Nhựa mủ thực vật và nỗi lo kích ứng

Nhiều người khi đi rừng hoặc làm vườn thường gặp các loại cây bụi, cây dây leo tiết ra dịch trắng đục như sữa khi bị ngắt lá hoặc bẻ cành. Trong dân gian, dây mỏ quạ là loài cây thuốc quen thuộc, nhưng câu hỏi về việc nhựa mủ của cây này có độc hay không vẫn khiến nhiều người e ngại.

Nhựa mủ thực vật nhìn chung chứa nhiều hợp chất tự nhiên với hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Mặc dù dây mỏ quạ là một vị thuốc, việc tiếp xúc với nhựa mủ chưa qua xử lý của nhiều loài cây có thể dẫn đến nguy cơ dị ứng, kích ứng da hoặc độc tính toàn thân nếu dùng sai cách [1, 5].

Chức năng phòng thủ tự nhiên của nhựa mủ

Để hiểu vì sao nhựa mủ thực vật có thể gây hại, chúng ta cần tìm hiểu vai trò tự nhiên của dịch lỏng này. Ở thực vật, hệ thống ống tiết (laticifers) hoạt động như một kho chứa các hợp chất phòng vệ chịu áp lực [1]. Khi mô cây bị rách cơ học, mủ sẽ phun ra môi trường ngoài [1].

Nhựa mủ chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp và protein bảo vệ như men phân giải protein (peptidase), chitinase, lectin và các chất ức chế protease [1]. Các chất tiền cao su dính trong mủ tạo rào cản cơ học dán chặt miệng sâu bọ, còn các hợp chất hóa học và enzyme giúp kháng khuẩn, làm lành vết thương nhanh chóng [1]. Do bản chất là vũ khí bảo vệ, nhựa mủ ở nhiều nhóm thực vật có khả năng gây kích ứng mô sống rất mạnh [1].

Bằng chứng độc học từ các loài thực vật tiết nhựa

Hiện nay, các nghiên cứu độc tính trực tiếp và toàn diện trên nhựa mủ riêng biệt của dây mỏ quạ vẫn còn rất hạn chế. Tuy nhiên, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm về thành phần và độc tính của nhựa mủ ở các nhóm thực vật khác nhau nhằm đánh giá mức độ an toàn.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch nhựa mủ của loài Calotropis procera (loài thực vật thuộc phân họ Bông bồ đề) [2]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột nhắt trắng Swiss albino cả hai giới, trọng lượng 17 đến 25g, từ 4 đến 6 tuần tuổi nhiễm ký sinh trùng Plasmodium berghei NK 65 [2]. Các nhà khoa học đã xây dựng quy trình chiết xuất nhựa bằng dung dịch đệm phosphat 0,2M (pH 7,0) và aceton lạnh qua ly tâm 10.000 vòng/phút trong 15 phút [2]. Thử nghiệm này xác định liều gây chết trung bình (LD50) qua đường tiêm phúc mạc nhằm tìm ra liều điều trị an toàn cho chuột [2]. Điều này phản ánh rõ ràng rằng dịch mủ thực vật luôn tiềm ẩn độc tính cấp và cần tính toán liều lượng kỹ lưỡng trước khi đưa vào cơ thể [2].

Tại châu Phi, nghiên cứu năm 2021 về loài Aloe djiboutiensis đã phân tích độc tính in vivo và hóa thực vật của dịch nhựa mủ [3]. Nghiên cứu chỉ ra dịch mủ chứa hàm lượng hợp chất phenolic cao và phát hiện hoạt chất aloin A/B – chất tạo tác dụng nhuận tràng mạnh [3]. Thử nghiệm trên chuột nhịn ăn 4 giờ, lấy máu lúc 11 giờ trưa để đo sinh hóa bằng máy tự động và tiến hành nhuộm mô học tá tràng, hồi tràng, đại tràng ở độ dày lát cắt 5 micromet [3]. Dù là cây dùng trong y học cổ truyền, việc thiếu dữ liệu độc học ban đầu đòi hỏi phải sàng lọc an toàn chi tiết [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 về nhựa mủ cây Euphorbia resinifera đã ghi nhận sự hiện diện của các hợp chất nhóm diterpene độc lực cao như resiniferatoxin và 12-deoxyphorbol-13-isobutyrate-20-acetate [4]. Hợp chất 7-p-metoxyphenylacetate-3,8,12-triacetate ingol và deglucosyl euphorbioside A từ nhựa mủ cây này gây độc tế bào ung thư vú MCF7 và kích hoạt tăng gốc oxy hóa nội bào (ROS) [4]. Các protein đặc hiệu cũng xuất hiện trong dịch mủ, ví dụ như protein giống thaumatin có khối lượng 22,137 kDa phân lập từ mủ đu đủ (Carica papaya), ổn định trong dải pH từ 2 đến 10 và kháng lại quá trình thoái hóa hóa học [5].

Độc tính toàn thân và tổn thương nội tạng từ nhựa thảo dược

Dù nhựa mủ bôi ngoài da có thể gây xót rát, việc uống phải dịch nhựa cây không qua kiểm soát lại đe dọa các cơ quan nội tạng nghiêm trọng hơn. Nghiên cứu tổng quan năm 2019 về nhựa thảo dược ghi nhận độc tính trên gan là một trong những phản ứng phụ phổ biến nhất [6].

Báo cáo lâm sàng ghi nhận tổng cộng 8 bệnh nhân (gồm 6 nữ và 2 nam) phải nhập viện vì viêm gan cấp sau khi dùng chế phẩm chứa nhựa lô hội trong khoảng thời gian từ 3 đến 260 tuần [6]. Các kết quả sinh thiết gan và xét nghiệm trong phòng thí nghiệm đều ủng hộ chẩn đoán viêm gan nhiễm độc [6]. Rất may mắn là toàn bộ 8 bệnh nhân đều cải thiện tình trạng sau khi ngừng dùng thuốc [6]. Dữ liệu này chứng minh dịch nhựa cây chứa nhiều anthraquinone có thể gây tích tụ độc tố và hủy hoại tế bào gan nếu lạm dụng thời gian dài [6].

Hiểu lầm thường gặp về cây thuốc dân gian

Nhiều người thường tin rằng cây cỏ mọc tự nhiên, đã được dùng làm thuốc nam thì bộ phận nào cũng an toàn, nhựa cây càng nhiều thì dược tính càng tốt. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe.

Các hoạt chất thứ cấp và enzyme trong nhựa mủ vốn được cây tổng hợp để chống lại sâu bọ và tác nhân gây bệnh [1]. Do đó, chúng có xu hướng gây co thắt đường ruột, bào mòn niêm mạc, kích ứng bỏng rát trên da hoặc ngộ độc nếu hấp thụ vào máu [1, 2, 5]. Dây mỏ quạ tuy có giá trị dược liệu trong y học cổ truyền, nhưng phần nhựa mủ tươi chưa qua bào chế hoặc chiết xuất tiêu chuẩn vẫn có thể mang các độc tố bảo vệ tự nhiên.

Những ai cần thận trọng khi tiếp xúc?

Do đặc tính kích thích sinh học của dịch mủ thực vật, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt chú ý giữ an toàn:

  • Người có làn da nhạy cảm hoặc tiền sử viêm da dị ứng: Dễ bị viêm đỏ, phồng rộp khi chạm trực tiếp vào dịch nhựa mủ cây.
  • Người có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan: Dùng đường uống các chế phẩm nhựa thảo mộc có nguy cơ làm tổn thương tế bào gan tiến triển [6].
  • Người mắc bệnh đường ruột: Nhựa thực vật chứa các glycoside và anthraquinone có thể gây kích ứng đường tiêu hóa mạnh [1, 2].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn của nhựa mỏ quạ trên các nhóm này; do đó tuyệt đối không tự ý tiếp xúc hay sử dụng.

Cách ứng xử và xử lý thực tế

Khi thu hái hoặc tiếp xúc với dây mỏ quạ cũng như các loài thực vật có mủ trắng nói chung, người dân nên thực hiện các biện pháp an toàn sau:

  • Trang bị đồ bảo hộ: Đeo găng tay cao su, kính bảo vệ mắt và mặc áo dài tay khi cắt tỉa, thu hái cành lá dây mỏ quạ để tránh dịch mủ bắn vào mắt hay dính vào da.
  • Xử lý khi bị dính nhựa: Nếu mủ dính vào da hoặc niêm mạc mắt, cần rửa sạch ngay lập tức dưới vòi nước chảy trong nhiều phút bằng xà phòng dịu nhẹ để làm trôi các protein bám dính [1].
  • Không tự ý uống nhựa tươi: Nhựa mủ thô không được dùng bằng đường uống nếu không có hướng dẫn từ bác sĩ y học cổ truyền. Việc dùng bài thuốc dân gian cần tuân theo quy trình phơi khô, sao vàng hoặc phối ngũ đúng phép để giảm độc tính.
  • Tìm kiếm trợ giúp y tế: Khi xuất hiện dấu hiệu nổi mẩn ngứa lan rộng, đau rát mắt dữ dội, đau bụng hoặc vàng da sau khi tiếp xúc thảo dược, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [6].

Lời khuyên cân bằng

Nhựa mủ thực vật nói chung và của dây mỏ quạ nói riêng là một cấu trúc phòng vệ tự nhiên chứa nhiều chất có hoạt tính sinh học cao [1]. Tiếp xúc bất cẩn với nhựa mủ tươi có thể dẫn tới viêm da, tổn thương niêm mạc hoặc ngộ độc nội tạng kéo dài [6]. Hãy luôn giữ sự cẩn trọng, sử dụng đồ bảo hộ khi lao động và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bộ phận nào của cây làm thuốc.