Sau các đợt hóa trị kéo dài, nhiều người bệnh ung thư thường rơi vào trạng thái kiệt sức, việc nhấc chân bước vài bước trong nhà cũng trở thành một gánh nặng lớn. Không ít người tin rằng nằm bất động nghỉ ngơi tuyệt đối là cách tốt nhất để hồi phục thể lực và giữ sức. Trái lại, nhiều người thắc mắc liệu việc cố gắng vận động nhẹ, cụ thể là đi bộ cự ly ngắn, có giúp cơ thể bớt uể oải hay chỉ khiến người bệnh thêm suy kiệt.
Câu trả lời từ các bằng chứng y học hiện đại cho thấy đi bộ cường độ vừa phải, chia nhỏ thành các cự ly ngắn, thực sự là biện pháp can thiệp hỗ trợ an toàn và hiệu quả giúp kiểm soát hội chứng mệt mỏi liên quan đến ung thư [1], [2]. Thay vì khiến cơ thể cạn kiệt năng lượng, thói quen vận động nhẹ nhàng giúp kích thích khả năng thích ứng của hệ cơ xương và tuần hoàn [1], [3]. Tuy nhiên, để đạt được lợi ích tối ưu, người bệnh cần nắm rõ phương pháp, thời điểm cũng như lắng nghe những phản ứng từ cơ thể.
Hội chứng mệt mỏi do ung thư là gì?
Hội chứng mệt mỏi liên quan đến ung thư (CRF) là triệu chứng đa yếu tố rất phổ biến ở bệnh nhân ung thư, đặc biệt là những người tiếp nhận hóa trị [4]. Khác với cảm giác mệt mỏi sinh hoạt bình thường có thể biến mất sau một giấc ngủ ngon, CRF là sự suy kiệt dai dẳng, kiệt quệ về thể chất lẫn tinh thần, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống và có thể kéo dài ngay cả khi quá trình điều trị đã kết thúc [4], [5], [2].
Cảm giác kiệt sức này khiến người bệnh có xu hướng muốn bỏ dở liệu trình điều trị, gây ảnh hưởng trực tiếp đến tiên lượng sống và nguy cơ tái phát bệnh [6], [4]. Tình trạng mệt mỏi đỉnh điểm thường xuất hiện rõ rệt trong các chu kỳ hóa trị hơn hẳn so với giai đoạn sau phẫu thuật [6]. Vòng luẩn quẩn xuất hiện khi người bệnh càng mệt mỏi càng ít vận động, dẫn đến suy giảm khối cơ, teo cơ và càng kiệt sức hơn khi phải thực hiện các sinh hoạt hằng ngày [4].
Cơ chế tác động của vận động đi bộ
Nghiên cứu chỉ ra rằng CRF có mối liên hệ mật thiết với sự suy giảm khả năng vận động và hiện tượng mệt mỏi thần kinh cơ [4]. Người bệnh mệt mỏi thường bị giảm sức mạnh cơ duỗi khớp gối, giảm lực nắm tay và giảm đáng kể mức độ hoạt động thể chất hằng ngày [4]. Khi cơ bắp không được kích hoạt, tình trạng suy nhược sẽ ngày một tăng tiến, khiến ngưỡng chịu đựng gắng sức ngày càng giảm [4].
Việc thực hiện các bài tập hiếu khí như đi bộ mang lại nhiều tác động sinh lý tích cực lên cơ thể người bệnh [1]. Đi bộ cường độ vừa phải giúp duy trì sức mạnh cơ bắp, rút ngắn thời gian giãn cơ và cải thiện chất lượng giấc ngủ [3]. Bên cạnh đó, việc vận động đều đặn còn hỗ trợ giảm bớt các rối loạn tâm lý như lo âu, trầm cảm, đồng thời nâng cao khả năng phục hồi tinh thần và cảm giác khỏe khoắn về thể chất [1], [3]. Khi hệ thống thần kinh cơ và hô hấp tuần hoàn được củng cố, tình trạng mệt mỏi sẽ dần được xoa dịu [1], [3].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của đi bộ
Hiệu quả của can thiệp đi bộ đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng trên các nhóm bệnh nhân ung thư khác nhau:
Thử nghiệm lâm sàng năm 2019 theo dõi 159 phụ nữ ung thư vú giai đoạn I-III đang hóa trị tại Đài Loan (Trung Quốc) [2]. Nhóm can thiệp thực hiện chương trình đi bộ nhanh tại nhà kéo dài 12 tuần, bắt đầu từ ngày đầu tiên của chu kỳ hóa trị thứ 3 [2]. Kết quả ghi nhận mức độ mệt mỏi tăng lên ở cả hai nhóm trong quá trình điều trị, nhưng nhóm đi bộ có mức độ mệt mỏi thấp hơn hẳn nhóm đối chứng tại thời điểm kết thúc 12 tuần và duy trì được sự khác biệt này suốt thời gian theo dõi [2]. Nghiên cứu cũng nhận thấy những bệnh nhân duy trì thói quen tập luyện nhiều hơn trước khi chẩn đoán có mức độ mệt mỏi thấp hơn [2].
Một phân tích tổng hợp năm 2020 đánh giá các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về chương trình đi bộ kết hợp thiết bị đếm bước chân (pedometer) cho bệnh nhân ung thư vú đang tiếp nhận hóa trị [7]. Kết quả tổng hợp khẳng định các can thiệp đi bộ có kiểm soát bước chân mang lại tác động tích cực đối với hội chứng mệt mỏi liên quan ung thư cũng như cải thiện chất lượng cuộc sống toàn diện [7].
Nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2025 theo dõi 100 bệnh nhân ung thư vú qua 3 mốc: trước hóa trị, tuần thứ 8 và sau hóa trị [4]. Mô hình phân tích kết hợp giữa mức độ mệt mỏi thần kinh cơ duỗi gối, lực cơ, khoảng cách bài kiểm tra đi bộ 6 phút và mức độ hoạt động thể chất giải thích được tới 39% sự biến thiên của điểm số mệt mỏi [4]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân có mức vận động thể chất thấp hơn sẽ chịu đựng mức độ mệt mỏi cao hơn, từ đó khuyến nghị nên bắt đầu rèn luyện thể chất ngay từ giai đoạn khởi đầu hóa trị [4].
Tổng quan của Mock và cộng sự ghi nhận bệnh nhân ung thư vú đi bộ tại nhà ở mức độ vừa phải (đạt 50-70% nhịp tim tối đa), từ 10 đến 45 phút mỗi ngày, 4 đến 6 ngày mỗi tuần trong thời gian 1 đến 6 tháng, đã ghi nhận giảm CRF, giảm rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, buồn nôn và tăng cường chức năng tim phổi [1]. Ngoài ra, nghiên cứu của Courneya và cộng sự còn nhận thấy bệnh nhân đi bộ và tập bài tập hiếu khí có khả năng dung nạp mức liều hóa trị cao hơn [1].
Những giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các nghiên cứu cũng ghi nhận những giới hạn nhất định trong việc cải thiện triệu chứng mệt mỏi:
Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2013 trên 66 phụ nữ ung thư vú sau phẫu thuật tại Đài Loan (Trung Quốc) thực hiện chương trình đi bộ tại nhà cường độ vừa trong 5 tuần [6]. Kết quả cho thấy nhóm đi bộ có giảm mệt mỏi dần dần và tăng khả năng gắng sức qua bài kiểm tra đi bộ 6 phút, nhưng sự khác biệt so với nhóm đối chứng không đạt mức có ý nghĩa thống kê ở cả 3 lần đo [6].
Nghiên cứu can thiệp thí điểm năm 2025 triển khai kế hoạch đi bộ cho người bệnh dùng thuốc điều trị ung thư đường uống ghi nhận điểm mệt mỏi chỉ giảm nhẹ sau can thiệp và chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [5]. Bệnh nhân ở giai đoạn tiến triển có xu hướng mệt mỏi cao hơn, cho thấy giai đoạn bệnh ảnh hưởng lớn đến kết quả vận động [5].
Một nghiên cứu năm 2024 trên 27 người sống sót sau ung thư hoàn thành điều trị từ 6 đến 36 tháng cho thấy dù mức độ mệt mỏi giảm rõ rệt trên lâm sàng sau 4 tháng theo dõi, sự sụt giảm này không thể quy hoàn toàn do bài tập đi bộ độc lập [3]. Các yếu tố cải thiện sức mạnh cơ, thời gian giãn cơ, giấc ngủ và giảm căng thẳng tâm lý đóng vai trò trung gian quan trọng [3]. Đồng thời, khảo sát định tính cho thấy nhiều người bệnh gặp độc tính thần kinh sau hóa trị vẫn thiếu các thông tin hướng dẫn đi bộ cá nhân hóa và kỹ năng tự theo dõi biến chứng [8].
Hiểu lầm thường gặp về việc vận động khi mệt mỏi
Nhiều người bệnh và thân nhân cho rằng khi xuất hiện mệt mỏi do hóa trị thì giải pháp an toàn duy nhất là nằm yên trên giường. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến khiến tình trạng teo cơ và mệt mỏi thần kinh cơ tiến triển nhanh hơn [4]. Hướng dẫn của Mạng lưới Ung thư Toàn diện Quốc gia (NCCN) đã khuyến nghị đưa hoạt động thể chất vào như một chiến lược để đối phó với hội chứng mệt mỏi do ung thư [5].
Một hiểu lầm khác là đi bộ phải đi thật nhiều, đi dặm dài liên tục mới đem lại kết quả. Trên thực tế, các đợt đi bộ cự ly ngắn, chia nhỏ quãng thời gian thích hợp tại nhà vẫn mang lại chuyển biến tích cực cho hệ tim mạch và giảm mệt mỏi [1]. Đi bộ quá sức khi thể trạng chưa cho phép ngược lại có thể gây căng thẳng thể chất và làm tăng nguy cơ té ngã [4], [8].
Ai nên thận trọng khi thực hiện đi bộ?
Người bệnh có biến chứng thần kinh ngoại biên do hóa trị (tê bì bàn chân, mất cảm giác hoặc mất thăng bằng) cần hết sức thận trọng khi đi lại để tránh trượt ngã [8]. Các trường hợp này cần có sự giám sát, dụng cụ hỗ trợ và được bác sĩ đánh giá cẩn thận trước khi tập luyện [8].
Bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển thường chịu mức độ mệt mỏi cao hơn và thể trạng suy kiệt nhiều hơn, đòi hỏi phác đồ vận động chuyên biệt thay vì tự ý áp dụng [5]. Người bệnh đang gặp các triệu chứng cấp tính như thiếu máu nặng, sốt do hạ bạch cầu hạt, chóng mặt, buồn nôn nghiêm trọng hoặc đau xương khớp dữ dội cần tạm ngừng tập luyện và tham vấn ý kiến nhân viên y tế điều trị.
Hướng dẫn áp dụng đi bộ thực tế an toàn
Người bệnh có thể áp dụng thói quen đi bộ một cách khoa học dựa trên các mô hình đã được nghiên cứu:
Thời lượng và cường độ: Bắt đầu với các cự ly ngắn từ 10 đến 15 phút mỗi lần, duy trì từ 3 đến 6 ngày mỗi tuần tùy thể trạng [1]. Khi sức khỏe cải thiện, có thể tăng dần thời gian lên 30 đến 45 phút mỗi ngày ở cường độ vừa phải, tương đương 50% đến 70% nhịp tim tối đa hoặc mức độ đi bộ nhanh vừa sức [1], [2].
Thời điểm tập luyện: Việc rèn luyện nên được khởi động sớm, tốt nhất là ngay từ khi bắt đầu các đợt hóa trị để phòng ngừa suy giảm chức năng cơ [4], [2]. Nên chọn thời điểm người bệnh cảm thấy tỉnh táo nhất trong ngày, tránh thời điểm nắng gắt hoặc ngay sau khi vừa truyền hóa chất xong.
Theo dõi và hỗ trợ: Sử dụng máy đếm bước chân hoặc đồng hồ thông minh giúp theo dõi mức độ vận động hàng ngày và duy trì động lực [5], [7]. Nên kết hợp đi bộ với các bài tập tăng cường sức mạnh cơ bắp nhẹ nhàng để hỗ trợ phục hồi trương lực cơ duỗi gối và lực nắm tay [4], [3]. Hãy ghi chép lại mức độ mệt mỏi để kịp thời trao đổi với điều dưỡng và bác sĩ điều trị trong các lần tái khám [5].
Đi bộ cự ly ngắn cường độ vừa phải là giải pháp không dùng thuốc hữu ích giúp người bệnh ung thư giảm bớt hội chứng mệt mỏi do hóa trị. Thay vì nằm nghỉ thụ động, việc từng bước duy trì vận động nhẹ nhàng sẽ bảo tồn sức mạnh cơ bắp và nâng cao chất lượng cuộc sống. Người bệnh cần thảo luận cụ thể với bác sĩ điều trị để xây dựng lịch trình đi bộ phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.
