Trào lưu ăn côn trùng, bọ cánh cứng nướng hoặc chiên giòn phổ biến ở nhiều vùng quê và bàn nhậu. Nhiều người lầm tưởng mọi loại bọ cánh cứng đều ăn được, dẫn đến những vụ ngộ độc chết người do nhầm lẫn sâu ban miêu.

Sâu ban miêu chứa độc tố cantharidin cực mạnh. Ăn nhầm loài bọ này gây phồng rộp, lở loét, thủng dạ dày, suy thận và hoại tử cơ tim dẫn đến tử vong nhanh chóng [1].

Sâu ban miêu: Côn trùng chứa chất kịch độc

Sâu ban miêu (blister beetle) thuộc các chi như Mylabris hoặc Epicauta [1, 2]. Cơ thể loài bọ này tiết ra cantharidin - chất gây phồng rộp da và niêm mạc cực mạnh [1, 2].

Ở nhiều nơi trên thế giới, sâu ban miêu thường bị nhầm với các loài côn trùng ăn được [2]. Độc chất cantharidin trong bọ khô chiếm từ 0,89% đến 5,40% trọng lượng khô tùy loài [3]. Lượng độc chất này không bị phân hủy khi nấu nướng thông thường.

Khi xâm nhập cơ thể, độc tố cantharidin tấn công trực tiếp ống tiêu hóa và hệ bài tiết [1]. Tiên lượng của các ca ngộ độc sâu ban miêu luôn từ dè dặt đến rất xấu [1].

Cơ chế phá hủy đường tiêu hóa và nội tạng

Cantharidin là chất làm phồng rộp mạnh (vesicant) [1, 2]. Khi nuốt phải, chất này lập tức gây kích ứng, hình thành bọng nước, bào mòn và tạo vết loét sâu dọc từ thực quản xuống dạ dày, ruột [1].

Tổn thương viêm trợt niêm mạc dạ dày diễn tiến nhanh thành loét thủng [2, 3]. Độc tố tiếp tục ngấm vào máu, bài tiết qua thận gây tổn thương đường tiết niệu dữ dội kèm tiểu ra máu [1, 2].

Ngoài phá hủy đường tiêu hóa và tiết niệu, cantharidin còn làm tổn thương cơ tim, gây hoại tử cơ tim với chỉ số men tim troponin 1 tăng cao trong máu [1]. Tình trạng tụt canxi máu, hạ magie máu và sốc nhiễm độc xảy ra nhanh chóng [2, 3].

Dữ liệu lâm sàng: Nguy cơ nhầm lẫn có thật

Nghiên cứu ca bệnh năm 2000 báo cáo một bé gái 4 tuổi tại Zimbabwe ngộ độc nặng do ăn nhầm bọ ban miêu Mylabris dicincta vì tưởng là bọ ăn được Eulepida mashona [2]. Bệnh nhi xuất hiện các triệu chứng kinh điển gồm đau bụng dữ dội và tiểu ra máu [2]. Ca bệnh chỉ được nhận diện sau khi hội chẩn với trung tâm thông tin thuốc, được điều trị bảo tồn và may mắn xuất viện sau 9 ngày [2].

Dữ liệu năm 2023 xác định cantharidin từ các loài bọ chi Epicauta gây loét dạ dày - ruột, tổn thương đường tiết niệu và hoại tử cơ tim [1]. Tình trạng nhiễm độc thường đi kèm hạ canxi, hạ magie máu và đau quặn bụng dữ dội [1]. Chẩn đoán xác định dựa vào việc tìm thấy bọ trong thức ăn hoặc phát hiện cantharidin trong dịch dạ dày, nước tiểu [1].

Bài học từ các nghiên cứu ngộ độc động vật

Nghiên cứu hồi cứu năm 1997 trên 70 cá thể ngựa và lừa bị ngộ độc sâu ban miêu tự nhiên giai đoạn 1983–1996 cho thấy tỷ lệ tử vong rất cao [4]. Kết quả ghi nhận 32 con ngựa và 2 con lừa chết do phơi nhiễm cantharidin, 36 con sống sót nhờ điều trị tích cực [4].

Triệu chứng phát tác rất nhanh, phần lớn con vật biểu hiện đau đớn đường tiêu hóa dữ dội và 6 con có dấu hiệu thần kinh không đặc hiệu [4]. Toàn bộ các con vật tử vong đều rơi vào trạng thái sốc nhiễm độc ở giai đoạn cuối, thời gian biểu hiện triệu chứng đến khi chết chỉ kéo dài từ 3 đến 18 giờ [4].

Khám nghiệm tử thi cho thấy 14 con bị ban đỏ niêm mạc dạ dày, ruột non hoặc đại tràng từ nhẹ đến vừa [4]. 2 con bị loét dạ dày hoặc loét tá tràng, 2 con xuất huyết niêm mạc bàng quang, 1 con hoại tử cơ tim [4]. Đáng chú ý, có 6 con chết nhưng tổn thương mắt thường không rõ ràng, đòi hỏi phải xét nghiệm tìm cantharidin trong máu, nước tiểu hoặc dịch tiêu hóa [4].

Nghiên cứu năm 1979 dùng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao kiểm tra trên thỏ, chuột cống, dê, cừu và ngựa nhỏ bị ngộ độc sâu ban miêu Epicauta lemniscata [3]. Mẫu nước tiểu và chất chứa trong đường tiêu hóa trên chứa từ 1 đến 20 ppm cantharidin [3]. Xét nghiệm sinh hóa máu và nước tiểu ở cừu và ngựa nhỏ đều cho thấy tình trạng rối loạn chức năng thận nghiêm trọng [3].

Năm 2012, báo cáo ghi nhận một cá thể chim hoang dã (Otis tarda) chết sau khi ăn phải sâu ban miêu loài Berberomeloe majalis [5]. Phân tích dạ dày phát hiện nồng độ cantharidin là 1,37 microgam/gam trọng lượng ướt, kèm tiêu chảy, sung huyết nghiêm trọng ở đường tiêu hóa và thận [5].

Nghiên cứu năm 2016 trên chuột cho thấy dịch chiết nước sâu ban miêu (Mylabris cichorii) có độc tính cấp rất cao với liều gây chết trung bình LD50 là 1383 mg/kg [6]. Độc tố tự nhiên của sâu ban miêu gây tổn thương mô bệnh học nặng nề trên gan và thận chuột [6].

Hiểu lầm tai hại về bọ cánh cứng

Nhiều người cho rằng bọ bắt ngoài đồng ruộng hoặc trên cây rơm rạ đều sạch và ăn được. Thực tế sâu ban miêu thường sống ký sinh hoặc lẫn vào các vùng thu hoạch cỏ, hoa màu [2, 3].

Quan niệm nấu chín, rang cháy hoặc ngâm rượu giúp khử hết độc tố bọ ban miêu hoàn toàn sai lầm. Độc tố cantharidin bền nhiệt, không bị phá hủy bởi cách chiên xào thông thường và hòa tan ngấm thẳng vào rượu gây ngộ độc nhanh hơn.

Cũng có người nghĩ chỉ cần bọ không cắn thì nuốt vào bụng sẽ an toàn. Khi dịch tiết của bọ tiếp xúc với niêm mạc thực quản và dạ dày, tổn thương loét trợt xảy ra ngay lập tức mà không cần vết cắn [1].

Ai nên thận trọng

Mọi người tuyệt đối không tự ý bắt, chế biến hoặc ăn các loại côn trùng lạ, bọ cánh cứng không rõ nguồn gốc. Độc tính của sâu ban miêu tác động lên tất cả đối tượng, từ trẻ nhỏ đến người lớn [1, 2].

Người dân sống tại các vùng nông thôn, người đi săn bắt côn trùng làm mồi nhậu có nguy cơ cao nhất do nhầm lẫn hình thái [2]. Gia đình có trẻ nhỏ cần giám sát chặt, tránh để trẻ bắt các loại bọ sặc sỡ cho vào miệng [2].

Người mắc bệnh tim mạch, suy giảm chức năng thận hoặc viêm loét dạ dày có sẵn nếu dính độc tố sẽ suy sụp cơ thể nhanh hơn và nguy cơ tử vong gần như ngay tức thì [2, 7].

Cách xử lý khi nghi ngờ ngộ độc sâu ban miêu

Tuyệt đối không ăn bất kỳ loại bọ cánh cứng nào bắt ngoài tự nhiên nếu không có nguồn nuôi thương phẩm rõ ràng. Tránh chạm tay trần vào các loài bọ tiết dịch lạ.

Nếu vô tình nuốt phải bọ nghi là sâu ban miêu, cần ngừng tiếp xúc ngay lập tức [1]. Không tự ý gây nôn vì dịch nôn chứa cantharidin sẽ làm bỏng rát, rách loét thực quản thêm lần nữa [1].

Đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được hồi sức cấp cứu. Xử trí y khoa bao gồm giảm hấp thu, kiểm soát đau đớn, dùng thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày, truyền dịch và bù điện giải khẩn cấp [1]. Giữ lại mẫu bọ hoặc chất nôn để hỗ trợ nhân viên y tế xét nghiệm xác định độc chất cantharidin [2, 3].

Ăn côn trùng hoang dã tiềm ẩn hiểm họa khôn lường. Nhầm lẫn giữa bọ ăn được và sâu ban miêu có thể đánh đổi bằng chính tính mạng do thủng dạ dày và suy đa tạng [1, 2]. Hãy từ bỏ thói quen ăn bọ lạ để bảo vệ sức khỏe bản thân.