Nho núi tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan ra sao?

Nhiều người có thói quen sử dụng trà thảo mộc hay các loại chiết xuất tự nhiên như nho núi để bồi bổ sức khỏe hàng ngày. Song song đó, việc kết hợp thảo dược chung với các loại thuốc tây điều trị bệnh mãn tính đang diễn ra khá phổ biến mà ít ai để ý đến nguy cơ tương tác. Vậy chiết xuất nho núi có thực sự an toàn khi dùng cùng thuốc điều trị chuyển hóa qua gan hay không?

Câu trả lời là người dùng cần hết sức thận trọng. Các bằng chứng trong phòng thí nghiệm cho thấy hoạt chất chính trong nho núi có khả năng gây ức chế hệ thống men gan cytochrome P450, từ đó làm thay đổi nồng độ thuốc tây trong máu, tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện tác dụng phụ nguy hiểm hoặc làm giảm hiệu quả điều trị.

Hệ thống cytochrome P450 và nguy cơ tương tác thuốc

Cytochrome P450 (thường viết tắt là CYP) là hệ thống các enzyme đóng vai trò chủ chốt trong việc chuyển hóa thuốc và đào thải các hợp chất lạ tại gan và ruột ^[1]. Trong đó, phân họ CYP3A là một trong những enzyme chiếm ưu thế nhất tại gan và các mô ngoài gan như ruột, tham gia vào quá trình oxy hóa các chất lạ và đóng góp vào quá trình biến đổi sinh học của khoảng 60% các loại thuốc điều trị hiện nay ^[1].

Đặc biệt, enzyme CYP3A4 là một trong những dạng enzyme chuyển hóa thuốc phong phú nhất trong microsome gan người, chiếm khoảng 40% tổng lượng enzyme CYP ^[1]. Khi một thảo dược gây ức chế hoạt tính của các enzyme này, thuốc dùng kèm sẽ không được phân giải bình thường, dẫn đến tình trạng thuốc bị tích tụ và làm nồng độ trong huyết tương tăng cao bất thường ^[1]. Sự gia tăng không kiểm soát này dễ dẫn đến các phản ứng độc hại hoặc biến chứng nghiêm trọng ^[1].

Bằng chứng khoa học về chiết xuất nho núi và enzyme gan

Nho núi (hay còn gọi là trà Ampelopsis grossedentata) là thức uống thảo mộc được tiêu thụ rộng rãi ^[1]. Thành phần hoạt chất nổi bật nhất trong loại cây này là dihydromyricetin (DHM) ^[1]. Để làm rõ tính an toàn, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động ức chế của dihydromyricetin lên các enzyme CYP chính ở người ^[1].

Nghiên cứu tiến hành đánh giá tác động của DHM lên quá trình chuyển hóa chất nền đầu dò của nhiều dạng đồng phân CYP khác nhau ^[1]. Các enzyme được thử nghiệm bao gồm CYP1A2, CYP3A4, CYP2A6, CYP2E1, CYP2D6, CYP2C9, CYP2C19 và CYP2C8 ^[1]. Kết quả cho thấy dihydromyricetin có tác động gây ức chế các enzyme chuyển hóa quan trọng này, đặc biệt là nhóm CYP3A4 vốn giữ vai trò chuyển hóa phần lớn tân dược ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2017 mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng (in vitro - trong phòng thí nghiệm) ^[1]. Dù dữ liệu chỉ ra nguy cơ rõ ràng, các chuyên gia vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người sống (in vivo) để đo lường chính xác mức độ ảnh hưởng thực tế ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng chung với các nhóm thuốc điều trị

Việc ức chế enzyme gan từ thảo dược và thực phẩm chức năng có thể ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nhóm thuốc tây thiết yếu. Một đánh giá năm 2021 về tương tác qua trung gian CYP giữa thảo mộc, thực phẩm chức năng với các liệu pháp điều trị ung thư đã chỉ ra mối liên hệ đáng chú ý ^[2]. Đánh giá phân tích 140 trong số 3.125 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu tiền lâm sàng, ghi nhận 21 loại thảo mộc và thực phẩm chức năng có tương tác với enzyme CYP3A4 ^[2]. CYP3A4 chính là con đường chuyển hóa chính của rất nhiều loại thuốc chống ung thư ^[2].

Không chỉ riêng thuốc điều trị ung thư, các loại thuốc tác động lên hệ thần kinh cũng chịu ảnh hưởng tương tự. Một bài báo khoa học năm 2017 ghi nhận thảo mộc có thể can thiệp vào các đích tác dụng của thuốc tâm thần, đồng thời đặc tính ức chế enzyme cytochrome P450 của thảo dược có thể gây cản trở hoạt động của thuốc và làm sai lệch đánh giá lâm sàng của bác sĩ ^[3].

Một tổng quan năm 2002 cũng thảo luận về mối lo ngại lý thuyết liên quan đến enzyme chuyển hóa thuốc khi kết hợp thảo dược trong quá trình hóa trị ung thư ^[4]. Mặc dù các tương tác thảo dược - thuốc thực tế chưa được báo cáo đầy đủ trên lâm sàng điều trị ung thư và vẫn được xem là nguy cơ trên lý thuyết, bệnh nhân vẫn được khuyên nên tìm giải pháp khác thay vì tùy tiện dùng thảo mộc trong giai đoạn hóa trị ^[4].

Hiểu lầm phổ biến: Thảo mộc tự nhiên là hoàn toàn lành tính

Rất nhiều người tiêu dùng tin rằng những sản phẩm có nguồn gốc từ tự nhiên thì mặc nhiên an toàn và có thể dùng tùy ý ^[5]. Một nghiên cứu năm 2011 cảnh báo quan niệm sai lầm rằng các bài thuốc thảo dược luôn an toàn vì nguồn gốc tự nhiên đang đe dọa sức khỏe con người ^[5]. Thực tế, việc dùng đồng thời thảo dược với dược phẩm có thể gây ra nhiều tương tác nguy hại bên cạnh độc tính vốn có của cây cỏ ^[5].

Các enzyme cytochrome P450 có tính đa hình cao, gây khó khăn cho việc điều chỉnh thuốc phù hợp với tốc độ chuyển hóa riêng của từng cá nhân, và việc dùng thêm thảo mộc càng làm vấn đề này thêm phức tạp ^[5]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng tiềm năng tương tác thuốc - thảo mộc xảy ra thông qua việc thay đổi quá trình chuyển hóa và vận chuyển thuốc ^[5]. Do đó, người bệnh không nên chủ quan tự ý kết hợp các loại cao, trà hay viên uống chiết xuất nho núi khi đang phải điều trị bệnh bằng thuốc tây.

Ai nên thận trọng khi sử dụng nho núi?

Dựa trên dữ liệu khoa học về khả năng can thiệp enzyme gan, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

Người đang điều trị các bệnh mãn tính phải dùng nhiều loại thuốc cùng lúc (đa trị liệu) ^[1]. Ở nhóm bệnh nhân này, việc dùng thêm thảo dược rất dễ làm thay đổi nồng độ thuốc, gây độc tính hoặc dẫn tới thất bại điều trị ^[1].

Người đang điều trị ung thư hoặc sử dụng thuốc hóa trị ^[2], ^[4]. Các tương tác qua enzyme CYP3A4 có thể làm biến đổi nồng độ các loại thuốc kháng u vốn có khoảng trị liệu hẹp ^[2].

Người đang sử dụng các thuốc hướng thần, thuốc điều trị tâm thần ^[3]. Tác động ức chế cytochrome P450 của thảo mộc có thể làm nhiễu loạn tác dụng của thuốc thần kinh ^[3].

Riêng với các đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cụ thể; các dữ liệu ức chế CYP hiện có chủ yếu được thực hiện trong mô hình phòng thí nghiệm ^[1]. Nhóm này không nên tự ý dùng chiết xuất nho núi liều cao.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn yêu thích hương vị của trà nho núi hoặc muốn sử dụng các sản phẩm bổ sung, hãy luôn đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu. Đối với người hoàn toàn khỏe mạnh, việc dùng trà nho núi ở lượng vừa phải như một thức uống thông thường ít khi đem lại nguy cơ lớn. Tuy nhiên, nếu bạn đang được kê đơn bất kỳ loại thuốc tây nào, đặc biệt là thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme gan CYP3A4, cần thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ về các sản phẩm thảo mộc mình dự định dùng ^[1], ^[3].

Không nên tự ý uống chiết xuất nho núi đậm đặc cùng lúc với thời điểm uống thuốc tây. Việc giữ khoảng cách thời gian hoặc tạm ngưng các thực phẩm bổ sung trong suốt các đợt điều trị bệnh lý phức tạp là điều cần thiết để đảm bảo phác đồ điều trị của bác sĩ đạt hiệu quả cao nhất ^[4]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về sức khỏe trong quá trình kết hợp, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế để được xử trí kịp thời.

Tóm lại, nho núi và hoạt chất dihydromyricetin mang lại nhiều triển vọng nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc tại gan ^[1]. Sự thận trọng, hiểu biết đúng đắn và việc chủ động tham khảo ý kiến chuyên gia y tế chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.