Người tiểu đường có nên nhịn ăn 16:8? Nguy cơ hạ đường huyết

Trào lưu nhịn ăn 16:8 và nỗi băn khoăn của người bệnh tiểu đường

Nhịn ăn gián đoạn, đặc biệt là khung giờ 16:8 (nhịn ăn 16 tiếng và chỉ ăn trong 8 tiếng mỗi ngày), đang trở thành phương pháp kiểm soát cân nặng phổ biến trong đời sống hàng ngày ^[1]. Nhiều người mắc đái tháo đường nghe kể về khả năng giảm cân nhanh chóng nên muốn tự ý áp dụng theo các trào lưu trên mạng ^[2]. Tuy nhiên, việc ngừng nạp năng lượng suốt một khoảng thời gian dài liên tục lại đặt ra nhiều thách thức lớn cho quá trình kiểm soát đường huyết ^[3].

Người mắc bệnh tiểu đường tuyệt đối không nên tự ý thực hiện chế độ nhịn ăn 16:8 mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị [2, 3]. Việc nhịn năng lượng kéo dài có thể gây ra biến chứng tụt đường huyết cấp tính rất nguy hiểm, đặc biệt với những người đang dùng thuốc kích thích tiết insulin hoặc tiêm insulin trực tiếp [2, 8]. Khi không có thức ăn nạp vào nhưng thuốc vẫn phát huy tác dụng hạ đường, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng ^[4].

Để hiểu rõ tại sao phương pháp này lại tiềm ẩn rủi ro lớn, người bệnh cần nắm được cách cơ thể phản ứng khi chuyển đổi từ trạng thái tiêu hóa sang trạng thái đói.

Cơ chế tác động đến chuyển hóa và insulin khi nhịn ăn

Khi cơ thể bước vào giai đoạn nhịn ăn kéo dài nhiều giờ, nguồn dự trữ đường glucose sẽ cạn kiệt dần ^[4]. Lúc này, cơ thể buộc phải trải qua quá trình chuyển dịch trao đổi chất, chuyển từ việc dùng glucose sang sử dụng axit béo và thể ceton (ketone) làm nguồn năng lượng chính ^[4]. Quá trình này giúp cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ giảm cân nhờ hạn chế tổng lượng calo nạp vào cơ thể [3, 8].

Tuy nhiên, sự chuyển đổi này đòi hỏi thời gian thích nghi và có thể gây ra nhiều triệu chứng mệt mỏi, chóng mặt ban đầu ^[4]. Đối với người bình thường, gan sẽ tự điều hòa để giải phóng đường dự trữ giữ mức an toàn ^[5]. Ngược lại, ở người bệnh tiểu đường có can thiệp thuốc, sự phối hợp giữa lượng thức ăn giảm đột ngột và thuốc điều trị sẽ làm sụt giảm lượng đường trong máu xuống mức báo động [2, 8].

Ngoài ra, việc nhịn ăn còn làm giảm lượng nước hấp thụ gián tiếp qua thức ăn như canh, sữa chua hoặc trái cây ^[2]. Thiếu nước làm tăng nguy cơ tụt huyết áp và tạo thêm gánh nặng cho hệ tuần hoàn của người bệnh [1, 2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về nhịn ăn gián đoạn ở người tiểu đường?

Để có cái nhìn khách quan, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá lợi ích cũng như rủi ro của việc nhịn ăn trên từng nhóm người bệnh cụ thể.

Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mang tên INTERFAST-2 công bố năm 2022 được thực hiện trên 46 bệnh nhân mắc đái tháo đường tuýp 2 đang điều trị bằng insulin ^[6]. Các đối tượng được chia thành nhóm nhịn ăn 3 ngày không liên tục mỗi tuần trong suốt 12 tuần và nhóm đối chứng, đồng thời được theo dõi đường huyết liên tục và tư vấn chế độ ăn ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm nhịn ăn giảm chỉ số HbA1c đáng kể (-7,3 ± 12,0 mmol/mol) so với nhóm chứng (0,1 ± 6,1 mmol/mol) với P = 0,012 ^[6]. Đã có 8 người ở nhóm can thiệp đạt được tiêu chí kết hợp gồm giảm cân nặng từ 2% trở lên, giảm liều insulin từ 10% trở lên và giảm HbA1c từ 3 mmol/mol trở lên, trong khi không ghi nhận trường hợp hạ đường huyết nghiêm trọng nào ^[6].

Một nghiên cứu tiến cứu nhãn mở năm 2020 đã sử dụng hệ thống theo dõi đường huyết liên tục trong 72 giờ trên 4 nhóm, mỗi nhóm gồm 15 người: người béo phì mắc tiểu đường tuýp 2 chỉ dùng thuốc, người tiểu đường tuýp 2 có phẫu thuật cắt dạ dày, người béo phì không tiểu đường đã cắt dạ dày và nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[3]. Kết quả ghi nhận nồng độ glucose trung bình 72 giờ đều giảm đáng kể trong thời gian nhịn ăn ở tất cả các nhóm (p ≤ 0,041) ^[3]. Đáng chú ý, nồng độ glucose tăng vọt sau khi kết thúc nhịn ăn và ăn trở lại, biểu hiện rõ rệt nhất ở hai nhóm người mắc bệnh tiểu đường ^[3]. Dù vậy, tỷ lệ thời gian rơi vào khoảng hạ đường huyết không có sự khác biệt đáng kể giữa giai đoạn nhịn ăn và không nhịn ăn trong thử nghiệm ngắn hạn này ^[3].

Đối với bệnh đái tháo đường tuýp 1, một thử nghiệm bắt chéo năm 2021 được tiến hành trên 20 người (7 nữ, độ tuổi trung bình 35 ± 11 tuổi, chỉ số BMI 24,8 ± 2,8 kg/m2, HbA1c 54 ± 7 mmol/mol) nhằm so sánh việc nhịn ăn qua đêm 12 giờ với nhịn ăn kéo dài 36 giờ ^[7]. Dữ liệu theo dõi qua cảm biến đường huyết liên tục cho thấy tần suất hạ đường huyết mỗi giờ dưới 70 mg/dL (<3,9 mmol/L) tương đương giữa hai đợt (0,07 ± 0,06 ở đợt 12 giờ so với 0,05 ± 0,03 ở đợt 36 giờ, p = 0,21) ^[7]. Nồng độ beta-hydroxybutyrate tăng cao hơn sau khi nhịn ăn kéo dài (p = 0,0006), cho thấy người bệnh tiểu đường tuýp 1 có thể thực hiện đợt nhịn ăn 36 giờ an toàn nhưng bắt buộc phải có sự theo dõi y tế chặt chẽ ^[7].

Dù vậy, các nghiên cứu thực tế trên người vẫn còn quy mô mẫu khá nhỏ và thời gian theo dõi hạn chế [1, 7].

Lợi ích tiềm năng và những giới hạn của bằng chứng hiện nay

Các bài tổng quan y khoa cho thấy nhịn ăn gián đoạn có triển vọng giúp ổn định đường huyết, hỗ trợ quản lý cân nặng và cải thiện độ nhạy insulin ở người mắc bệnh tiểu đường ^[1]. Việc giảm cân thành công thông qua hạn chế calo cũng góp phần làm giảm nhu cầu sử dụng liều insulin hàng ngày ở một số người bệnh [1, 5].

Tuy nhiên, phần lớn những sự thổi phồng về lợi ích kỳ diệu của việc nhịn ăn lại bắt nguồn từ các nghiên cứu trên động vật ^[2]. Các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng các kết quả trên động vật chỉ mang tính định hướng nghiên cứu chứ không thể áp dụng trực tiếp lên con người ^[2]. Bằng chứng lâm sàng dài hạn trên người mắc bệnh tiểu đường hiện vẫn chưa đầy đủ [1, 7].

Chính vì sự thiếu hụt dữ liệu vững chắc và nguy cơ hạ đường huyết cao, đồng thuận năm 2022 từ Hiệp hội Đái tháo đường Hàn Quốc cùng các hiệp hội liên quan đã đưa ra khuyến cáo mạnh mẽ chống lại việc áp dụng nhịn ăn gián đoạn ở người lớn mắc tiểu đường tuýp 2 ^[8]. Các hiệp hội khẳng định rằng phương pháp này chưa có bằng chứng rõ ràng về lợi ích chuyển hóa lâu dài nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn trong giai đoạn nhịn ăn ^[8].

Hiểu lầm thường gặp: Cứ nhịn ăn là chữa khỏi bệnh và an toàn

Một hiểu lầm rất tai hại là nhiều người tin rằng nhịn ăn gián đoạn 16:8 có thể "chữa khỏi" hoàn toàn bệnh tiểu đường. Các tài liệu y khoa khẳng định đây chỉ là một chiến lược can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cân nặng, không phải là biện pháp thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ [3, 5].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng nhịn ăn là phương pháp hoàn toàn tự nhiên nên không có tác dụng phụ ^[5]. Thực tế, ngay cả người khỏe mạnh cũng có thể gặp phải tình trạng mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, táo bón hoặc ngất xỉu ^[5]. Đối với người bệnh mạn tính, việc hạn chế năng lượng đột ngột kết hợp dùng thuốc điều trị tiểu đường có thể dẫn đến hạ đường huyết nghiêm trọng, thậm chí đe dọa đến tính mạng [2, 8].

Ngoài ra, người bệnh thường bỏ qua nguy cơ tăng vọt đường huyết dội ngược ngay sau khi xả nhịn và ăn uống trở lại ^[3]. Hiện tượng biến thiên đường huyết này có thể gây áp lực tiêu cực lên hệ thống tim mạch [4, 8].

Cảnh báo đặc biệt: Ai tuyệt đối nên thận trọng?

Nguy cơ hạ đường huyết khi nhịn ăn tăng cao đặc biệt ở những người đang sử dụng insulin hoặc các nhóm thuốc điều trị tiểu đường [1, 2, 8]. Tình trạng tụt đường huyết làm cơ thể mất thăng bằng, dẫn đến té ngã, gãy xương do loãng xương và gia tăng các biến cố tim mạch nguy hiểm ^[4].

Tình trạng mất nước trong thời gian nhịn ăn cũng là yếu tố rủi ro thúc đẩy hình thành huyết khối và đột quỵ ^[5]. Người bệnh đang sử dụng đồng thời thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế SGLT-2 hoặc thuốc điều trị tăng huyết áp cần hết sức cẩn trọng vì nguy cơ mất nước và tụt huyết áp sẽ tăng cao ^[2].

Các nhóm đối tượng sau được khuyến cáo không nên tự ý thực hiện nhịn ăn gián đoạn [2, 8]:

• Người mắc đái tháo đường tuýp 1 (chỉ được thực hiện khi có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ) ^[5].
• Người cao tuổi, người có thể trạng suy nhược hoặc có bệnh lý thận nặng [2, 8].
• Người từng có tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc mắc chứng hạ đường huyết phản ứng [2, 8].
• Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em [2, 8].
• Người lao động thể lực nặng ^[4].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh

Nếu người bệnh tiểu đường muốn tìm hiểu hoặc áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải tham vấn bác sĩ điều trị để được đánh giá thể trạng và điều chỉnh liều thuốc phù hợp [2, 3]. Bác sĩ có thể cần phải giảm liều insulin hoặc điều chỉnh các loại thuốc hạ đường huyết vào những ngày nhịn ăn nhằm phòng ngừa tụt đường huyết [1, 5].

Người bệnh đang dùng insulin khi thực hiện nhịn ăn nên cân nhắc sử dụng hệ thống theo dõi đường huyết liên tục (CGM) ^[2]. Thiết bị này cho phép theo dõi sát sao sự dao động của đường huyết và một số hệ thống có tính năng phát cảnh báo hạ đường huyết kịp thời, mang lại độ an toàn cao hơn so với việc chỉ bấm kim thử máu mao mạch ngón tay thông thường ^[2]. Bên cạnh đó, việc theo dõi nồng độ thể ceton cũng rất cần thiết để ngăn ngừa biến chứng nhiễm toan ceton [3, 8].

Về chế độ nước uống, người bệnh cần chủ động uống thêm nước lọc hoặc các loại chất lỏng không chứa calo trong khung giờ nhịn ăn để bù đắp lượng nước thiếu hụt từ thực phẩm ^[2]. Không nên ăn uống quá độ hoặc nạp quá nhiều tinh bột khi kết thúc thời gian nhịn ăn nhằm tránh tình trạng đường huyết tăng vọt đột ngột ^[3].

Tóm lại, nhịn ăn gián đoạn 16:8 có thể đem lại một số tác động tích cực về mặt cân nặng và độ nhạy insulin, nhưng rủi ro hạ đường huyết cấp tính luôn rình rập đối với người tiểu đường đang dùng thuốc [2, 3]. Người bệnh không nên tự ý làm theo trào lưu mà phải luôn đặt sự an toàn lên hàng đầu, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của nhân viên y tế [1, 2].