Nỗi lo mất ngủ triền miên và thói quen tìm kiếm cứu cánh
Giấc ngủ trọn vẹn mỗi đêm là điều xa xỉ đối với những người đang phải vật lộn với chứng mất ngủ kinh niên. Cảm giác trằn trọc nhiều giờ liền, thức giấc giữa đêm rồi mệt mỏi vào sáng hôm sau khiến chất lượng sống suy giảm rõ rệt. Khi tình trạng này kéo dài qua nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, người bệnh thường rơi vào tâm lý hoang mang và bế tắc.
Trước nỗi lo sợ về tác dụng phụ hay nguy cơ nghiện các loại thuốc an thần kê đơn, nhiều người đã tìm đến melatonin như một giải pháp thay thế. Các chế phẩm melatonin được bày bán rộng rãi dưới dạng thực phẩm bổ sung không cần kê đơn [1]. Nhiều người bắt đầu sử dụng mỗi tối và duy trì liên tục qua nhiều tháng vì thấy dễ ngủ hơn.
Tuy nhiên, câu hỏi lớn nhất khiến người bệnh luôn bất an là liệu việc bổ sung melatonin kéo dài từ tháng này qua năm khác có thực sự an toàn? Liệu cơ thể có bị lờn thuốc hoặc mất luôn khả năng tự sản sinh hormone giấc ngủ tự nhiên hay không?
Dùng kéo dài: Lời giải đáp từ góc nhìn y khoa hiện đại
Đối với thắc mắc này, câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học là: việc sử dụng melatonin dài hạn có thể duy trì hiệu quả và tương đối an toàn ở một số nhóm đối tượng nhất định, nhưng không phải giải pháp tự ý dùng vô tội vạ cho mọi trường hợp.
Khác với các thuốc ngủ truyền thống, melatonin không gây ra tình trạng nghiện ngập hay dung nạp thuốc [2]. Nghiên cứu theo dõi lâm sàng dài hạn cho thấy người dùng không phải tăng liều liên tục để tìm kiếm cơn buồn ngủ [3]. Đồng thời, các tác dụng phụ nghiêm trọng khi dùng dài hạn cũng hiếm khi được ghi nhận [4].
Dù vậy, melatonin không phải là viên thần dược chữa dứt điểm gốc rễ của chứng mất ngủ kinh niên. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc kéo dài nhiều tháng mà không có sự thăm khám, đánh giá từ bác sĩ chuyên khoa [5]. Việc tìm hiểu rõ cơ chế và hiệu quả thực tế là bước thiết yếu trước khi quyết định gắn bó lâu dài với hoạt chất này.
Cơ chế tác động: Melatonin khác gì so với thuốc ngủ thông thường?
Để hiểu vì sao melatonin được quan tâm trong điều trị dài hạn, cần nắm rõ bản chất sinh học của nó. Trong cơ thể người, melatonin là một hormone tự nhiên do tuyến tùng tiết ra để điều hòa nhịp sinh học ngày - đêm [1]. Nồng độ chất này thường tăng cao vào ban đêm để phát tín hiệu báo cho não bộ biết đã đến giờ nghỉ ngơi [1].
Tuy nhiên, sự sản sinh melatonin có xu hướng suy giảm dần theo độ tuổi [3]. Một số người trẻ tuổi gặp vấn đề về giấc ngủ cũng có thể có mức tiết hormone này thấp [3]. Ngoài ra, những trường hợp rối loạn nhịp sinh học thường có hiện tượng chậm tiết melatonin so với bình thường [1].
Thuốc ngủ nhóm benzodiazepine hoạt động bằng cách ức chế hệ thần kinh trung ương nhưng lại gây ra nhiều hệ lụy [2]. Các tác dụng không mong muốn của nhóm thuốc này bao gồm cảm giác lờ đờ uể oải vào ngày hôm sau, suy giảm trí nhớ và nguy cơ phụ thuộc thuốc khi điều trị kéo dài [2]. Ngược lại, melatonin giúp tạo giấc ngủ tự nhiên hơn mà không gây ra cảm giác nôn nao mệt mỏi vào buổi sáng [2]. Hoạt chất này cũng hoàn toàn không có khả năng gây nghiện cho người sử dụng [2].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì khi dùng dài hạn?
Nhiều nghiên cứu đã theo dõi hiệu quả và độ an toàn của melatonin qua các khung thời gian từ vài tháng đến nhiều năm. Dưới đây là bức tranh chi tiết từ các thử nghiệm lâm sàng thực tế:
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã theo dõi 791 bệnh nhân ngoại trú trưởng thành từ 18 đến 80 tuổi bị mất ngủ nguyên phát [3]. Các đối tượng trải qua 2 tuần dùng giả dược, sau đó chia ngẫu nhiên dùng melatonin phóng thích kéo dài hoặc giả dược mỗi đêm trong 3 tuần [3]. Tiếp theo, nhóm nghiên cứu tiếp tục đánh giá việc duy trì điều trị này suốt 26 tuần, tương đương 6 tháng [3]. Kết quả cho thấy ở người lớn tuổi, melatonin phóng thích kéo dài giúp rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ đáng kể so với giả dược, cụ thể là giảm 19,1 phút so với 1,7 phút [3]. Hiệu quả cải thiện giấc ngủ và sinh hoạt ban ngày được duy trì suốt 6 tháng mà không hề xuất hiện dấu hiệu nhờn thuốc [3]. Hầu hết các biến cố bất lợi ghi nhận trong nghiên cứu này đều ở mức độ nhẹ [3].
Bên cạnh mốc 6 tháng, một nghiên cứu khác công bố năm 2023 đã kiểm tra hiệu quả của 2 mg melatonin phóng thích kéo dài trong thời gian 6 và 12 tháng trên 112 người trưởng thành từ 20 đến 80 tuổi [6]. Sau 12 tháng sử dụng kèm 2 tuần ngưng thuốc, các chuyên gia không tìm thấy bằng chứng nào về hiện tượng dung nạp thuốc, biến cố bất lợi hay hội chứng cai thuốc so với nhóm dùng giả dược [6]. Đáng chú ý, tỷ lệ và loại tác dụng phụ không có sự khác biệt giữa người dưới 55 tuổi và người từ 55 tuổi trở lên [6].
Đối với đối tượng trẻ em có rối loạn giấc ngủ khởi phát mạn tính và tăng động giảm chú ý, một nghiên cứu năm 2009 đã tiến hành theo dõi dài hạn với thời gian trung bình 3,7 năm trên 94 bệnh nhi [4]. Kết quả ghi nhận 65% trẻ vẫn duy trì dùng melatonin hàng ngày và 12% dùng ngắt quãng [4]. Điều trị dài hạn được đánh giá là hiệu quả đối với tình trạng khó đi vào giấc ngủ ở 88% các trường hợp [4]. Tâm trạng và hành vi của trẻ cũng được cha mẹ báo cáo cải thiện lần lượt là 61% và 71% [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận không có lo ngại nào về an toàn đối với các biến cố nghiêm trọng hay bệnh mắc kèm khi dùng melatonin dài hạn ở nhóm này [4].
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên khác kéo dài 4 tuần trên 105 trẻ từ 6 đến 12 tuổi cho thấy melatonin cải thiện đáng kể độ trễ giấc ngủ và hiệu quả giấc ngủ [1]. Khi các bệnh nhi này được theo dõi tiếp tục trong 3 năm, 65% vẫn uống melatonin mỗi tối và 88% duy trì được hiệu quả kiểm soát giấc ngủ [1]. Nghiên cứu cũng không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [1].
Thời gian theo dõi dài nhất từng được báo cáo là trong một nghiên cứu công bố năm 2018 trên các thanh thiếu niên từng bắt đầu dùng melatonin từ trước tuổi dậy thì [7]. Trong số những người phản hồi khảo sát, 27,3% vẫn tiếp tục dùng melatonin với thời gian điều trị trung bình lên tới 10,8 năm, trong khi thời gian điều trị trung bình của toàn bộ đối tượng là 7,1 năm [7]. Chất lượng giấc ngủ của nhóm ngưng dùng hay tiếp tục dùng đều không sai lệch so với nhóm chứng cùng lứa tuổi [7]. Sau 10 năm theo dõi, khoảng 75% số bệnh nhân đã cải thiện được giấc ngủ [7].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của kho dữ liệu nghiên cứu
Tổng hợp các dữ liệu cho thấy melatonin có lợi thế vượt trội về mặt an toàn so với các thuốc ngủ truyền thống. Hoạt chất này ít gây tác dụng phụ hơn hẳn các thuốc an thần gây ngủ [6]. Thử nghiệm so sánh ở người từ 55 tuổi trở lên cho thấy thuốc ngủ zolpidem làm suy giảm khả năng vận động tâm thần, kỹ năng lái xe và trí nhớ tới 12 giờ sau khi uống, trong khi melatonin phóng thích kéo dài hoàn toàn không gây suy giảm các chức năng này [6].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những hạn chế nhất định. Đa số các thử nghiệm melatonin trên người lớn mới chỉ dừng lại ở thời gian 6 tháng đến 1 năm [3], [6]. Các nghiên cứu có thời gian theo dõi trên 3 năm đến 10 năm chủ yếu tập trung ở nhóm bệnh nhi có rối loạn phát triển thần kinh như tăng động giảm chú ý hoặc rối loạn pha ngủ [4], [7].
Một số nghiên cứu dài hạn dùng phương pháp khảo sát qua bảng câu hỏi có tỷ lệ phản hồi thấp, chẳng hạn như nghiên cứu năm 2018 chỉ đạt tỷ lệ phản hồi 47,8% và cỡ mẫu nhỏ [7]. Sự hạn chế về quy mô mẫu khiến sức mạnh thống kê chưa thật sự cao [7]. Hơn nữa, dữ liệu nghiên cứu dài hạn ở người bệnh nội trú có nhiều bệnh lý phức tạp đi kèm vẫn còn rất khiêm tốn [6].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng melatonin trị mất ngủ
Nhiều người lầm tưởng melatonin là thuốc chữa khỏi hoàn toàn chứng mất ngủ kinh niên. Thực tế, khi ngưng dùng melatonin, tình trạng trằn trọc khó ngủ rất dễ quay trở lại. Dữ liệu theo dõi dài hạn cho thấy việc tạm thời ngưng dùng thuốc đã khiến thời gian bắt đầu giấc ngủ bị chậm lại ở 92% số trẻ em tham gia nghiên cứu [4]. Chỉ có khoảng 9% trường hợp có thể ngưng dùng hoàn toàn nhờ giấc ngủ tự phục hồi [4].
Một hiểu lầm khác là melatonin liều càng cao thì ngủ càng sâu. Nồng độ melatonin sinh lý trong cơ thể vốn rất nhỏ. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng liều thông thường 2 mg dạng phóng thích kéo dài đã mang lại hiệu quả bền vững qua nhiều tháng mà không cần tăng liều [3], [6]. Việc lạm dụng liều cao không được khuyến cáo vì có thể làm tăng các phản ứng phụ nhẹ như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn hoặc mệt mỏi [1].
Nhiều người cũng nghĩ rằng melatonin dùng được cho mọi dạng mất ngủ. Các phân tích cho thấy melatonin tự nhiên có thời gian bán thải ngắn, khiến hiệu quả điều trị đôi khi không nhất quán ở một số đối tượng [2]. Hoạt chất này phát huy tác dụng rõ rệt nhất trong các trường hợp mất ngủ do rối loạn nhịp sinh học hoặc người lớn tuổi bị suy giảm tiết hormone tự nhiên [3], [5].
Ai nên thận trọng hoặc tránh tự ý dùng kéo dài?
Mặc dù melatonin dung nạp tốt, các chuyên gia cảnh báo một số nhóm người không nên tự ý bổ sung hoạt chất này nếu không có chỉ định y khoa.
Thận trọng đặc biệt cần áp dụng cho những người mắc bệnh tự miễn, bệnh Parkinson, người suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận [5]. Những người đang sử dụng các thuốc ức chế enzym CYP chuyển hóa thuốc cũng cần hết sức lưu ý tương tác [5]. Việc sử dụng melatonin ở bệnh nhân có tổn thương thần kinh nặng hoặc động kinh hiện vẫn còn nhiều tranh cãi [1].
Phụ nữ mang thai là đối tượng cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro tiềm ẩn trước khi dùng [5]. Ngoài ra, cần theo dõi thận trọng sự phát triển và chức năng của các cơ quan sinh sản [5]. Nghiên cứu năm 2018 trên người trẻ dùng thuốc từ thuở nhỏ ghi nhận xu hướng chậm phát triển tuổi dậy thì ở cả người từng dùng và đang dùng melatonin [7].
Tuyệt đối không được phối hợp melatonin chung với các loại thuốc an thần khác [6]. Việc kết hợp này có thể làm gia tăng đáng kể tình trạng suy giảm nhận thức và gây nguy hiểm cho người bệnh [6].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và khoa học
Để kiểm soát chứng mất ngủ kinh niên, can thiệp đa phương thức không dùng thuốc luôn là ưu tiên hàng đầu trước khi nghĩ đến việc bổ sung bất kỳ chất nào [6]. Người bệnh cần xây dựng thói quen đi ngủ đúng giờ, tránh ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử và hạn chế chất kích thích.
Khi các biện pháp vệ sinh giấc ngủ không đủ hiệu quả, việc bổ sung melatonin có thể được cân nhắc như một giải pháp hỗ trợ [6]. Bác sĩ thường kiểm tra các nguyên nhân liên quan đến rối loạn nhịp sinh học trước tiên, nơi mà melatonin giải phóng nhanh có thể phát huy tác dụng [5]. Nếu dạng giải phóng nhanh không đủ đáp ứng, dạng melatonin phóng thích kéo dài sẽ được xem xét tiếp theo [5].
Melatonin hiện có nhiều dạng bào chế như viên nén, viên nang, dung dịch lỏng và viên ngậm dưới lưỡi [1]. Liều khởi đầu thông thường bắt đầu từ mức thấp 0,3 đến 1 mg [1]. Liều dùng sau đó có thể điều chỉnh lên mức 1 đến 3 mg cho người nặng từ 40 kg trở xuống, và 3 đến 6 mg cho người trên 40 kg [1]. Melatonin nên được uống trước giờ đi ngủ dự kiến một khoảng thời gian hợp lý [8].
Người tiêu dùng nên ưu tiên lựa chọn các sản phẩm melatonin đã được chứng minh hiệu quả qua thử nghiệm lâm sàng và được kiểm định nghiêm ngặt về độ tinh khiết cũng như hàm lượng [1]. Trong mọi trường hợp có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị khác, việc tham vấn bác sĩ là bước bắt buộc để đảm bảo an toàn.
Lời kết
Melatonin là một lựa chọn hỗ trợ giấc ngủ có tính dung nạp tốt, không gây nghiện và không làm sa sút trí nhớ như các dòng thuốc ngủ truyền thống [2], [6]. Dù các bằng chứng khoa học cho thấy việc dùng kéo dài trong 6 đến 12 tháng không gây nhờn thuốc hay hội chứng cai, người mất ngủ kinh niên vẫn không nên xem đây là giải pháp tự điều trị suốt đời [3], [6]. Hãy chủ động thăm khám y khoa để tìm ra căn nguyên của mất ngủ, đồng thời kết hợp lối sống lành mạnh nhằm tìm lại giấc ngủ tự nhiên và bền vững nhất.
