Nhịn ăn gián đoạn đang trở thành trào lưu giảm cân phổ biến nhờ hiệu quả kiểm soát vóc dáng nhanh chóng. Tuy nhiên, không ít người sau vài ngày nhịn ăn nghiêm ngặt lại phải đối mặt với những cơn đau khớp dữ dội tại ngón chân cái hoặc cổ chân. Câu hỏi đặt ra là liệu việc nhịn ăn để ép cân có thực sự kích hoạt cơn đau gout cấp tính hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có thể, đặc biệt nếu bạn nhịn ăn quá mức hoặc thực hiện sai phương pháp. Khi nhịn đói kéo dài, cơ thể buộc phải đốt cháy mỡ và sản sinh ra các thể ceton, chất này cạnh tranh trực tiếp với axit uric trong quá trình đào thải qua thận. Sự sụt giảm bài tiết kết hợp với biến động chuyển hóa đột ngột sẽ khiến nồng độ axit uric trong máu tăng vọt, tạo điều kiện thuận lợi cho cơn viêm khớp gout bùng phát dữ dội.
Cơ chế chuyển hóa: Vì sao nhịn đói quá mức gây hại cho khớp?
Tình trạng tăng axit uric máu được xác định khi nồng độ axit uric trong huyết thanh vượt quá ngưỡng 7,0 mg/dL mà không phân biệt giới tính hay tuổi tác [1]. Gout là một bệnh chuyển hóa tiến triển, đặc trưng bởi tình trạng tăng axit uric máu có triệu chứng và sự lắng đọng của các tinh thể monosodium urate tại các khớp cũng như mô mềm [1]. Sự tích tụ này phản ánh sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa quá trình tổng hợp và quá trình bài tiết axit uric của cơ thể [1].
Nhiều bằng chứng y học chỉ ra rằng hiện tượng tăng axit uric máu phần lớn bắt nguồn từ việc suy giảm khả năng đào thải qua thận [1]. Trong xã hội hiện đại, tăng axit uric là một trong những rối loạn chuyển hóa phổ biến nhất [2]. Thống kê cho thấy cứ bốn nam giới thì có một người và cứ mười phụ nữ thì có một người bị tăng axit uric máu có hoặc không có triệu chứng [2]. Sự lắng đọng của các tinh thể axit uric vào mô sẽ kích hoạt các tế bào viêm hoạt động từng đợt, từ đó dẫn đến các đợt viêm khớp cấp, sỏi thận hoặc hình thành hạt tophi dưới da [2].
Khi một người thực hiện nhịn ăn quá gắt gao để giảm cân cấp tốc, cơ thể thiếu hụt nguồn năng lượng glucose tức thời. Quá trình ly giải lipid được đẩy mạnh để tạo ra các thể ceton làm năng lượng thay thế. Tuy nhiên, các thể ceton này lại cạnh tranh vị trí bài tiết tại ống thận với axit uric, khiến lượng axit uric bị giữ lại trong máu nhiều hơn. Tình trạng này làm nồng độ urate trong huyết thanh tăng đột ngột, phá vỡ trạng thái cân bằng và kích hoạt phản ứng viêm tại màng hoạt dịch khớp.
Nghiên cứu chỉ ra điều gì về việc nhịn ăn và bệnh gout?
Để đánh giá tác động thực tế của việc nhịn ăn ngắt quãng đối với bệnh nhân gout, một nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện trên các bệnh nhân theo đạo Hồi tham gia tháng ăn chay Ramadan [3]. Nghiên cứu theo dõi 21 bệnh nhân gout có nhịn ăn trong tháng Ramadan và so sánh với nhóm đối chứng gồm 22 bệnh nhân gout cùng độ tuổi, giới tính nhưng không thực hiện nhịn ăn [3].
Các nhà khoa học đã đo lường nồng độ axit uric, urê, creatinin huyết thanh và chỉ số khối cơ thể (BMI) của toàn bộ người tham gia ngay trước và khi kết thúc tháng nhịn ăn [3]. Kết quả cho thấy ở nhóm nhịn ăn, nồng độ axit uric huyết thanh trung bình thay đổi từ 7,92 mg/dL lên 8,11 mg/dL, nhưng mức tăng này không có ý nghĩa thống kê với chỉ số p bằng 0,707 [3]. Chỉ số BMI ở nhóm này cũng chỉ biến động nhẹ từ 30,5 kg/m2 lên 31,0 kg/m2 với p bằng 0,907 [3].
Đặc biệt, nghiên cứu ghi nhận không có sự gia tăng nguy cơ bùng phát các cơn viêm khớp gout cấp hoặc sỏi thận ở nhóm nhịn ăn so với nhóm đối chứng [3]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng những người tham gia nghiên cứu này vẫn duy trì việc tuân thủ chế độ ăn ít purin và uống thuốc điều trị đều đặn trong suốt giai đoạn nhịn ăn [3]. Điều này chứng minh rằng việc nhịn ăn có kiểm soát, có uống thuốc và không để cơ thể rơi vào tình trạng suy kiệt hoàn toàn khác biệt với việc tự ý nhịn đói cực đoan để giảm cân.
Giảm cân khoa học: Hiệu quả từ chế độ cắt giảm calo vừa phải
Trái ngược với việc nhịn ăn quá khắt khe, việc giảm cân có kế hoạch thông qua việc điều chỉnh calo hợp lý lại mang lại lợi ích vượt trội cho người bệnh gout. Một nghiên cứu thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng được thực hiện trên 13 nam giới không mắc đái tháo đường, có độ tuổi trung vị là 50 (dao động từ 38 đến 62 tuổi) [4]. Tất cả các bệnh nhân này đều từng trải qua ít nhất hai cơn đau gout cấp tính trong vòng bốn tháng trước khi tham gia thử nghiệm [4].
Chế độ can thiệp dinh dưỡng bao gồm việc hạn chế năng lượng hàng ngày ở mức 1600 kcal (tương đương 6690 kJ), với tỷ lệ 40% calo từ carbohydrate, 30% từ protein và 30% từ chất béo [4]. Chế độ ăn này đồng thời thay thế carbohydrate tinh chế bằng carbohydrate phức hợp, cũng như thay thế chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa đơn và không bão hòa đa [4].
Sau 16 tuần áp dụng kiên trì, các bệnh nhân đạt mức giảm cân trung bình là 7,7 kg từ chỉ số khối cơ thể ban đầu là 30,5 kg/m2 [4]. Tần suất xuất hiện các cơn đau gout hàng tháng đã giảm mạnh từ mức 2,1 cơn xuống còn 0,6 cơn với chỉ số p bằng 0,002 [4]. Nồng độ axit uric huyết thanh giảm rõ rệt từ 0,57 mmol/l xuống 0,47 mmol/l với p bằng 0,001 [4]. Nồng độ axit uric đã trở về mức bình thường ở 7 trong số 12 bệnh nhân từng có mức tăng ban đầu, chiếm tỷ lệ 58% [4]. Ngoài ra, nồng độ cholesterol toàn phần giảm từ 6,0 xuống 4,7 mmol/l và triglycerid giảm từ 4,7 xuống 1,9 mmol/l [4]. Nghiên cứu này chứng minh việc giảm cân từ từ, cân đối các nhóm chất giúp hạ axit uric và hạn chế cơn đau tốt hơn nhiều so với việc nhịn ăn bỏ bữa.
Béo phì, kháng insulin và mối liên hệ đa chiều với axit uric
Béo phì và rối loạn chuyển hóa đường đóng vai trò vô cùng mật thiết đối với sự phát triển của bệnh gout. Một phân tích tổng hợp quy mô lớn từ 23 nghiên cứu quan sát trên 575.284 bệnh nhân gout cho thấy tỷ lệ mắc đái tháo đường trong quần thể bệnh nhân gout gia tăng theo độ tuổi [5]. Các bằng chứng dịch tễ học trước đây cũng khẳng định rằng tình trạng béo phì nói chung tính theo chỉ số BMI là một yếu tố nguy cơ hàng đầu đối với nồng độ urate huyết thanh và bệnh gout [5].
Một nghiên cứu của tác giả Zhou và các cộng sự được trích dẫn cho thấy khi chỉ số BMI vượt quá 19,12 kg/m2 ở nam giới hoặc 21,3 kg/m2 ở phụ nữ, mỗi 1 kg/m2 tăng thêm của BMI sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh gout lên 5,10 lần ở nam và 3,93 lần ở nữ [5]. Mối liên hệ giữa insulin lúc đói và nồng độ urate huyết thanh đã được xác nhận là mối quan hệ nhân quả [5]. Ở những người tình nguyện bình thường, độ thanh thải axit uric qua nước tiểu giảm tương ứng với sự gia tăng của tình trạng kháng insulin, dẫn đến tăng nồng độ axit uric trong máu [5].
Mối liên quan giữa rối loạn chuyển hóa đường và axit uric cũng được làm rõ trong một nghiên cứu lâm sàng trên 195 bệnh nhân gout [6]. Kết quả ghi nhận có tới 112 bệnh nhân, tương đương 57,4%, bị rối loạn chuyển hóa carbohydrate [6]. Trong đó, đái tháo đường týp 2 chiếm 34,3%, rối loạn đường huyết lúc đói chiếm 11,8% và suy giảm dung nạp glucose chiếm 11,3% [6]. Nồng độ axit uric ở nhóm bệnh nhân gout có kèm rối loạn carbohydrate lên tới 513,7 micromol/l, cao hơn đáng kể so với mức 472,4 micromol/l ở nhóm bệnh nhân có đường huyết bình thường [6].
Bên cạnh đó, việc điều hòa axit uric ở người bệnh tiểu đường phụ thuộc nhiều vào chức năng lọc của thận. Một nghiên cứu trên 69 bệnh nhân nam đái tháo đường điều trị bằng insulin so sánh với 23 nam giới khỏe mạnh cho thấy các bệnh nhân đái tháo đường có nồng độ axit uric trung bình thấp hơn người bình thường (0,23 mmol/l so với 0,34 mmol/l) do tốc độ bài tiết axit uric qua thận tăng 42% khi có sự xuất hiện của đường niệu và bài niệu thẩm thấu [7]. Tuy nhiên, nếu một người không bị mất urate qua đường niệu mà lại nhịn ăn dẫn đến kháng insulin và sản sinh ceton, nguy cơ ứ đọng axit uric tại thận sẽ tăng cao.
Rối loạn chuyển hóa chất trong đợt gout cấp
Cơn gout cấp tính không chỉ là phản ứng viêm đơn thuần tại khớp mà còn phản ánh sự xáo trộn sâu sắc của toàn bộ hệ thống chuyển hóa trong cơ thể. Một nghiên cứu định danh chuyển hóa sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò dãy diod (HPLC-DAD) đã phân tích mẫu huyết thanh và nước tiểu của người bệnh gout [8]. Kết quả khẳng định so với giai đoạn gout ngắt quãng, giai đoạn gout cấp tính biểu hiện rõ rệt sự rối loạn chức năng của cả quá trình chuyển hóa purin, protein và glucose [8].
Quá trình chuyển hóa guanosine thành axit uric gia tăng mạnh mẽ, trực tiếp đẩy nồng độ axit uric trong huyết thanh lên cao trong giai đoạn cấp tính [8]. Nghiên cứu này cũng xác định các chất chỉ dấu tiềm năng trong huyết thanh gồm axit uric, creatinin, tryptophan và trong nước tiểu gồm axit uric, creatinin, guanosine, axit hippuric [8]. Khi bạn nhịn ăn gián đoạn sai cách, sự thiếu hụt dinh dưỡng đột ngột kết hợp với việc phân giải mô cơ có thể làm rối loạn chuyển hóa protein và purin, tạo ra một đợt bùng phát gout cấp tính tương tự.
Để hỗ trợ kiểm soát axit uric, việc bổ sung hợp lý một số axit amin đã được chứng minh là đem lại hiệu quả. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược chéo trên người trưởng thành bị tăng axit uric máu nhẹ (nồng độ từ 6,6 đến 7,9 mg/dL) cho thấy việc bổ sung 3,0 g glycine kết hợp 0,2 g tryptophan mỗi ngày trước khi đi ngủ trong 6 tuần đã làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh từ 7,1 mg/dL xuống 6,7 mg/dL với p bằng 0,004 [1]. Liệu pháp này cũng giúp hạ triglycerid từ 119 mg/dL xuống 86 mg/dL [1]. Sự gia tăng độ hòa tan của axit uric nhờ thay đổi pH nước tiểu được xem là cơ chế chính giúp tăng đào thải urate [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi giảm cân ở người có axit uric cao
Nhiều người cho rằng nhịn ăn càng nhiều thì cơ thể càng nhanh thanh lọc và giảm được axit uric. Đây là quan niệm sai lầm rất nguy hiểm. Nhịn ăn gián đoạn kéo dài trên 18–24 tiếng hoặc bỏ ăn hoàn toàn nhiều ngày liên tiếp sẽ khiến nồng độ ceton trong máu tăng vọt, gây toan chuyển hóa nhẹ và khóa chặt kênh bài tiết axit uric tại thận.
Một hiểu lầm khác là cắt bỏ hoàn toàn tinh bột (carbohydrate) và chỉ ăn thịt nạc để giảm cân nhanh. Khi người bệnh gout tăng cường ăn thịt mà không chú ý đến nguồn gốc thực phẩm, lượng purin nạp vào quá lớn sẽ chuyển hóa thẳng thành axit uric [8]. Hơn nữa, chế độ ăn quá giàu đạm động vật cũng tạo áp lực lớn lên chức năng lọc của cầu thận.
Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần giảm cân là các chỉ số sức khỏe sẽ tự động tốt lên ngay lập tức. Thực tế, trong giai đoạn đầu của quá trình sụt cân cấp tốc, sự phân giải các mô tế bào cùng biến động thể dịch có thể kích hoạt các đợt viêm khớp cấp trước khi nồng độ urate ổn định trở lại.
Ai nên thận trọng khi áp dụng nhịn ăn gián đoạn?
Những người có tiền sử từng xuất hiện các cơn đau gout cấp tính thường xuyên hoặc đã hình thành hạt tophi dưới da cần đặc biệt thận trọng [4][2]. Khi bệnh đã chuyển sang giai đoạn mạn tính với nhiều đợt viêm lặp lại, khớp đã bị tổn thương và dự trữ urate trong mô rất lớn, bất kỳ sự thay đổi chuyển hóa nào cũng dễ châm ngòi cho đợt viêm mới [2].
Người bệnh gout có kèm theo các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường týp 2, rối loạn dung nạp glucose hoặc tăng huyết áp không nên tự ý thực hiện các chế độ nhịn ăn khắc nghiệt [6]. Ở nhóm đối tượng này, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng đột ngột có thể làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin và gây rối loạn chức năng thận [5][6].
Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị hạ axit uric hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cũng cần sự giám sát y tế chặt chẽ. Nghiên cứu dịch tễ cho thấy người mắc đái tháo đường týp 2 sử dụng thuốc ức chế SGLT2 có tỷ lệ mắc bệnh gout thấp hơn so với những người dùng thuốc đồng vận GLP1 [5]. Việc nhịn ăn có thể làm thay đổi đáp ứng của cơ thể với các nhóm thuốc chuyển hóa này, dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết hoặc rối loạn điện giải.
Lời khuyên thực tế để giảm cân an toàn cho người bệnh gout
Để giảm cân mà không làm bùng phát cơn đau khớp, người bệnh cần tránh xa các hình thức nhịn đói cực đoan. Thay vì nhịn ăn kéo dài, bạn nên áp dụng chế độ giảm calo ở mức độ vừa phải, duy trì khoảng 1600 kcal mỗi ngày tùy theo thể trạng [4]. Hãy đảm bảo cơ cấu bữa ăn cân đối với 40% năng lượng từ carbohydrate phức hợp như yến mạch, gạo lứt, khoai lang; 30% từ protein nạc lành mạnh và 30% từ chất béo không bão hòa đơn hoặc đa như dầu ô liu, quả bơ, các loại hạt [4].
Người bệnh gout cần uống đủ nước hàng ngày, duy trì từ 2 đến 2,5 lít nước để hỗ trợ thận đào thải axit uric tốt hơn và ngăn ngừa sỏi tiết niệu hình thành [3]. Việc bổ sung chế độ ăn giàu rau xanh giúp kiềm hóa nước tiểu, qua đó làm tăng độ hòa tan của axit uric và hỗ trợ đào thải [1].
Nếu muốn thử nghiệm phương pháp nhịn ăn gián đoạn nhẹ nhàng như khung giờ 16:8 (nhịn 16 tiếng, ăn trong 8 tiếng), bạn bắt buộc phải duy trì việc uống thuốc đều đặn theo chỉ định của bác sĩ và không bỏ qua các bữa ăn đủ chất trong khung giờ được ăn [3]. Trong giai đoạn nhịn ăn, hãy uống đủ nước lọc hoặc nước khoáng không ga để tránh tình trạng cô đặc máu. Trước khi bắt đầu bất kỳ kế hoạch giảm cân nào, người bệnh gout nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được xây dựng thực đơn phù hợp nhất với tình trạng bệnh nền của mình.
Giảm cân là mục tiêu lâu dài và bền vững giúp giảm áp lực lên các khớp và kiểm soát nồng độ axit uric máu. Tuy nhiên, nhịn ăn sai cách có thể phản tác dụng, biến nỗ lực giảm béo thành những cơn đau đớn dữ dội tại khớp. Lựa chọn một chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm calo từ tốn và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa vàng để vừa sở hữu vóc dáng thon gọn vừa bảo vệ khớp xương an toàn.