Nhiều người lớn tại Việt Nam giữ thói quen uống sữa tươi mỗi sáng nhưng liên tục gặp cảnh đầy bụng, sôi ruột, thậm chí phải chạy vội vào nhà vệ sinh. Tình trạng này khiến không ít người tự kết luận mình bị "dị ứng sữa" và gạch tên hoàn toàn nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng này khỏi thực đơn.

Thực chất, đa số trường hợp người trưởng thành đau bụng, tiêu chảy sau khi uống sữa là do bất dung nạp đường lactose (thiếu men tiêu hóa đường sữa), một tình trạng phổ biến ảnh hưởng đến khoảng 50% người lớn [1]. Ngược lại, dị ứng đạm sữa bò là phản ứng của hệ miễn dịch với protein trong sữa, ít gặp hơn nhiều nhưng có thể gây biến chứng toàn thân nghiêm trọng [2, 7].

Cơ chế khác biệt giữa thiếu men tiêu hóa và phản ứng miễn dịch

Bất dung nạp lactose xảy ra khi hoạt tính của men lactase tại bờ bàn chải của niêm mạc ruột non bị suy giảm [2]. Ở đa số người trưởng thành trên thế giới, hoạt tính men lactase giảm dần theo quá trình trưởng thành tự nhiên [3]. Khi thiếu men này, đường lactose trong sữa không được tiêu hóa hết mà đi thẳng xuống đường tiêu hóa dưới [3]. Tại đây, hệ vi khuẩn đường ruột lên men lượng đường dư thừa, tạo ra các axit béo chuỗi ngắn cùng các khí như hydro, carbon dioxide và methane [1, 6]. Các phân tử đường chưa tiêu hóa và sản phẩm lên men này chính là thủ phạm gây đau bụng, chướng hơi, đầy bụng, xì hơi và tiêu chảy [1, 6].

Ngược lại, dị ứng đạm sữa bò có cơ chế sinh bệnh học hoàn toàn khác biệt [4]. Thủ phạm gây dị ứng không phải là đường lactose mà là các phân tử đạm (protein) trong sữa, cụ thể là whey và casein [4]. Hệ miễn dịch của người bệnh nhận diện nhầm các đạm này là tác nhân có hại và kích hoạt phản ứng dị ứng thông qua kháng thể Immunoglobulin E (IgE) hoặc không qua IgE [4].

Vì liên quan đến hệ miễn dịch, dị ứng đạm sữa không phụ thuộc vào liều lượng: chỉ một lượng sữa rất nhỏ cũng có thể kích phát triệu chứng nặng [5]. Ngoài biểu hiện tiêu hóa dữ dội hơn như tiêu chảy nặng và đi ngoài ra máu, dị ứng đạm sữa còn gây phản ứng toàn thân như tổn thương da, suy hô hấp và sốc phản vệ [4]. Trong khi đó, mức độ triệu chứng của bất dung nạp lactose thay đổi đáng kể tùy từng người và tùy từng thời điểm trên cùng một người [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về triệu chứng sau uống sữa?

Sự khác biệt về tỷ lệ mắc theo chủng tộc đã được ghi nhận từ sớm. Một nghiên cứu công bố năm 1968 thực hiện trên 20 người trưởng thành gốc Á khỏe mạnh sống tại Mỹ và 20 người da trắng [6]. Kết quả cho thấy 19/20 người gốc Á bị đau quặn bụng và tiêu chảy sau khi dùng lượng lactose tương đương một quart sữa (khoảng gần 1 lít), và 14 người gặp triệu chứng tương tự chỉ sau một hoặc hai cốc sữa, dù tất cả đều uống sữa bình thường khi còn nhỏ [6]. Ngược lại, chỉ có 2/20 người da trắng gặp tình trạng này [6]. Nghiên cứu chỉ ra người gốc Á có sự thiếu hụt men lactase do yếu tố di truyền ở tuổi trưởng thành [6]. Khả năng duy trì men lactase cao khi trưởng thành chủ yếu phổ biến ở người gốc Bắc Âu nhờ một đột biến gen trội trên nhiễm sắc thể thường [3].

Về sự nhầm lẫn giữa dị ứng và bất dung nạp, một nghiên cứu năm 2013 đã khảo sát 262 bệnh nhân (72 nam và 190 nữ) đến khám vì các triệu chứng tiêu hóa nghi ngờ do dị ứng hoặc bất dung nạp thực phẩm [1]. Mỗi bệnh nhân đều được khai thác bệnh sử chi tiết, khám lâm sàng, làm xét nghiệm dị ứng (cả trên cơ thể và trong ống nghiệm), đo nghiệm pháp thở hydro với lactose và đánh giá chất lượng cuộc sống, sau đó theo dõi lại bằng bảng câu hỏi sau 5 năm [1]. Kết quả cho thấy các xét nghiệm dị ứng thực phẩm thường âm tính, trong khi tỷ lệ bất dung nạp lactose rất cao, gặp ở nữ nhiều hơn nam với hai triệu chứng phổ biến nhất là đầy bụng và tiêu chảy [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối tương quan thuận có ý nghĩa giữa nhóm dương tính với nghiệm pháp thở hydro và phản ứng có hại của thuốc, nhưng không làm tăng tỷ lệ dị ứng thực phẩm hay làm giảm điểm chất lượng cuộc sống nói chung [1].

Tuy nhiên, không phải ai đau bụng khi uống sữa cũng thực sự kém hấp thu lactose. Một nghiên cứu năm 1987 đã kiểm tra 25 người lớn tự nhận mình bất dung nạp sữa (so sánh với 13 người đối chứng uống sữa bình thường) bằng cách cho uống 360 mL sữa nguyên kem kèm đo nghiệm pháp thở hydro [7]. Kết quả cho thấy chỉ 9 người (36%) thực sự kém tiêu hóa lactose, còn 16 người (64%) có kết quả thở hydro phẳng, tức là tiêu hóa lactose hoàn toàn bình thường [7]. Đáng chú ý, mức độ khó chịu ở đường ruột của cả hai nhóm sau khi uống sữa là tương đương nhau [7]. Điều này cho thấy có một nhóm người hấp thu lactose tốt nhưng vẫn gặp triệu chứng tiêu hóa do các yếu tố khác liên quan đến sữa [7].

Một báo cáo từ Ý được trích dẫn trong tài liệu năm 2013 trên 102 bệnh nhân cũng cho kết quả tương tự: tỷ lệ kém tiêu hóa lactose thực tế là 18%, trong khi tỷ lệ than phiền bất dung nạp lactose là 29%, và hai yếu tố này không liên quan chặt chẽ với nhau [5]. Đặc điểm nổi bật của những người tự cảm thấy bất dung nạp dù tiêu hóa đường bình thường là sự gia tăng nhạy cảm quá mức với các biểu hiện của cơ thể [5].

Ở nhóm trẻ em, một nghiên cứu năm 2009 thực hiện trên 301 bệnh nhi trên 5 tuổi (135 bé trai, 166 bé gái, tuổi trung bình 11,5) mắc các bệnh lý tiêu hóa như dị ứng thực phẩm, bệnh Celiac, bệnh lý ruột thứ phát, khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích và thiếu cân/chiều cao [8]. Nghiên cứu ghi nhận 33,33% trẻ dị ứng thực phẩm và 55,38% trẻ khó tiêu chức năng đã giảm uống sữa ngọt do các triệu chứng khó chịu sau uống [8]. Tỷ lệ kém hấp thu và bất dung nạp lactose cao nhất rơi vào nhóm trẻ giảm uống hoặc không uống sữa ngọt vì triệu chứng tiêu hóa, nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ giảm men lactase giữa các nhóm có thói quen dùng chế phẩm sữa khác nhau [8].

Giá trị và giới hạn của các phương pháp chẩn đoán

Để phân biệt chính xác, y học hiện đại sử dụng các công cụ chuyên biệt. Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán bất dung nạp lactose là nghiệm pháp thở hydro sau khi uống từ 25 đến 50 g lactose [4]. Ngoài ra, bác sĩ có thể chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng kết hợp thử nghiệm tránh dùng lactose trong chế độ ăn, hoặc đo trực tiếp hoạt tính men lactase qua mẫu sinh thiết mô ruột non [3]. Các phương pháp xét nghiệm di truyền như giải trình tự DNA cũng giúp phát hiện khuynh hướng giảm men lactase ở người lớn, nhưng vai trò trên thực tế lâm sàng còn giới hạn ở việc loại trừ nguyên nhân di truyền và cần được diễn giải cẩn thận để tránh chẩn đoán sai [3].

Về mặt bằng chứng điều trị, các nghiên cứu xoay quanh chế độ ăn không lactose trên người có hội chứng ruột kích thích (IBS) vẫn còn hạn chế. Một tổng quan năm 2019 cho biết có 4 nghiên cứu (tất cả đều không phải là thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên) đánh giá chế độ ăn ít hoặc không có lactose kéo dài từ 3 tuần đến 5 năm ở bệnh nhân IBS có nghiệm pháp thở hydro dương tính [4]. Chỉ có 1 nghiên cứu với cỡ mẫu rất nhỏ (16 người) ghi nhận sự cải thiện triệu chứng tiêu hóa có ý nghĩa thống kê [4]. Do đó, bằng chứng về việc cắt giảm hoàn toàn lactose cho mọi bệnh nhân rối loạn tiêu hóa vẫn chưa đồng nhất.

Những hiểu lầm thường gặp khiến người bệnh thiệt thòi

Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng triệu chứng sôi bụng, đi ngoài của bất dung nạp lactose với "dị ứng sữa" [2]. Sự nhầm lẫn này dẫn đến việc kiêng khem tuyệt đối không cần thiết.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng bất dung nạp lactose gây ra hội chứng ruột kích thích (IBS). Các nhà nghiên cứu vào nửa sau thế kỷ 20 từng tin vào giả thuyết này, nhưng sau đó đã bác bỏ vì hai bệnh có cơ chế sinh bệnh học khác nhau một phần [4]. Tuy nhiên, vì cả hai đều phổ biến nên rất dễ đồng mắc trên một người, và bệnh nhân IBS có kèm kém tiêu hóa lactose sẽ nhạy cảm hơn khi ăn chế phẩm sữa so với người không bị IBS [4]. Bác sĩ cần xem xét khả năng bất dung nạp lactose trước khi đặt bút chẩn đoán IBS [4].

Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng cơ thể bất dung nạp lactose thì không hấp thu được canxi. Thực tế, bản thân quá trình hấp thu canxi tại ruột hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi tình trạng bất dung nạp hay kém tiêu hóa lactose [5]. Hậu quả sức khỏe lớn nhất của bất dung nạp lactose chính là việc người bệnh tự ý bỏ uống sữa dẫn đến thiếu hụt canxi đầu vào, làm giảm mật độ xương và tăng nguy cơ gãy xương nếu không được bù đắp từ các nguồn thực phẩm không phải sữa [5]. Thêm vào đó, bản thân đường lactose còn có lợi ích kích thích sự phát triển của vi khuẩn ưa axit ở ruột, giúp lên men hạ độ pH đại tràng và hỗ trợ hấp thu một số vi chất dễ dàng hơn [8].

Ai nên thận trọng và đi khám sớm?

Những người xuất hiện các triệu chứng nặng sau khi dùng sữa hoặc chế phẩm từ sữa như tiêu chảy dữ dội, đi ngoài ra máu, nổi tổn thương trên da, khó thở hoặc có dấu hiệu phản vệ cần đến cơ sở y tế ngay lập tức vì đây là dấu hiệu cảnh báo dị ứng đạm sữa bò [4]. Nhóm này không được tự ý thử uống sữa lại tại nhà vì phản ứng dị ứng không phụ thuộc liều lượng, chỉ một lượng cực nhỏ cũng gây nguy hiểm [5].

Người có triệu chứng đau bụng, đầy hơi kéo dài nghi ngờ hội chứng ruột kích thích cũng nên đi khám để thực hiện nghiệm pháp thở hydro hoặc các xét nghiệm dị ứng chuyên sâu trước khi tự áp dụng chế độ ăn kiêng [2, 5]. Việc tự ý cắt bỏ hoàn toàn sữa ở trẻ em và người lớn tuổi mà không có giải pháp thay thế rất dễ dẫn đến thiếu hụt vi chất và loãng xương [7, 8]. Nếu đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị dài ngày, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc dinh dưỡng.

Cách áp dụng thực tế để bụng êm, xương khỏe

Nếu đã được xác định hoặc có triệu chứng điển hình của bất dung nạp lactose (đầy bụng, xì hơi, tiêu chảy nhẹ sau khi uống nhiều sữa tươi nhưng không có biểu hiện dị ứng da hay hô hấp), mục tiêu quan trọng nhất là tìm cách duy trì nguồn dinh dưỡng và canxi thay vì tuyệt giao với sữa [5].

Phương pháp xử lý khá đơn giản, dựa trên việc giảm một phần hoặc loại bỏ lactose tùy theo ngưỡng chịu đựng của cơ thể [1, 8]. Bạn có thể bắt đầu bằng cách thử nghiệm tránh lactose trong một thời gian ngắn để xem triệu chứng có hết không [3]. Khi dùng lại, hãy giảm lượng sữa ngọt uống cùng một lúc, vì nghiên cứu cho thấy nhiều người chỉ xuất hiện triệu chứng khi nạp lượng lớn tương đương một đến hai cốc sữa [4, 8].

Trong trường hợp phải áp dụng chế độ ăn không có lactose hoàn toàn, bạn cần đưa vào thực đơn các sản phẩm thay thế có giá trị dinh dưỡng tương đương (như sữa tách đường lactose) và tăng cường các nguồn thực phẩm giàu canxi không phải từ sữa để ngăn ngừa nguy cơ thiếu hụt chất, bảo vệ mật độ xương [7, 8].

Đau bụng sau khi uống sữa phần lớn là câu chuyện thiếu hụt men tiêu hóa đường tự nhiên ở người trưởng thành chứ không phải dị ứng nguy hiểm. Lắng nghe cơ thể để phân biệt đúng triệu chứng, điều chỉnh lượng sữa phù hợp và bổ sung đủ canxi sẽ giúp bạn giữ được hệ tiêu hóa êm ái mà không đánh mất nguồn dưỡng chất quý giá.