Trong quá trình chăm sóc vườn tược hay phát quang cây cối, không ít người bất ngờ gặp phải tình trạng da phồng rộp, thâm đen hoặc kích ứng dữ dội chỉ sau một vài giờ tiếp xúc với nhựa thực vật. Một trong những loài cây thường gây ra phản ứng bất lợi nhưng ít được chú ý là thanh thất núi cao (tên khoa học Ailanthus altissima), loài thực vật có nguồn gốc từ châu Á và hiện lan rộng ở nhiều nơi trên thế giới [1]. Dù từng được nhắc đến trong y học dân gian, loài cây này chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng gây độc cấp tính và dị ứng trên cơ thể người [2] [3].
Trước câu hỏi về rủi ro sức khỏe, các bằng chứng y khoa hiện tại xác nhận nhựa cây thanh thất có thể gây viêm da tiếp xúc cấp tính nghiêm trọng ở người [2]. Về nguy cơ viêm cơ tim, các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng được thu thập tại đây chưa ghi nhận bằng chứng trực tiếp về tổn thương tim mạch từ việc tiếp xúc ngoài da, do đó người dân cần thận trọng nhưng không nên hoang mang quá mức mà bỏ qua các bước bảo hộ da căn bản.
Nhựa cây thanh thất và phản ứng viêm da tiếp xúc cấp tính
Viêm da tiếp xúc do thực vật là một phản ứng viêm của da khi bề mặt biểu bì tiếp xúc trực tiếp với các chất kích thích hoặc chất gây dị ứng có trong nhựa cây. Đối với cây thanh thất, các bộ phận như vỏ, lá và hoa đều chứa các độc tố tự nhiên có khả năng kích hoạt phản ứng này [2]. Người thường xuyên làm việc ngoài trời, đặc biệt là những người làm nghề chăm sóc cây hoặc thợ làm vườn, là đối tượng dễ bị phơi nhiễm nhất qua các vết xước hoặc tiếp xúc bề mặt không có đồ bảo hộ [2].
Một báo cáo lâm sàng vào năm 2013 đã mô tả trường hợp một thợ chăm sóc cây nhập viện với nhiều vùng da bị thâm đen, không biến mất khi ấn ngón tay trên cả hai cẳng tay sau khi tiếp xúc trực tiếp với nhựa cây thanh thất [2]. Tình trạng da bị tổn thương sẫm màu nghiêm trọng đến mức ban đầu bệnh nhân được chuyển đến chuyên khoa phẫu thuật tạo hình để xem xét việc cắt lọc mô hoại tử [2]. Điều này cho thấy tổn thương bề mặt do độc tố thực vật gây ra có thể dễ bị nhầm lẫn với các tổn thương hoại tử sâu nếu không có sự đánh giá cẩn trọng từ chuyên khoa da liễu và chống độc [2].
Sau khi tham vấn trung tâm chống độc quốc gia và chuyên gia da liễu, bệnh nhân đã được chuyển hướng sang điều trị bảo tồn bằng kem làm mềm da thay vì can thiệp phẫu thuật [2]. Trong quá trình hồi phục, các tổn thương da bắt đầu nổi bóng nước và bong tróc lớp biểu bì tổn thương [2]. Bệnh nhân được điều trị kết hợp bằng thuốc bôi chứa steroid và thuốc kháng histamine đường uống [2]. Sau ba tuần điều trị, triệu chứng duy nhất còn lại là tình trạng ban đỏ đang dần thoái triển hoàn toàn [2].
Độc tính tự nhiên và cơ chế tự vệ sinh học của cây
Để hiểu lý do tại sao cây thanh thất có thể gây tổn thương da, các nhà khoa học đã phân tích các thành phần hóa sinh đặc trưng của loài cây này. Thanh thất núi cao thuộc họ Simaroubaceae, nổi tiếng với khả năng tiết ra các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính ức chế sinh trưởng thực vật khác, được gọi là quassinoid [1] [4]. Các chất quassinoid này thực chất là các hợp chất triterpenoid bị biến đổi sâu sắc trong cấu trúc hóa học của chúng [4].
Nghiên cứu sinh tổng hợp công bố năm 2022 cho thấy ba bước đầu tiên của quá trình tạo quassinoid ở cây thanh thất được xúc tác bởi enzyme oxidosqualene cyclase và hai enzyme cytochrome P450 monooxygenase, tạo ra tiền chất protolimonoid melianol [4]. Quá trình này có tính chất tương đồng với các bước tổng hợp limonoid ở các họ thực vật lân cận, chứng minh nguồn gốc tiến hóa lâu đời của hệ thống độc tố phòng vệ này [4]. Độc tố của cây không chỉ đóng vai trò cạnh tranh không gian sống mà còn bảo vệ cây trước sự tấn công của động vật ăn thực vật [5] [1].
Một nghiên cứu vào năm 2025 đã làm sáng tỏ hơn về cơ chế bảo vệ của các hợp chất này thông qua loài bọ cánh đèn (Lycorma delicatula), một loài côn trùng thích hút dịch mạch rây của thanh thất [5]. Loài bọ này tích lũy các độc tố quassinoid từ nhựa mạch rây của cây thanh thất vào cơ thể, trong đó hợp chất ailanthone và bốn loại quassinoid khác được tìm thấy với nồng độ cao nhất tại tuyến nước bọt của côn trùng [5]. Khi tiến hành thử nghiệm, chim hoang dã (Troglodytes aedon) ăn hoặc mớm cho chim non tỷ lệ bọ cánh đèn không ăn cây thanh thất cao hơn hẳn so với những cá thể bọ đã tích lũy độc tố từ loài cây này [5]. Trong các thử nghiệm dùng thức ăn mỡ trộn bột bọ cánh đèn vào mùa đông, chim hoang dã cũng mổ vào các mẫu thức ăn không chứa thanh thất với tần suất cao hơn đáng kể [5]. Những kết quả này chứng minh rằng các hợp chất quassinoid như ailanthone có hoạt tính xua đuổi và gây độc rõ rệt đối với động vật [5].
Kết quả thử nghiệm độc tính tế bào trong phòng thí nghiệm
Mặc dù có khả năng gây viêm da tiếp xúc rõ rệt trên lâm sàng, mức độ độc tính tế bào tổng thể của dịch chiết cây thanh thất vẫn cần được định lượng chính xác qua các mô hình thực nghiệm. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2024 đã tiến hành sàng lọc độc tính sinh thái và độc tính tế bào của dịch chiết lá thanh thất trên nhiều mô hình tế bào thực vật và động vật [3].
Trên mô hình thử nghiệm độc tính sinh thái, dịch chiết lá ở nồng độ 1000 microgam/mL đã ức chế đáng kể khả năng nảy mầm của hạt lúa mì và cà chua, trong khi không gây ảnh hưởng đáng kể lên hạt mùi tây [3]. Đáng chú ý, ở nồng độ thấp 125 microgam/mL, dịch chiết lại có tác dụng kích thích nhẹ sự nảy mầm của lúa mì và cà chua [3]. Trong thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm ngâm nước mặn (brine shrimp), dịch chiết thể hiện độc tính thấp sau 24 giờ phơi nhiễm với chỉ số LC50 đạt 951,04 ± 28,26 microgam/mL, và tác động gây độc tăng dần theo thời gian tiếp xúc cũng như nồng độ [3].
Về mặt tế bào học, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng dịch chiết lá thanh thất gây độc tính huyết học ở mức thấp trên mô hình hồng cầu [3]. Dịch chiết này cũng cho thấy khả năng tương thích sinh học tốt đối với nguyên bào sợi nướu của người [3]. Thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư hắc tố ác tính (MeWo) và ung thư biểu mô tế bào gan (HepG2) trong dải nồng độ từ 10 đến 500 microgam/mL cho thấy dịch chiết không có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào [3]. Thêm vào đó, trên mô hình màng liposome mô phỏng tế bào sinh vật nhân thực, dịch chiết thể hiện khả năng làm biến đổi màng rất thấp trong phạm vi nồng độ thử nghiệm [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết lá thanh thất mùa thu có độc tính từ thấp đến trung bình trên các hệ thống tế bào được thử nghiệm [3].
Bằng chứng hiện có về tim mạch và những giới hạn nghiên cứu
Một số thông tin lan truyền thường đề cập đến nguy cơ viêm cơ tim khi tiếp xúc với nhựa hoặc vỏ cây thanh thất. Tuy nhiên, khi đối chiếu nghiêm ngặt với các công bố khoa học hiện có trong tập dữ liệu, không có báo cáo ca bệnh hay thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận biến chứng viêm cơ tim trực tiếp do tiếp xúc ngoài da với nhựa cây thanh thất [2] [3]. Các báo cáo y khoa tập trung chủ yếu vào các biểu hiện da liễu cấp tính như ban đỏ, mụn nước, bong vảy và tình trạng sẫm màu da cục bộ [2].
Cần lưu ý rằng các thử nghiệm độc tính sinh học hiện tại của dịch chiết lá thanh thất chủ yếu được thực hiện trong điều kiện ống nghiệm (in vitro) hoặc trên các sinh vật chỉ thị như ấu trùng tôm và thực vật [3]. Dữ liệu về tương thích màng tế bào và độc tính huyết học thấp trên mô hình nhân tạo chưa thể đại diện hoàn toàn cho phản ứng miễn dịch phức tạp trong cơ thể người sống [3]. Ngoài ra, các phân tích về hợp chất quassinoid hay ailanthone mới dừng lại ở việc chứng minh vai trò tự vệ sinh học trước động vật săn mồi và quá trình sinh tổng hợp phân tử, chứ chưa có thử nghiệm độc tính tim mạch chuyên biệt trên người [5] [4].
Do đó, người dân không nên tự ý suy diễn rằng độc chất từ cây có thể lập tức xâm nhập gây suy tim hay viêm cơ tim cấp sau một va chạm ngoài da thông thường. Việc điều trị y tế khi bị phơi nhiễm cần căn cứ vào các triệu chứng lâm sàng thực tế xuất hiện trên cơ thể, thay vì áp dụng những phỏng đoán chưa được kiểm chứng khoa học.
Những hiểu lầm thường gặp khi xử trí vết thương do nhựa cây
Hiểu lầm phổ biến nhất khi gặp tổn thương da do nhựa cây thanh thất là vội vã can thiệp ngoại khoa xâm lấn. Do các mảng da tiếp xúc với nhựa cây có thể chuyển sang màu thâm đen và không đổi màu khi ấn vào, tổn thương trông rất giống hiện tượng hoại tử mô sâu [2]. Trường hợp bệnh nhân thợ làm vườn năm 2013 cho thấy việc suýt bị chỉ định cắt lọc da hoại tử là một bài học đắt giá về mặt chẩn đoán [2]. Nghiên cứu lâm sàng khẳng định việc cắt lọc mô là phương pháp xử trí không phù hợp đối với dạng tổn thương này, bởi bề mặt da có thể tự bong tróc và hồi phục tốt dưới phác đồ điều trị nội khoa bảo tồn [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng cây cỏ thiên nhiên hoặc các loài cây dùng trong y học dân gian thì luôn lành tính và an toàn tuyệt đối. Mặc dù thanh thất từng được sử dụng trong y học cổ truyền, vỏ, lá và hoa của cây đều chứa các thành phần hóa học có thể kích ứng mạnh và gây dị ứng cho cơ thể người [2] [3]. Sự thiếu hiểu biết về độc tính của các loài thực vật hoang dại khiến nhiều người chủ quan, không mang găng tay hay đồ bảo hộ khi chặt hạ cây.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm tưởng các triệu chứng sẽ tự khỏi mà không cần theo dõi y tế. Viêm da do nhựa cây thanh thất có thể tiến triển sang giai đoạn phồng rộp, tạo bóng nước lớn và bong da diện rộng [2]. Nếu không được làm dịu bằng chất làm mềm, bôi thuốc kháng viêm phù hợp và kiểm soát ngứa bằng thuốc kháng histamine, vùng da tổn thương có nguy cơ cao bị bội nhiễm vi khuẩn từ môi trường [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với độc tính của cây thanh thất là những người làm nghề lâm nghiệp, thợ chăm sóc cây xanh, thợ cắt tỉa và người làm vườn chuyên nghiệp [2]. Do đặc tính sinh trưởng rất nhanh và khả năng phát tán mạnh mẽ bằng hàng trăm nghìn hạt mỗi mùa cũng như tái sinh từ rễ, thanh thất thường mọc nhiều ở các khu vực đường sá, đất hoang rậm rạp nơi công nhân dễ tiếp xúc [1]. Việc cưa cắt cành lớn khiến nhựa cây bắn vào tay, mặt hoặc thấm qua quần áo mỏng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến phơi nhiễm cấp tính [2].
Những người có tiền sử viêm da dị ứng, da nhạy cảm hoặc đang có sẵn các vết thương hở trên da cũng cần hết sức cẩn trọng. Hàng rào bảo vệ da bị suy yếu sẽ tạo điều kiện cho các độc tố tự nhiên và hợp chất quassinoid xâm nhập sâu hơn, làm tăng mức độ nghiêm trọng của phản ứng viêm [2] [4]. Người có cơ địa dị ứng cũng dễ phản ứng quá mẫn với các thành phần của dịch cây [2] [3].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi sống gần các khu vực có cây mọc hoang cũng cần được cảnh báo để tránh tiếp xúc tò mò bẻ cành, vò lá. Khi nghi ngờ có sự phơi nhiễm hoặc bắt đầu xuất hiện dấu hiệu bất thường trên da, những người có bệnh lý nền cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám trực tiếp, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các loại lá cây khác.
Cách tiếp cận an toàn và xử lý thực tế khi tiếp xúc
Khi phải đốn hạ, dọn dẹp hoặc cắt tỉa cây thanh thất, nguyên tắc quan trọng nhất là trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân. Cần đeo găng tay dày không thấm nước, mặc áo dài tay, đeo kính bảo hộ và khẩu trang để ngăn ngừa hoàn toàn việc nhựa cây văng bắn vào da và niêm mạc. Không nên chạm tay dính nhựa cây lên các vùng da nhạy cảm như mặt, cổ hay mắt.
Nếu không may bị nhựa cây dính vào da, cần nhanh chóng rửa sạch vùng da phơi nhiễm dưới vòi nước chảy cùng xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ độc chất bề mặt càng sớm càng tốt. Tránh chà xát quá mạnh gây trầy xước biểu bì, tạo đường cho chất độc xâm nhập. Giữ cho vùng da sạch sẽ và thông thoáng là bước sơ cứu ban đầu cần thiết.
Trong trường hợp da bắt đầu xuất hiện các mảng đổi màu sẫm, nổi mẩn đỏ hoặc bóng nước, người bệnh cần đến khám tại chuyên khoa da liễu. Phác đồ điều trị bảo tồn với kem làm mềm da, thuốc bôi ngoài da chứa steroid và thuốc kháng histamine đường uống đã được chứng minh mang lại hiệu quả phục hồi tốt sau vài tuần [2]. Người bệnh không nên tự ý chích vỡ các bọng nước hoặc cạo gọt vùng da thâm đen để tránh nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.
Cây thanh thất là một loài thực vật có sức sống bền bỉ nhưng tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da tiếp xúc cấp tính nghiêm trọng do chứa các chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh [2] [1]. Mặc dù các lo ngại về tổn thương cơ tim chưa có bằng chứng xác thực trong các nghiên cứu lâm sàng hiện nay, việc chủ động phòng ngừa bằng đồ bảo hộ khi lao động ngoài trời luôn là giải pháp thiết yếu. Trang bị kiến thức đúng đắn và xử trí y tế kịp thời sẽ giúp bảo vệ an toàn cho làn da và sức khỏe trước các độc tố từ thiên nhiên.