Cây đơn kim (tên khoa học Bidens pilosa L., thuộc họ Cúc Asteraceae) mọc hoang dại khắp các bờ bụi, bãi cỏ và ven đường làng quê Việt Nam [1]. Nhiều người thường vô tình chạm phải hoặc để lông gai, hạt hoa găm đầy vào quần áo khi đi làm đồng, làm vườn hay dã ngoại [2, 3]. Dù là cây thuốc quen thuộc, tiếp xúc trực tiếp ngoài tự nhiên với cây đơn kim có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng khó chịu trên da và đường hô hấp [3, 5].
Câu trả lời ngắn gọn: người có cơ địa viêm da cơ địa kèm tiền sử hen phế quản, người dị ứng phấn hoa các cây thuộc họ Cúc, và những người lao động ngoài trời thường xuyên tiếp xúc trực diện là 3 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và chủ động phòng ngừa [1, 2, 3].
Cây đơn kim và cơ chế gây dị ứng qua không khí
Cây đơn kim là loài thân thảo hàng năm có nguồn gốc từ Nam Mỹ, hiện phân bố rộng rãi tại hầu hết vùng nhiệt đới trên thế giới, bao gồm Việt Nam [1]. Cây thuộc chi Bidens với khoảng 280 loài và chứa hơn 301 hợp chất hóa học khác nhau [1]. Trong y học dân gian, loài thực vật này thường được dùng hỗ trợ điều trị nhiều vấn đề sức khỏe [4, 7]. Tuy nhiên, các phân tử và phấn hoa phát tán từ cây họ Cúc lại tiềm ẩn nguy cơ gây mẫn cảm qua da [2].
Viêm da tiếp xúc là tình trạng viêm da phổ biến xảy ra do tiếp xúc với các dị nguyên hoặc chất kích ứng [1, 5]. Phản ứng viêm da tiếp xúc qua không khí (airborne contact dermatitis) được kích hoạt theo cơ chế quá mẫn muộn, tức miễn dịch qua trung gian tế bào [2]. Khi các hạt thực vật lơ lửng trong không khí bám vào các vùng da hở, tế bào Langerhans tại lớp biểu bì đóng vai trò là tế bào trình diện kháng nguyên, khởi phát phản ứng dị ứng [2, 3].
Đối với những người có cơ địa dị ứng, tổn thương dạng chàm ở da có thể đi kèm với các rối loạn cơ địa dị ứng khác như bệnh hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng do phấn hoa (pollinosis) [3]. Bụi phấn và các thành phần trong không khí từ cây khi hít phải có nguy cơ kích ứng niêm mạc hô hấp, làm bùng phát các cơn hen suyễn kịch phát [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ từ cây họ Cúc
Một nghiên cứu công bố năm 1988 đã báo cáo chi tiết về tình trạng viêm da tiếp xúc qua không khí do các hạt thực vật gây ra [2]. Nghiên cứu này tập trung vào 2 bệnh nhân có biểu hiện phản ứng quá mẫn mạnh đối với các loài thực vật khác nhau thuộc họ Cúc (Compositae/Asteraceae) [2]. Kết quả kiểm tra xác định dị nguyên chung gây ra phản ứng viêm da ở các bệnh nhân này chính là các sesquiterpene lactone [2]. Các dị nguyên dạng hạt này theo gió tác động trực tiếp lên các vùng da không được che chắn của người hoạt động ngoài trời [2]. Điểm hạn chế của báo cáo này là số lượng mẫu quan sát nhỏ (2 bệnh nhân), nhưng đã cung cấp bằng chứng rõ ràng về khả năng gây quá mẫn muộn của các loài thực vật thuộc họ Cúc [2].
Một tổng quan thực hành năm 2015 của Lực lượng Đặc nhiệm Liên hợp thuộc Viện Hàn lâm Dị ứng, Suyễn và Miễn dịch học Hoa Kỳ cùng Trường Đại học Dị ứng, Suyễn và Miễn dịch học Hoa Kỳ đã nhấn mạnh: viêm da tiếp xúc dị ứng là bệnh lý thường gặp ở cả chuyên khoa dị ứng, da liễu lẫn chăm sóc ban đầu [4]. Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định là thử nghiệm áp bì (patch test), được chỉ định cho những người bị viêm da mạn tính, ngứa, dạng chàm hoặc lichen hóa [4]. Tuy nhiên, việc đọc kết quả áp bì đòi hỏi độ nghi ngờ lâm sàng phù hợp, nồng độ dị nguyên chính xác và cần loại trừ các yếu tố ức chế phản ứng như dùng corticoid bôi hoặc toàn thân [4].
Một tài liệu tổng quan y khoa năm 1993 về viêm da tiếp xúc đã phân loại rõ các thể bệnh bao gồm: viêm da tiếp xúc dị ứng, viêm da tiếp xúc kích ứng, viêm da tiếp xúc ánh sáng và mày đay tiếp xúc [5]. Biểu hiện lâm sàng của viêm da tiếp xúc trải dài từ các mụn nước, bóng nước khu trú trên nền da đỏ ở giai đoạn cấp tính, cho đến các mảng da đỏ dày sừng, lichen hóa ở giai đoạn mạn tính [5]. Bệnh lý này gây ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các yêu cầu bồi thường bệnh nghề nghiệp ở người lao động [5].
Mặt khác, tổng quan năm 2023 rà soát trên các cơ sở dữ liệu PubMed-NLM, EBSCO Host và BVS tìm được 314 bài báo nhưng chỉ chọn được 23 nghiên cứu tiền lâm sàng tập trung vào đặc tính điều hòa miễn dịch của cây đơn kim (Bidens pilosa) [6]. Dù các chiết xuất từ cây thể hiện tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa trong các mô hình phòng thí nghiệm nhờ các hợp chất phenolic và flavonoid, bằng chứng thuyết phục vẫn còn rất ít [6]. Đến nay mới chỉ có một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I và II đánh giá hoạt tính chống viêm của cây đơn kim trên bệnh nhân viêm niêm mạc [6]. Do đó, các tác dụng có lợi trên hệ miễn dịch vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu để kiểm chứng, trong khi nguy cơ gây dị ứng từ phấn hoa và gai ngoài tự nhiên là điều đã được ghi nhận [3, 4].
Hiểu lầm: Cây thuốc thiên nhiên thì luôn lành tính
Một sai lầm rất phổ biến là cho rằng thảo dược thiên nhiên mọc hoang dã thì hoàn toàn vô hại, có thể tùy ý sờ chạm, ngắt bẻ hoặc dùng ngoài da. Nhiều người khi bị ngứa ngáy ngoài vườn thường nghĩ do côn trùng đốt mà không biết rằng phấn hoa và lông gai của cây đơn kim có thể gây viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng [3, 5].
Bên cạnh đó, một tài liệu tổng quan năm 2016 dựa trên 218 nguồn tài liệu trong 40 năm chỉ ra rằng, mặc dù Bidens pilosa có nhiều hoạt tính sinh học, loài cây này được xếp vào nhóm thực vật siêu tích lũy và tích tụ asen (hyperaccumulator and as-excluder) [1]. Do đó, việc thu hái tự do để sử dụng làm thuốc cần phải hết sức thận trọng vì nguy cơ nhiễm độc tố từ đất ngoài nguy cơ gây dị ứng [1].
3 nhóm người nên tránh tiếp xúc trực tiếp với cây đơn kim
Dựa trên các nghiên cứu về viêm da tiếp xúc và đặc tính sinh học của phấn hoa họ Cúc, 3 nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:
Thứ nhất là người có cơ địa viêm da cơ địa (atopic dermatitis) và hen phế quản. Ở bệnh nhân viêm da cơ địa, tế bào biểu bì Langerhans biểu hiện các thụ thể gắn với IgE, khiến tổn thương da dạng chàm dễ dàng bùng phát khi tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường [3]. Đáng chú ý, các tổn thương này thường đi kèm với những cơn hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng phấn hoa [3]. Khi hít phải các hạt phấn hoa hoặc tiếp xúc với thân cây đơn kim mang kháng nguyên, nguy cơ khởi phát cơn hen cấp tính rất cao [3].
Thứ hai là người đã từng bị dị ứng với các cây thuộc họ Cúc. Các loài trong họ Compositae (Asteraceae) chứa thành phần dị nguyên sesquiterpene lactone có khả năng phản ứng chéo mạnh mẽ [2]. Nếu từng bị nổi mẩn, ngứa ngáy hay phát ban sau khi tiếp xúc với các loài cúc khác, việc chạm vào cây đơn kim rất dễ gây viêm da tiếp xúc qua không khí hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng [3, 5].
Thứ ba là người lao động ngoài trời thường xuyên làm việc ở khu vực nhiều cỏ dại (nông dân, công nhân làm vườn, người đi phát hoang, công nhân dọn dẹp bìa rừng). Do đặc tính hạt và gai bám dính vào trang phục và phấn hoa phát tán trực tiếp ngoài trời lên các vùng da không được che chở, nhóm đối tượng này có nguy cơ tiếp xúc lặp đi lặp lại rất cao, dẫn tới tình trạng viêm da tiếp xúc mạn tính kèm theo mảng lichen hóa dày sừng [1, 3, 5].
Xử trí thế nào khi có dấu hiệu viêm da dị ứng?
Khi nghi ngờ bản thân bị viêm da tiếp xúc do chạm phải cây đơn kim, việc đầu tiên và quan trọng nhất là loại bỏ ngay nguồn phơi nhiễm [1, 5]. Cần nhẹ nhàng cởi bỏ trang phục dính lông gai, tắm rửa sạch sẽ vùng da tiếp xúc bằng nước sạch để trôi bớt hạt phấn và dị nguyên [1, 3].
Theo hướng dẫn điều trị chuẩn, việc kiểm soát viêm da tiếp xúc bao gồm loại bỏ tác nhân gây bệnh kết hợp với sử dụng kem bôi chứa steroid chống viêm, thuốc kháng histamin và trong các trường hợp nghiêm trọng hơn có thể cần dùng corticosteroid đường uống dưới sự chỉ định của bác sĩ [5]. Bệnh nhân tuyệt đối không nên tự ý đắp các loại lá cây giã nát lên vùng da đang đỏ rát vì có thể làm tình trạng kích ứng nặng thêm [5]. Nếu biểu hiện ngứa rát, nổi mụn nước lan rộng hoặc khó thở xuất hiện, cần tới ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu hoặc dị ứng để được thăm khám kịp thời [1, 5].
Hướng dẫn phòng ngừa cho người làm việc và sinh hoạt ngoài trời
Để phòng tránh dị ứng và bảo vệ làn da khi phải đi qua những khu vực có cây đơn kim mọc nhiều, bạn nên áp dụng các biện pháp bảo hộ cơ bản:
- Mặc quần áo dài tay, chất liệu vải trơn nhẵn để hạn chế các đầu gai có móc của hạt đơn kim bám dính vào sợi vải. Tránh mặc các loại vải dệt thưa hoặc len dạ vì rất dễ giữ lại phấn hoa và hạt gai [2, 3].
- Mang găng tay bảo hộ và ủng hoặc giày kín mũi khi làm vườn, làm cỏ hay đi dã ngoại ở bãi cỏ hoang [3, 5].
- Đeo khẩu trang khi đi qua các bụi cây đang mùa trổ hoa rộ để tránh hít phải phấn hoa bay lơ lửng trong không khí, đặc biệt với những người có tiền sử viêm mũi dị ứng hoặc hen [2, 3].
- Giặt riêng trang phục làm vườn có dính phấn hoặc gai thực vật, không rũ mạnh quần áo trong phòng kín vì có thể làm các hạt dị nguyên phát tán vào không khí trong nhà [1, 3].
Tóm lại, cây đơn kim là loài cây hoang dại mang nhiều giá trị dược tính đang được khoa học tiếp tục nghiên cứu, nhưng phấn hoa và các hợp chất trong cây lại là dị nguyên tiềm tàng gây hại cho da và đường thở [3, 4, 7]. Nhận biết đúng nguy cơ, chủ động che chắn và thăm khám bác sĩ chuyên khoa ngay khi có dấu hiệu bất thường là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe khi làm việc và sinh hoạt ngoài thiên nhiên [1, 5].