Nhiều người có thói quen sử dụng các loại trà thảo mộc hay dược liệu thiên nhiên với niềm tin rằng sản phẩm từ thực vật luôn lành tính, an toàn tuyệt đối. Trong số đó, lưu kí nô cùng các dược liệu thuộc chi Hypericum thường được tìm kiếm và sử dụng truyền tai nhau để hỗ trợ tinh thần hoặc tăng cường sức khỏe. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp các thảo dược này với thuốc Tây y điều trị bệnh mạn tính tiềm ẩn nhiều mối nguy hiểm khôn lường mà không phải ai cũng biết.

Thực tế, dữ liệu khoa học chứng minh chi Hypericum (điển hình là Hypericum perforatum) có khả năng can thiệp trực tiếp vào hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan, làm biến đổi mạnh nồng độ thuốc trong máu [1], [2]. Sự thay đổi dược động học này khiến thuốc điều trị bị giảm tác dụng hoặc tăng độc tính khó lường, gây nguy hiểm trực tiếp tới tính mạng người bệnh [3], [4].

Enzyme gan CYP450: "Trạm trung chuyển" thuốc của cơ thể

Để hiểu vì sao các dược liệu như lưu kí nô hay chi Hypericum gây tương tác, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý thuốc sau khi uống vào. Hệ thống monooxygenase phụ thuộc cytochrome P450 (gọi tắt là CYP hay P450) cư trú chủ yếu ở màng lưới nội chất tế bào gan, tham gia chuyển hóa khoảng 96% các loại thuốc đang lưu hành hoặc đang phát triển [5]. Enzyme này hoạt động như một nhà máy thanh lọc, giúp oxy hóa và đào thải dược chất lạ ra khỏi cơ thể qua hai bước chuyển electron với sự hỗ trợ của enzym khử CPR và hemoprotein cytochrome b5 [5].

Họ enzyme này gồm nhiều phân nhóm khác nhau như CYP3A, CYP2C, CYP2D, CYP1A, đảm nhận các nhiệm vụ chuyên biệt cho từng nhóm thuốc [5]. Khi một dược chất hoặc thành phần thảo dược tác động vào các enzyme này, chúng có thể ức chế hoạt động hoặc thúc đẩy gan sản sinh thêm enzyme (gọi là cảm ứng enzyme) [6]. Dược liệu chi Hypericum được xác định là chất gắn (ligand) với các thụ thể nhân mồ côi, kích hoạt phản ứng phiên mã và tạo ra một lượng enzyme CYP nhiều bất thường [1]. Khi số lượng enzyme gan tăng vọt, tốc độ tiêu hủy thuốc cũng tăng theo, làm đảo lộn hoàn toàn phác đồ điều trị [3], [4].

Bằng chứng nghiên cứu: Tác động của chi Hypericum lên gan

Các loài thảo dược thuộc chi Hypericum, đặc biệt là loài Hypericum perforatum, đã được khảo sát kỹ lưỡng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng để làm rõ cơ chế can thiệp enzyme gan.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2017 trên chuột đực đã xem xét chi tiết phản ứng phụ thuộc liều lượng và thời gian khi dùng chiết xuất Hypericum perforatum đường uống [5]. Với liều 0,6 g/kg mỗi ngày trong 21 ngày, chiết xuất làm tăng hoạt tính oxy hóa nifedipine - chất nền đặc trưng của Cyp3a ở gan [5]. Khi kéo dài thời gian dùng lên 28 ngày, hoạt tính oxy hóa nifedipine (NFO - tương ứng Cyp3a) tăng vọt tới 95%, đồng thời hoạt tính 7-hydroxyl hóa warfarin (WOH - tương ứng Cyp2c) tăng 34% [5].

Phân tích miễn dịch protein vi thể gan xác nhận nồng độ protein Cyp2c thực sự tăng lên sau 28 ngày điều trị [5]. Ngược lại, hoạt tính của các phân nhóm Cyp1a, Cyp2a, Cyp2b, Cyp2d và Cyp2e1 không thay đổi trong mô hình này, cũng như không làm thay đổi các enzyme UGT, GST và NQO ở gan hay thận [5]. Đáng chú ý, tại thận, chiết xuất cũng làm tăng hoạt tính oxy hóa nifedipine nhưng không làm tăng hoạt tính WOH [5]. Nghiên cứu này cho thấy thảo dược này kích thích mạnh mẽ Cyp3a và Cyp2c theo thời gian, trong đó Cyp2c cần thời gian tích lũy dài hơn để bộc lộ tác dụng cảm ứng [5].

Ở mức độ tế bào, một công bố năm 2016 đã kiểm tra độc tính tế bào và sự biểu hiện của CYP1A2 cùng CYP2D6 trên ba dòng tế bào gan người: WRL-68, HepG2 và HepaRG [7]. Các tác giả cho các dòng tế bào tiếp xúc với chiết xuất Hypericum perforatum cùng hai hoạt chất sinh học chính là hypericin và hyperforin trong 24 giờ và 72 giờ [7]. Kết quả cho thấy các chất này gây độc tế bào đáng kể ở nồng độ 10 micromol [7]. Phân tích chuỗi phản ứng polymerase thời gian thực (real-time PCR) chỉ ra dịch chiết gây cảm ứng đáng kể CYP1A2 và CYP2D6 trên tất cả các dòng tế bào gan [7]. Tuy nhiên, từng hoạt chất riêng rẽ lại có tác động phức tạp: hypericin làm tăng CYP1A2 ở tế bào HepG2 nhưng lại ức chế ở tế bào HepaRG; hyperforin gây cảm ứng CYP1A2 ở cả HepG2 và WRL-68 [7]. Với CYP2D6, cả hai hoạt chất đều gây cảm ứng ở tế bào HepG2 nhưng lại ức chế ở HepaRG và WRL-68 [7]. Kết quả từ phòng thí nghiệm nhấn mạnh tiềm cơ tương tác thuốc phức tạp qua con đường CYP1A2 và CYP2D6 [7].

Giảm nồng độ thuốc nguy hiểm: Các loại thuốc chịu ảnh hưởng

Không chỉ dừng lại ở các tế bào và động vật thí nghiệm, dữ liệu từ tổng quan hệ thống và các báo cáo lâm sàng đã khẳng định chi Hypericum gây ra tương tác dược lực - dược động học nghiêm trọng trên người [3], [2], [4].

Cơ chế chủ chốt của chi Hypericum trên lâm sàng là cảm ứng enzyme CYP3A4 và hệ thống protein vận chuyển P-glycoprotein (P-gp) [3], [2]. Sự tăng cường thanh thải qua hai "cửa ngõ" này khiến nồng độ thuốc trong huyết tương sụt giảm nghiêm trọng, làm giảm hoặc mất hoàn toàn hiệu quả điều trị của nhiều thuốc cứu mạng [3]. Báo cáo lâm sàng ghi nhận Hypericum làm giảm nồng độ các thuốc chống thải ghép thiết yếu như cyclosporine, thuốc điều trị HIV như indinavir và làm mất tác dụng ngừa thai của các viên uống tránh thai [2].

Đối với bệnh nhân ung thư, thảo dược này làm giảm nồng độ trong huyết tương của hàng loạt hóa trị liệu quan trọng như imatinib, irinotecan và docetaxel [3]. Nghiên cứu chỉ rõ việc phối hợp Hypericum ở người bệnh ung thư là rất nguy hiểm và cần phải tránh dùng đồng thời [3]. Ngay cả với các thuốc kháng virus đường uống điều trị COVID-19 hay các thuốc thường dùng trong chăm sóc ban đầu, chi Hypericum cũng nằm trong nhóm cảnh báo tương tác hàng đầu [8]. Dù chỉ dùng một lượng nhỏ thảo mộc, các phản ứng có hại vẫn có thể bùng phát [4].

Nhìn nhận đúng giới hạn của các bằng chứng khoa học

Khi tiếp cận các thông tin về dược liệu lưu kí nô, độc giả cần hiểu rõ bản chất và phạm vi của các nghiên cứu hiện tại. Hầu hết các dữ liệu chi tiết về tương tác thuốc qua enzyme gan CYP450 được thực hiện trên loài điển hình của chi là Hypericum perforatum (cỏ Ban Âu hay St. John's wort) [8], [5], [3], [2], [6], [4], [7]. Trong tự nhiên và y học cổ truyền, lưu kí nô là tên gọi chỉ các loài thực vật thuộc chi Hypericum. Vì vậy, các cảnh báo về tương tác thuốc của chi Hypericum được áp dụng tương tự để phòng ngừa rủi ro cho lưu kí nô.

Ngoài ra, những khác biệt giữa nghiên cứu tế bào gan, mô hình chuột và cơ thể người sống là rất lớn. Thử nghiệm trên tế bào cho thấy phản ứng trái ngược giữa các dòng tế bào HepG2 và HepaRG [7]. Ở chuột, chiết xuất làm tăng Cyp3a sau 21 ngày và tăng Cyp2c sau 28 ngày, nhưng không đổi Cyp2d [5]. Trong khi đó, các dữ liệu lâm sàng trên người xác nhận cảm ứng mạnh CYP3A4 và P-glycoprotein là cơ chế tương tác rõ ràng nhất [3], [2]. Thảo dược chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên có dược động học phức tạp, do đó mức độ tương tác thực tế ở mỗi bệnh nhân có thể dao động rất lớn tùy thuộc vào liều dùng, thời gian và loại thuốc đi kèm [2], [4].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định "thảo dược tự nhiên là vô hại". Nhiều người cho rằng các loại cây cỏ, thảo mộc chỉ hỗ trợ tăng cường sinh lực và không thể làm ảnh hưởng đến các viên thuốc bác sĩ kê đơn. Khoa học chứng minh điều hoàn toàn ngược lại: các thành phần tự nhiên có thể là cơ chất, chất ức chế hoặc chất cảm ứng mạnh mẽ đối với cytochrome P450 [8], [6]. Đa số các ca tương tác thuốc nghiêm trọng bắt nguồn từ việc thảo dược can thiệp vào quá trình đào thải thuốc dùng kèm [6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống thảo mộc với lượng thật ít thì không có rủi ro. Các chuyên gia lưu ý rằng dù số lượng thảo mộc đưa vào cơ thể có ảnh hưởng đến mức độ tương tác, các biến cố độc tính trên lâm sàng vẫn có thể xảy ra ngay cả khi người bệnh chỉ dùng một lượng tương đối nhỏ [4]. Việc sử dụng ngắt quãng hay tự ý thêm thảo mộc vào chế độ ăn khi đang trị bệnh mạn tính đều có thể đẩy bệnh nhân vào tình trạng mất kiểm soát điều trị [4].

Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt

Dựa trên bằng chứng về tương tác thuốc qua enzyme gan CYP450, những nhóm bệnh nhân sau đây bắt buộc phải tránh xa hoặc thận trọng tối đa với lưu kí nô và chiết xuất chi Hypericum:

  • Bệnh nhân ung thư: Tuyệt đối tránh dùng Hypericum vì thảo dược này làm hạ nồng độ các thuốc hóa trị như imatinib, irinotecan, docetaxel, làm giảm hiệu quả tiêu diệt khối u [3].
  • Bệnh nhân ghép tạng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Hypericum cảm ứng enzyme làm hạ nồng độ cyclosporine, có thể dẫn đến thải ghép cấp tính [2].
  • Bệnh nhân dùng thuốc kháng virus: Những người đang điều trị bằng thuốc ức chế protease như indinavir hay thuốc kháng virus đường uống điều trị COVID-19 không được dùng đồng thời [8], [2].
  • Phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống: Tương tác qua CYP3A4 có thể làm mất tác dụng ngừa thai ngoài ý muốn [2].
  • Bệnh nhân tim mạch hoặc dùng thuốc chống đông: Dữ liệu thực nghiệm cho thấy dùng kéo dài gây cảm ứng chuyển hóa qua Cyp2c (liên quan đến warfarin) và Cyp3a (chuyển hóa nifedipine) [5].
  • Người đang sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc: Nguy cơ tương tác bất lợi tăng cao khi phối hợp thuốc với các thảo dược có hoạt tính cảm ứng enzyme [8], [6].

Hướng dẫn áp dụng an toàn và lời khuyên y tế

Để phòng ngừa những tổn hại sức khỏe không đáng có từ tương tác giữa thảo dược và thuốc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế cơ bản. Tổn hại do tương tác giữa thuốc thông thường và thảo dược hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu người bệnh và nhân viên y tế duy trì sự cảnh giác [8].

Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm nào từ lưu kí nô hay các chiết xuất thảo mộc, người bệnh cần trao đổi minh bạch với bác sĩ hoặc dược sĩ về tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn đang sử dụng [8], [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo mộc để thay thế phác đồ điều trị bệnh lý sẵn có. Nhân viên y tế cần sử dụng các công cụ tra cứu tương tác thuốc và thảo dược để đánh giá cân bằng giữa lợi ích và rủi ro trước khi đưa ra quyết định [8].

Thảo dược tự nhiên luôn là nguồn tài nguyên quý giá trong chăm sóc sức khỏe, song lưu kí nô và các loài thuộc chi Hypericum ẩn chứa nguy cơ tương tác dược lực học phức tạp qua hệ thống cytochrome P450 ở gan [1], [6]. Tự ý sử dụng không có kiểm soát có thể vô hiệu hóa những loại thuốc điều trị quan trọng nhất [3], [2]. Sự phối hợp chặt chẽ, tham vấn y khoa và sử dụng thuốc có trách nhiệm chính là chìa khóa duy nhất để bảo vệ sức khỏe an toàn.