Người mắc hội chứng ruột kích thích đối mặt nghịch lý chất xơ

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là tình trạng rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính phổ biến, gây nhiều trở ngại trong sinh hoạt [1], [2]. Nhiều người mắc hội chứng này thường được khuyên ăn thêm chất xơ để cải thiện tình trạng đầy hơi, đau bụng hoặc rối loạn đại tiện [3], [2].

Tuy nhiên, không ít người sau khi bổ sung thêm cám lúa mì thì nhận thấy bụng càng chướng, đau quặn và khó chịu hơn [3], [4]. Ngược lại, việc tìm đến vỏ hạt mã đề (psyllium) lại giúp đường ruột ổn định và êm dịu hơn [4], [2].

Nhiều người lầm tưởng mọi loại chất xơ đều có tác dụng giống nhau đối với đường tiêu hóa [2]. Thực tế lâm sàng cho thấy chất xơ hòa tan (tiêu biểu là psyllium) và chất xơ không hòa tan (tiêu biểu là cám lúa mì) mang lại hiệu quả hoàn toàn trái ngược nhau trên người bệnh IBS [1], [5], [6].

Chất xơ hòa tan dạng sợi dài, độ nhớt trung bình như psyllium giúp giảm triệu chứng chung và giảm đau bụng [1], [2]. Ngược lại, chất xơ không hòa tan như cám lúa mì không mang lại lợi ích rõ rệt, thậm chí còn có thể khiến triệu chứng trở nên tồi tệ hơn ở một số người [1], [5], [6], [4].

Bản chất khác nhau giữa cám lúa mì và psyllium

Chất xơ khi vào cơ thể sẽ thể hiện các đặc tính vật lý và hóa học rất riêng biệt [2]. Cám lúa mì chứa chủ yếu là chất xơ không hòa tan [5], [6]. Khi di chuyển qua ống tiêu hóa, chất xơ này không hòa tan trong nước, giữ nguyên cấu trúc thô ráp và tăng khối lượng phân bằng cách cọ xát cơ học vào niêm mạc đại tràng để kích thích tăng tiết dịch cùng nhu động ruột [2]. Với đường ruột vốn nhạy cảm của người mắc IBS, sự cọ xát cơ học này dễ dẫn đến kích ứng và đau quặn [4], [2].

Psyllium (còn gọi là ispaghula husk) là loại chất xơ hòa tan chuỗi dài, có độ nhớt trung bình [5], [2]. Khi gặp nước trong đường tiêu hóa, psyllium hút nước và trương nở tạo thành lớp gel mềm [2].

Đặc biệt, psyllium chỉ lên men ở mức độ vừa phải trong ruột kết [2]. Quá trình này sinh rất ít khí, nhờ đó không gây chướng bụng dữ dội như các loại chất xơ chuỗi ngắn lên men nhanh (như oligosaccharides) [2]. Lớp gel mềm này di chuyển trơn tru, giúp điều hòa lưu thông ruột mà không gây cọ xát niêm mạc [2].

Bên cạnh đó, các sản phẩm phụ sinh ra trong quá trình lên men chất xơ, đặc biệt là các axit béo chuỗi ngắn, cũng tác động tích cực đến hệ vi sinh đường ruột, hệ miễn dịch và hệ thần kinh - nội tiết của ống tiêu hóa [2].

Các thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp nói gì?

Hiệu quả khác biệt giữa hai loại xơ này đã được làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu đối chứng quy mô lớn [1], [6], [4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược thực hiện năm 2009 tại các phòng khám đa khoa trên 275 bệnh nhân IBS trong độ tuổi 18-65 [4]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng 10 g psyllium (85 người), 10 g cám lúa mì (97 người) hoặc 10 g giả dược từ bột gạo (93 người) mỗi ngày trong vòng 12 tuần [4]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ đáp ứng giảm triệu chứng ở nhóm psyllium vượt trội hơn hẳn so với giả dược ở tháng thứ nhất (57% so với 35%; nguy cơ tương đối RR 1,60) và tháng thứ hai (59% so với 41%; RR 1,44) [4].

Cám lúa mì chỉ nhỉnh hơn giả dược ở tháng thứ ba (57% so với 32%), nhưng sự khác biệt này lại không đạt ý nghĩa thống kê khi phân tích ở kịch bản bất lợi nhất (RR 1,45; khoảng tin cậy 95% CI 0,97-2,16) [4]. Đáng chú ý, sau 3 tháng, nhóm dùng psyllium giảm được 90 điểm trên thang điểm mức độ nghiêm trọng triệu chứng IBS, trong khi nhóm giả dược giảm 49 điểm và nhóm cám lúa mì chỉ giảm 58 điểm (không khác biệt so với giả dược với P=0,61) [4].

Nghiên cứu năm 2009 cũng chỉ ra tỷ lệ bỏ cuộc sớm cao nhất nằm ở nhóm dùng cám lúa mì, với lý do chính là các triệu chứng IBS trở nên trầm trọng hơn [4]. Chỉ có 54 bệnh nhân nhóm psyllium, 54 bệnh nhân nhóm cám và 56 bệnh nhân nhóm giả dược hoàn thành đủ 3 tháng điều trị [4].

Năm 2015, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp sau khi sàng lọc 4.199 hồ sơ đã chọn ra 22 nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên hoặc nghiên cứu bắt chéo để phân tích [1]. Kết quả cho thấy chất xơ hòa tan giúp cải thiện đánh giá chung về triệu chứng (RR 1,49; 95% CI 1,09-2,03) và giảm điểm đau bụng (độ lệch trung bình -1,84; 95% CI -2,72 đến -0,97) [1]. Ngược lại, chất xơ không hòa tan hoàn toàn không cho thấy sự cải thiện ở bất kỳ tiêu chí nào [1].

Trước đó, một tổng quan hệ thống năm 2004 phân tích 17 nghiên cứu lâm sàng cũng cho thấy chất xơ hòa tan (psyllium, ispaghula, calcium polycarbophil) cải thiện đáng kể triệu chứng chung (RR 1,55; 95% CI 1,35-1,78) [6]. Trong khi đó, chất xơ không hòa tan (ngô, cám lúa mì) không mang lại khác biệt so với giả dược (RR 0,89; 95% CI 0,72-1,11), thậm chí trong một số trường hợp còn làm xấu đi kết quả lâm sàng [6].

Dựa trên các bằng chứng cập nhật, các hướng dẫn lâm sàng hiện nay đã xếp psyllium (ispaghula husk) vào nhóm liệu pháp ban đầu hợp lý cho người bệnh IBS, đồng thời khẳng định các sản phẩm chứa xơ không hòa tan như cám lúa mì không có ích trong điều trị hội chứng này [5].

Giới hạn của bằng chứng và vai trò của các dạng xơ khác

Mặc dù bằng chứng ủng hộ psyllium khá vững chắc, các tổng quan hệ thống cũng chỉ ra các nghiên cứu hiện tại có độ không đồng nhất mức độ vừa về mặt lâm sàng, phương pháp và thống kê, kèm theo nguy cơ sai lệch ở mức vừa phải [1]. Việc bổ sung xơ không thể thay thế toàn bộ phác đồ điều trị và lợi ích nhìn chung chỉ ở mức độ cải thiện triệu chứng thực nghiệm, đặc biệt rõ ở người có táo bón là triệu chứng nổi bật [3], [6].

Bên cạnh psyllium và cám lúa mì, các dạng chất xơ khác cũng được đưa vào đánh giá [7], [5]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2021 trên 60 bệnh nhân IBS theo tiêu chuẩn Rome IV khảo sát chất xơ cây xương rồng nopal (chứa cả xơ hòa tan và không hòa tan) [7]. Bệnh nhân được chia thành 4 nhóm dùng 10, 20 hoặc 30 g/ngày nopal hoặc 30 g/ngày giả dược dextrose trong 1 tuần [7].

Kết quả ghi nhận liều 20 g/ngày và 30 g/ngày giúp giảm nhẹ triệu chứng lần lượt là 87% và 80% (vượt trội so với 33% ở nhóm giả dược) [7]. Nhóm dùng 20 g/ngày có 67% người giảm trên 50% điểm mức độ nghiêm trọng IBS-SSS [7]. Dù vậy, liều 30 g/ngày lại khiến phân lỏng hơn và nghiên cứu chỉ kéo dài trong 1 tuần, đòi hỏi cần thêm thử nghiệm dài hạn hơn [7].

Đối với các chất tiền sinh học (prebiotics), dữ liệu hiện vẫn chưa đưa ra kết luận chắc chắn, dù lượng nhỏ fructo-oligosaccharides hoặc beta-galacto-oligosaccharides mỗi ngày có thể mang lại triển vọng [5].

Hiểu lầm thường gặp về bổ sung chất xơ

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ mắc bệnh đường ruột thì ăn thật nhiều rau già, cám thô" [2]. Trên thực tế, khảo sát dinh dưỡng trên 53 bệnh nhân IBS cho thấy lượng chất xơ trong khẩu phần của họ vốn đã thấp (chỉ đạt 4,5 ± 1,2 g trên 1.000 calo) [8]. Lượng xơ hòa tan ăn vào thấp hơn nhiều so với xơ không hòa tan (1,46 ± 0,74 g/ngày so với 6,21 ± 2,67 g/ngày) [8]. Phân tích tương quan cho thấy lượng xơ tiêu thụ có mối tương quan nghịch với các triệu chứng chung [8].

Tuy nhiên, việc vội vã tăng mạnh cám thô hoặc chất xơ không hòa tan nhằm bù đắp lượng thiếu hụt thường gây phản tác dụng [4]. Cám lúa mì làm tăng khối lượng chất thải nhưng kích thích cơ học mạnh, dễ gây co thắt bụng dữ dội hơn [4], [2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại xơ hòa tan đều giống nhau [2]. Các chất xơ hòa tan chuỗi ngắn lên men rất nhanh trong ruột kết, sinh ra lượng lớn khí carbon dioxide, hydro hoặc metan, dẫn tới chướng bụng, ợ hơi và quặn đau [2]. Trong khi đó, psyllium là xơ hòa tan chuỗi dài lên men vừa phải, tạo lớp gel bảo vệ mà không sinh nhiều khí [2].

Nhóm người bệnh nào cần thận trọng?

Chất xơ không phải là phương thuốc vô hại cho mọi trường hợp [3]. Khi sử dụng chất xơ bổ sung, các tác dụng không mong muốn có thể gặp phải bao gồm khó chịu vùng bụng và đầy hơi [3].

Những người mắc IBS có triệu chứng tiêu chảy chiếm ưu thế cần thận trọng với liều lượng xơ [7]. Chẳng hạn trong nghiên cứu xơ nopal, liều cao 30 g/ngày đã làm gia tăng tình trạng phân lỏng [7].

Người có tiền sử tắc ruột, dính ruột hoặc rối loạn nhu động thực quản cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng dạng bột xơ tạo khối như psyllium. Khi uống psyllium, người dùng bắt buộc phải hòa cùng đủ nước; việc thiếu nước có thể khiến khối gel đặc quánh gây nghẹn hoặc tắc nghẽn đường tiêu hóa. Người bệnh có các bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc hấp thu qua đường ruột cũng cần tham vấn nhân viên y tế để tránh cản trở hấp thu thuốc.

Áp dụng chất xơ đúng cách trong thực tế

Để sử dụng chất xơ an toàn và hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng IBS, việc tuân thủ các nguyên tắc dùng xơ đúng cách đóng vai trò quyết định [3]:

  • Lựa chọn nguồn xơ phù hợp: Ưu tiên chất xơ hòa tan như psyllium thay vì sử dụng cám lúa mì thô hoặc các loại chất xơ không hòa tan dạng hạt thô cứng [1], [5], [4].
  • Tuân thủ nguyên tắc khởi đầu: Bắt đầu từ liều thấp rồi tăng dần từ từ để hệ vi sinh vật và thành ruột kịp thời thích nghi, tránh gây đầy hơi hoặc co thắt đột ngột [3]. Thử nghiệm dùng psyllium với liều 10 g mỗi ngày đã cho thấy hiệu quả giảm triệu chứng rõ rệt sau 1 đến 2 tháng sử dụng [4].
  • Thời gian thử nghiệm hợp lý: Bệnh nhân cần kiên trì theo dõi trong một khoảng thời gian đủ dài, đồng thời thực hiện đánh giá kết quả sớm và định kỳ để cân nhắc tiếp tục hay điều chỉnh liều [3].
  • Uống đủ nước: Khi bổ sung psyllium, cần hòa tan bột hoàn toàn vào cốc nước lớn và uống thêm nước lọc trong ngày nhằm tạo điều kiện cho chất xơ ngậm nước tạo gel mềm trơn tru [2].
  • Theo dõi phản ứng cơ thể: Nếu cảm giác chướng bụng, đau quặn tăng lên hoặc xuất hiện tình trạng phân lỏng ngoài ý muốn, cần giảm liều lượng hoặc tạm ngừng và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị [3], [7], [4].

Chất xơ mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tổng thể như hỗ trợ hạ cholesterol máu, kiểm soát đường huyết và quản lý cân nặng [2]. Tuy nhiên đối với hội chứng ruột kích thích, việc chọn đúng loại xơ hòa tan như psyllium và tránh các dạng xơ thô không hòa tan như cám lúa mì chính là chìa khóa để bảo vệ đường ruột bình yên [1], [5], [4].