Nỗi ám ảnh mệt mỏi trong các đợt truyền hóa chất

Hóa trị là một trong những phương pháp điều trị chủ lực nhằm tiêu diệt tế bào ác tính. Dẫu vậy, quá trình truyền hóa chất thường đi kèm nhiều tác dụng phụ nặng nề như suy kiệt thể lực, buồn nôn, rối loạn giấc ngủ và căng thẳng tinh thần kéo dài. Rất nhiều người bệnh rơi vào tình trạng mệt mỏi mạn tính liên quan đến ung thư, cảm giác cạn kiệt sinh lực không thể giải tỏa chỉ bằng nghỉ ngơi hay ngủ đủ giấc thông thường.

Trước thực tế đó, câu hỏi tập luyện gì để phục hồi sức lực mà không làm quá tải cơ thể đang suy yếu là băn khoăn của nhiều gia đình. Yoga – bộ môn kết hợp giữa vận động nhẹ nhàng, điều hòa hơi thở và thư giãn tinh thần – thường được nhắc đến như một liệu pháp hỗ trợ tiềm năng. Liệu việc tập luyện yoga trong chính giai đoạn đang truyền hóa chất có thực sự giúp người bệnh giảm bớt mức độ mệt mỏi hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay

Các nghiên cứu tổng hợp và thử nghiệm lâm sàng đối chứng cho thấy câu trả lời là có: tập yoga hỗ trợ làm giảm mức độ mệt mỏi liên quan đến ung thư ở người đang hóa trị [1], [2]. Đây là tín hiệu đáng mừng cho những bệnh nhân mong muốn tìm kiếm một giải pháp vận động bổ trợ nhẹ nhàng để cải thiện sức khỏe.

Dù vậy, dữ liệu y khoa cũng chỉ ra rằng hiệu quả giảm mệt mỏi và cải thiện giấc ngủ của yoga rõ rệt nhất trong ngắn hạn [2]. Bộ môn này chưa cho thấy tác dụng vượt trội kéo dài ở trung hoặc dài hạn khi so với các bài tập vận động quy chuẩn khác trong suốt phác đồ điều trị [2], [3]. Do đó, yoga được nhìn nhận như một liệu pháp hỗ trợ ngắn hạn an toàn, chứ không phải giải pháp toàn năng thay thế vận động thể chất cơ bản hay phác đồ y khoa [1], [3].

Vì sao vận động nhẹ nhàng có thể giúp xoa dịu cảm giác kiệt sức?

Hóa trị và phản ứng miễn dịch chống chọi bệnh tật thường kích thích cơ thể sản sinh các chất trung gian gây viêm. Sự gia tăng nồng độ của các dấu ấn viêm miễn dịch như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) hay protein phản ứng C (CRP) góp phần gây ra các triệu chứng suy nhược, sụt giảm chất lượng sống và mệt mỏi ở người bệnh [4]. Khi cơ thể ở trạng thái viêm kéo dài, mức năng lượng hàng ngày bị bào mòn nghiêm trọng [4].

Bên cạnh đó, chu kỳ hóa trị gây xáo trộn nhịp sinh học và giấc ngủ, khiến mức độ trầm cảm và lo âu gia tăng [1], [2]. Các bài tập yoga nhẹ nhàng kết hợp giữa chuyển động thể chất, kiểm soát hơi thở, chánh niệm và thư giãn giúp người bệnh duy trì độ dẻo dai mà không tạo gánh nặng quá sức [4]. Những động tác này tạo điều kiện cho cơ thể điều hòa lại trạng thái thần kinh, cải thiện chất lượng giấc ngủ và hạn chế sự leo thang của các phản ứng mệt mỏi trong chu kỳ điều trị [5], [4].

Các phân tích gộp quy mô lớn nói gì về hiệu quả của yoga?

Để làm rõ bức tranh tổng thể, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều tổng quan hệ thống và phân tích gộp từ các nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên.

Một phân tích gộp công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu (trong 16 bài báo) tìm kiếm trên 10 cơ sở dữ liệu tiếng Anh và 2 cơ sở dữ liệu tiếng Trung cho tới tháng 12 năm 2022, đánh giá tác động của yoga trên bệnh nhân ung thư đang hóa trị hoặc xạ trị [1]. Kết quả cho thấy yoga giúp giảm có ý nghĩa thống kê tình trạng mệt mỏi liên quan đến ung thư với độ chênh lệch trung bình chuẩn (SMD) là -0,75 (khoảng tin cậy 95% [CI], -1,12 đến -0,38; p < 0,001) [1]. Ngoài ra, yoga cũng giúp giảm lo âu với SMD là -0,91 (95% CI, -1,68 đến -0,14; p = 0,02), dù mức giảm trầm cảm chưa đạt ý nghĩa thống kê (SMD = -0,82; 95% CI, -1,67 đến 0,04; p = 0,06) và ảnh hưởng lên chất lượng sống chưa đủ kết luận [1].

Trước đó, một phân tích gộp công bố năm 2021 tập trung riêng vào phụ nữ ung thư vú đang hóa trị, dựa trên 7 thử nghiệm ngẫu nhiên với 693 bệnh nhân được tìm kiếm từ các nguồn như PubMed, EMBASE, Cochrane đến tháng 9 năm 2020 [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhóm tập yoga có sự cải thiện ngắn hạn về mệt mỏi với SMD là -0,62 (95% CI, -1,17 đến -0,07) [2]. Đồng thời, yoga cũng ghi nhận cải thiện ngắn hạn về rối loạn giấc ngủ (SMD = -0,34), trầm cảm (SMD = -0,50), lo âu (SMD = -0,50) và chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe (SMD = 0,72) [2]. Tuy nhiên, các lợi ích trung hạn và dài hạn đối với mệt mỏi và rối loạn giấc ngủ không được ghi nhận, đồng thời yoga không làm giảm các biến cố bất lợi so với nhóm chứng [2].

Các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên từng nhóm bệnh nhân

Bên cạnh phân tích gộp, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh đang truyền hóa chất đã cung cấp thêm góc nhìn cụ thể về tính khả thi và phản ứng thực tế.

Năm 2022, một thử nghiệm trên 30 phụ nữ ung thư vú giai đoạn sớm hoặc tiến triển tại chỗ (trong đó 80% ở giai đoạn II-III, tuổi trung bình 51,6) đã phân ngẫu nhiên bệnh nhân vào nhóm tập yoga cá nhân hóa 3 buổi mỗi tuần (mỗi buổi 30 phút gồm chuyển động, thở, chánh niệm, thư giãn) hoặc nhóm chăm sóc tiêu chuẩn không tập yoga trong suốt đợt hóa trị bổ trợ hoặc tân bổ trợ [4]. Phân tích trên 29 người nhận hóa trị cho thấy nhóm yoga duy trì trung bình 1,7 buổi/tuần trong 15,6 tuần mà không gặp biến cố bất lợi nào [4]. Đáng chú ý, nhóm chứng tăng trung bình 2,63% cân nặng, trong khi nhóm yoga giảm nhẹ 0,14% cân nặng (p = 0,024); nhóm chứng báo cáo gia tăng mệt mỏi và giảm chất lượng sống trong khi nhóm yoga kiểm soát tốt hơn các chỉ số này [4]. Thử nghiệm cũng đồng thời thu thập các dấu ấn miễn dịch huyết thanh TNF-alpha và CRP để theo dõi phản ứng sinh học [4].

Một nghiên cứu cộng đồng năm 2017 tiến hành trên 40 phụ nữ ung thư vú giai đoạn I-III (độ tuổi 29-83, trung vị 48 tuổi) được chia ngẫu nhiên vào nhóm tập yoga nhẹ nhàng 10 tuần (n = 22) hoặc nhóm giáo dục sức khỏe (n = 18) [5]. Kết quả đánh giá tại tuần thứ 5 và tuần thứ 10 cho thấy sự khác biệt nội nhóm có ý nghĩa về độ thỏa mãn và thời lượng giấc ngủ ở nhóm yoga [5]. Trong khi mức độ nghiêm trọng và sự cản trở của triệu chứng có xu hướng gia tăng ở nhóm đối chứng thì nhóm tập yoga duy trì được sự ổn định xuyên suốt đợt hóa trị [5]. Dù vậy, hạn chế của thử nghiệm là cỡ mẫu nhỏ và thiếu nhóm chăm sóc thông thường hoàn toàn [5].

Một thử nghiệm năm 2016 so sánh trường phái Iyengar-Yoga với bài tập thể dục quy chuẩn trên 92 phụ nữ ung thư vú đang điều trị nội khoa (gồm hóa trị gây độc tế bào và nội tiết), chia thành nhóm tập yoga (n = 45) và nhóm tập thể dục (n = 47) [3]. Kết quả cho thấy bài tập thể dục giúp cải thiện mức độ hài lòng cuộc sống và sự mệt mỏi (p < 0,05), nhưng nhóm yoga lại không ghi nhận cải thiện đáng kể về mệt mỏi từ thời điểm ban đầu đến 3 tháng sau can thiệp [3]. Yoga chỉ thể hiện ưu thế trực tiếp ngay sau đợt tập (t0 đến t1; p < 0,001) lên chức năng vai trò và chức năng cảm xúc [3]. Cả hai nhóm đều cải thiện các triệu chứng khó thở, chán ăn, táo bón và tiêu chảy (p < 0,001) và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai phương pháp; điều này cho thấy trong giai đoạn hóa trị, yoga không vượt trội hơn các bài tập thể dục trị liệu thông thường [3].

Ngoài ung thư vú, một nghiên cứu sơ bộ năm 2017 trên người lớn mắc ung thư đại trực tràng đang ngồi ghế truyền hóa chất đã thử nghiệm chương trình huấn luyện kỹ năng yoga ngắn gọn (YST) gồm 3 buổi trực tiếp kết hợp tự tập tại nhà so với nhóm chứng chú ý [6]. Trong số 15 bệnh nhân tham gia (tuổi trung bình 57,5; 60% nam), tỷ lệ hoàn thành duy trì ở mức 75% ở nhóm yoga và bệnh nhân tuân thủ tới 97% các buổi tập trực tiếp, chứng minh tính khả thi của việc can thiệp vận động nhẹ ngay trong phòng truyền dịch [6]. Năm 2023, một nghiên cứu lâm sàng khác tại Iran trên 69 bệnh nhân ung thư đang hóa trị áp dụng yoga cười gồm 4 buổi (mỗi buổi 20-30 phút, cách nhau một tuần) cũng cho thấy sự cải thiện đáng kể về điểm số chức năng cảm xúc (12,99 +- 10,49), chức năng thể chất (0,78 +- 6,08), vai trò (3,43 +- 7,97) và giảm điểm mệt mỏi (-8) so với trước can thiệp [7].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhìn nhận một cách khách quan, yoga đem lại nhiều tác động tích cực trong việc làm dịu sự suy kiệt ngắn hạn, nâng cao chất lượng giấc ngủ và giảm căng thẳng, lo âu cho bệnh nhân ung thư [1], [2], [5]. Các số liệu thử nghiệm cho thấy việc tập luyện với cường độ nhẹ hoàn toàn khả thi và không làm phát sinh thêm các biến cố bất lợi nghiêm trọng [2], [4].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những ranh giới rất rõ ràng. Yoga chủ yếu mang lại cải thiện trong ngắn hạn và chưa chứng minh được hiệu quả bền vững ở trung hay dài hạn đối với chứng mệt mỏi sau hóa trị [2]. Tác dụng làm giảm trầm cảm qua các phân tích gộp lớn vẫn chưa thực sự đồng nhất hoặc chưa đạt ý nghĩa thống kê vững chắc [1]. Thêm vào đó, khi đặt lên bàn cân với các bài tập vận động thể chất thông thường, yoga không cho thấy hiệu quả vượt trội hơn trong việc đẩy lùi triệu chứng mệt mỏi thể chất [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi tiếp cận bộ môn yoga

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là kỳ vọng yoga có thể thay thế cho các giải pháp y tế hoặc tiêu trừ triệt để độc tính của hóa chất. Yoga thực chất là một liệu pháp chăm sóc hỗ trợ, phối hợp cùng phác đồ của bác sĩ để xoa dịu triệu chứng chứ không thể thay đổi tiến trình loại bỏ tế bào ác tính của thuốc [1], [4].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm tập yoga trong ung thư phải là thực hiện các tư thế uốn dẻo, vặn xoắn phức tạp hay vận động đổ mồ hôi cường độ cao. Trên thực tế, các can thiệp yoga cho bệnh nhân đang hóa trị đều là các bài tập nhẹ nhàng, tập trung vào điều hòa nhịp thở, chánh niệm và thư giãn cơ bắp, thậm chí có thể thực hiện khi đang ngồi trên ghế truyền thuốc [5], [6], [4]. Việc cố gắng ép cơ thể thực hiện động tác khó có thể gây phản tác dụng và chấn thương.

Ai nên thận trọng trước khi bắt đầu tập luyện?

Dù được đánh giá là an toàn và khả thi, việc tập yoga trong đợt truyền hóa trị vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ tùy theo thể trạng từng cá nhân [1]. Bệnh nhân đang gặp các vấn đề sau không nên tự ý tập luyện mà cần có ý kiến của bác sĩ điều trị:

  • Người có số lượng tiểu cầu hoặc bạch cầu giảm sâu do tác dụng phụ của hóa chất, dễ có nguy cơ xuất huyết hoặc nhiễm trùng.
  • Người đang bị thiếu máu nặng, tụt huyết áp tư thế hoặc chóng mặt, suy kiệt nghiêm trọng không thể tự giữ thăng bằng vững vàng.
  • Bệnh nhân có tổn thương di căn xương, có nguy cơ gãy xương bệnh lý nếu vận động sai tư thế hoặc chịu lực quá mức.
  • Bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật chưa lành vết thương, mang ống dẫn lưu hoặc đang có tình trạng nhiễm trùng cấp tính.

Trước khi bắt đầu bất kỳ chương trình tập luyện nào, việc trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ ung bướu để đánh giá thể trạng tổng quát và xin hướng dẫn phù hợp là điều kiện bắt buộc [1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh

Để yoga phát huy tối đa lợi ích mà không gây quá tải cho cơ thể đang hóa trị, người bệnh nên xây dựng kế hoạch tập luyện khoa học dựa trên khuyến cáo từ các thử nghiệm:

  • Cường độ và tần suất: Bắt đầu ở mức độ rất vừa phải, khoảng 2 đến 3 buổi mỗi tuần, mỗi buổi kéo dài từ 20 đến 30 phút theo khả năng tiếp nhận của cơ thể [4], [7]. Nếu cảm thấy mệt mỏi trong ngày truyền dịch, chỉ cần thực hành các buổi tập ngắn vài phút tập trung vào thở sâu [6].
  • Nội dung tập luyện: Ưu tiên các hình thức yoga phục hồi nhẹ nhàng, kết hợp nhuần nhuyễn giữa chuyển động tay chân biên độ nhỏ, bài tập kiểm soát nhịp thở, chánh niệm và thư giãn thả lỏng toàn thân [4]. Có thể tham khảo các bài tập nhẹ tại chỗ hoặc các hình thức yoga cười để kích thích tinh thần thoải mái [7].
  • Thời điểm thực hiện: Nên tập vào những thời điểm cơ thể cảm thấy dễ chịu nhất trong ngày, tránh tập ngay sau bữa ăn no hoặc khi đang quá đói. Tránh tập sát giờ đi ngủ nếu bài tập làm tăng nhịp tim.
  • Lắng nghe cơ thể: Tuyệt đối không gắng sức vượt qua ngưỡng chịu đựng. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như hoa mắt, tức ngực, khó thở hoặc đau đớn cục bộ, người bệnh cần dừng tập ngay lập tức và thông báo cho nhân viên y tế.

Có thể thấy, yoga là một phương pháp bổ trợ an toàn, giúp xoa dịu cảm giác kiệt sức và căng thẳng thần kinh trong những giai đoạn điều trị hóa chất khó khăn [1], [2]. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được phối hợp nhịp nhàng với chế độ dinh dưỡng đầy đủ, giấc ngủ trọn vẹn và sự theo dõi y khoa sát sao từ đội ngũ chuyên môn.