tố đông máu Xa, đồng thời hoạt chất ETIb còn ức chế kallikrein trong huyết tương [2]. Đáng chú ý, các chất ức chế ETIa và ETIb cũng thể hiện khả năng ức chế plasmin, một enzym then chốt trong hệ thống phân hủy cục máu đông [2].
Những phát hiện trong phòng thí nghiệm này cho thấy các thành phần protein trong cây vông nem có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng đông máu và cầm máu của cơ thể người [2]. Mặc dù các thử nghiệm này được thực hiện trong môi trường ống nghiệm với các phân đoạn tinh khiết, chúng cung cấp thêm góc nhìn thận trọng về việc sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ vông nem, đặc biệt khi cơ thể người dùng đang có các vấn đề về tuần hoàn hoặc đang dùng các thuốc điều trị phối hợp.
Bằng chứng khoa học hiện tại: Lợi ích và những giới hạn rõ rệt
Khi đánh giá các tài liệu y học hiện có, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khách quan giữa tiềm năng dược lý và mức độ tin cậy của bằng chứng. Lợi ích an thần của lá vông nem phần lớn bắt nguồn từ kinh nghiệm sử dụng dân gian lâu đời. Trong khi đó, các nghiên cứu xác nhận tác dụng hạ huyết áp chỉ mới được thực hiện trên chuột cống đực bị tiểu đường kèm tăng huyết áp [1], chứ chưa từng có nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người huyết áp thấp.
Hơn nữa, có sự khác biệt rõ rệt về bộ phận dùng và loài thực vật giữa các nghiên cứu. Thử nghiệm hạ áp năm 2020 sử dụng dịch chiết nước từ vỏ thân của loài Erythrina senegalensis với liều lượng chuẩn hóa là 100 mg/kg và 200 mg/kg [1]. Trong đời sống hàng ngày, người dân Việt Nam lại chủ yếu hái lá của loài vông nem (Erythrina variegata) để đun nấu theo cách thủ công. Nồng độ hoạt chất trong lá và vỏ thân của hai loài khác nhau có thể chênh lệch rất lớn.
Một giới hạn quan trọng khác là sự chuyển hóa giữa cơ thể động vật và cơ thể người hoàn toàn không đồng nhất. Kết quả hạ huyết áp ghi nhận trên chuột cống [1] không thể được ngoại suy trực tiếp thành một phác đồ hay chỉ định an toàn trên người. Do đó, các bằng chứng hiện có chỉ đóng vai trò cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn chứ chưa thể khẳng định chắc chắn liều lượng nào từ nước lá vông sắc sẽ gây tụt huyết áp nguy hiểm trên từng cá thể cụ thể.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá vông nem
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được". Nhiều người cho rằng nước lá vông chỉ là một loại trà thanh nhiệt, an thần đơn thuần nên thường hái một nắm lớn đem sắc đặc và uống liên tục nhiều ngày. Việc dùng quá liều hoặc dùng nước sắc quá đặc có thể làm tăng lượng hoạt chất đi vào cơ thể, từ đó dễ bộc lộ các tác dụng bất lợi lên tim mạch và huyết áp.
Một sai lầm khác là đánh đồng tác dụng an thần với việc bồi bổ hay điều hòa huyết áp. Tình trạng mất ngủ ở người huyết áp thấp thường bắt nguồn từ việc lưu thông máu lên não kém, khiến các tế bào thần kinh không được nuôi dưỡng đầy đủ. Nếu nhầm lẫn rằng uống nước lá vông nem sẽ giúp "trị tận gốc" chứng mất ngủ này, người bệnh vô tình làm cho tình trạng thiếu máu não trở nên trầm trọng hơn do huyết áp có nguy cơ tụt sâu thêm.
Nhiều người cũng tin rằng việc kết hợp lá vông nem với các loại lá khác như lá sen, lạc tiên sẽ tự động trung hòa mọi tác dụng phụ. Thực tế, nếu kết hợp không đúng cách với các loại thảo dược cũng có đặc tính an thần gây giãn mạch, nguy cơ cộng gộp tác dụng hạ áp càng tăng cao, khiến người huyết áp thấp dễ rơi vào tình trạng hoa mắt, mệt lả và choáng váng nghiêm trọng.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng chính là những người đã được chẩn đoán mắc chứng huyết áp thấp mạn tính hoặc có tiền sử hay bị ngất xỉu khi thay đổi tư thế đột ngột. Những người này có ngưỡng dung nạp huyết áp rất hẹp; chỉ cần một tác động nhỏ làm giảm trương lực mạch máu cũng đủ gây ra các biến cố tụt áp khó kiểm soát.
Người đang dùng các thuốc tác động lên hệ tim mạch, thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị các bệnh lý chuyển hóa khác cũng không nên tùy tiện uống nước lá vông nem. Các dữ liệu trong ống nghiệm cho thấy hoạt chất trong vông nem có thể ức chế một số yếu tố đông máu như Xa hay plasmin [2], tiềm ẩn nguy cơ tương tác nếu dùng đồng thời với các thuốc điều trị chuyên khoa.
Ngoài ra, phụ nữ có thai, phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa hề có dữ liệu an toàn về việc sử dụng nước sắc lá vông nem. Việc sử dụng bất kỳ loại nước sắc dược liệu nào tác động lên tuần hoàn và thần kinh cho các đối tượng nhạy cảm này đều cần có sự chỉ định và theo dõi sát sao từ các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
Lời khuyên an toàn và giải pháp cho giấc ngủ người huyết áp thấp
Nếu một người có huyết áp thấp nhưng vẫn muốn sử dụng lá vông nem theo thói quen ẩm thực, cách tiếp cận an toàn nhất là chỉ nên dùng một lượng lá rất nhỏ (khoảng vài lá non) nấu canh loãng cùng thịt nạc, ăn cách quãng chứ không sắc uống nước đặc hàng ngày. Trước khi bắt đầu sử dụng, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế để được đánh giá toàn diện về thể trạng.
Để cải thiện tình trạng mất ngủ mà không làm ảnh hưởng tiêu cực đến huyết áp, người huyết áp thấp nên tập trung vào các giải pháp không dùng thuốc. Việc duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống đủ chất dinh dưỡng và không bỏ bữa có ý nghĩa rất lớn trong việc duy trì thể tích tuần hoàn ổn định. Khi huyết áp nền được nâng đỡ hợp lý, lượng máu tưới lên não sẽ được cải thiện, từ đó giúp giấc ngủ đến một cách tự nhiên và sâu hơn.
Bên cạnh đó, việc thiết lập nhịp sinh học đều đặn, đi ngủ và thức dậy vào cùng một khung giờ, tránh sử dụng điện thoại hay màn hình điện tử sát giờ ngủ cũng đem lại hiệu quả an thần rất tốt. Người huyết áp thấp cũng nên tập các bài thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, yoga hoặc các bài tập hít thở sâu vào ban ngày để kích thích tuần hoàn máu, giải tỏa căng thẳng thần kinh thay vì quá phụ thuộc vào các loại nước sắc thảo mộc dân gian.
Tóm lại, nước sắc lá vông nem dù là bài thuốc dân gian quen thuộc nhưng lại tiềm ẩn rủi ro đáng kể đối với người huyết áp thấp do đặc tính làm hạ các thông số huyết động đã được ghi nhận trên thực nghiệm [1]. Người bệnh không nên tự ý dùng nước sắc đặc kéo dài để chữa mất ngủ. Một lối sống khoa học, chế độ dinh dưỡng cân bằng cùng sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ luôn là giải pháp an toàn và bền vững nhất cho sức khỏe tim mạch cũng như chất lượng giấc ngủ.
