Những ai không nên tự ý dùng thạch tầm làm nước uống hàng ngày?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc, phẩm màu tự nhiên hay thức uống truyền thống để thanh nhiệt, bồi bổ cơ thể mỗi ngày. Gần đây, thạch tầm (chất màu tự nhiên chiết xuất từ cánh kiến đỏ) được không ít người truyền tai nhau pha chế làm nước giải khát dùng thường xuyên. Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng loại thức uống này như nước lọc hằng ngày tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sức khỏe.

Câu trả lời dứt khoát từ góc nhìn y khoa dự phòng là: Không phải ai cũng có thể tùy tiện dùng thạch tầm làm nước uống hàng ngày. Đặc biệt, phụ nữ mang thai, người có tiền sử hạ đường huyết và người đang điều trị các bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây là những nhóm đối tượng cần hết sức thận trọng, không nên tự ý dùng khi chưa có chỉ định y khoa.

Cơn sốt nước uống thạch tầm và những ngộ nhận phổ biến

Trong xu hướng chuộng các sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên, thạch tầm hay chất màu cánh kiến đỏ vốn được biết đến trong công nghiệp thực phẩm đang dần len lỏi vào bếp ăn gia đình dưới dạng nước uống giải nhiệt. Rất nhiều người lầm tưởng rằng những gì chiết xuất từ tự nhiên, có nguồn gốc côn trùng hay thực vật bản địa thì đều lành tính, uống càng nhiều càng giúp mát gan, lọc máu mà không gây tác dụng phụ.

Thế nhưng, giữa việc sử dụng một lượng rất nhỏ như một phụ gia tạo màu trong chế biến thực phẩm và việc sắc, hãm uống đậm đặc hằng ngày thay nước lọc là hai khái niệm hoàn toàn khác biệt. Cơ thể con người cần một hệ thống chuyển hóa ổn định, và bất kỳ hợp chất sinh học đậm đặc nào khi nạp liên tục vào đường tiêu hóa cũng tạo thêm gánh nặng cho gan và thận để đào thải.

Sự ngộ nhận về tính an toàn tuyệt đối của thảo dược và chế phẩm tự nhiên đã khiến không ít người chủ quan, bỏ qua các cảnh báo y tế căn bản. Việc tự ý gom nhặt thông tin truyền miệng để chế biến nước uống đậm đặc dùng dài ngày là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các phản ứng bất lợi khó lường trên những cơ địa nhạy cảm.

Cơ chế tác động và bản chất của thạch tầm

Về mặt sinh học và công nghệ thực phẩm, chất màu thạch tầm là một chất màu tự nhiên có màu đỏ đặc trưng, được chiết xuất chủ yếu từ loài côn trùng cánh kiến đỏ có tên khoa học là Kerria lacca ^[1]. Từ lâu, chất này đã được ứng dụng trong ngành thực phẩm và đồ uống với vai trò là phụ gia tạo màu đỏ tự nhiên nhằm tăng tính hấp dẫn của món ăn ^[1].

Trong chuỗi sản xuất hiện đại, chất màu từ cánh kiến đỏ ngày càng được nghiên cứu ứng dụng để thay thế cho chất màu cochineal vốn thường liên quan đến các phản ứng dị ứng ở người tiêu dùng ^[1]. Dù có nguồn gốc sinh học tự nhiên, thành phần hóa học của thạch tầm chứa các phức hợp hữu cơ phức tạp cần sự tham gia của các enzym chuyển hóa tại đường tiêu hóa và gan để phân giải và thải trừ ra ngoài cơ thể.

Khi dùng dưới dạng nước uống hằng ngày, nồng độ các hợp chất này đi vào cơ thể sẽ cao hơn gấp nhiều lần so với lượng vi lượng dùng để tạo màu trong thực phẩm thông thường. Sự tích tụ các phân tử màu và hợp chất hữu cơ có thể làm thay đổi môi trường tiêu hóa, tác động gián tiếp đến khả năng hấp thu dinh dưỡng và can thiệp vào quá trình chuyển hóa nội sinh.

Nghiên cứu khoa học thực tế nói gì về độ an toàn?

Để đánh giá tính an toàn của chất màu thạch tầm, một nghiên cứu phi lâm sàng công bố năm 2022 đã tiến hành kiểm tra độc tính toàn diện và khả năng sinh kháng nguyên trên động vật thí nghiệm ^[1]. Các nhà khoa học đã thực hiện thử nghiệm độc tính cấp tính và bán cấp đường uống trên chuột cống trắng dòng Sprague-Dawley bằng dung dịch chất màu thạch tầm tinh khiết pha trong nước, kết hợp với một chuỗi các xét nghiệm độc tính di truyền ^[1].

Kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy, khi cho chuột uống một liều đơn duy nhất lên đến 5.000 mg/kg thể trọng, các nhà nghiên cứu không ghi nhận trường hợp chuột nào tử vong ^[1]. Từ đó, nhóm nghiên cứu đã xác định mức liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống của chất màu thạch tầm trên chuột cống Sprague-Dawley là lớn hơn 5.000 mg/kg thể trọng ^[1].

Tiếp tục đánh giá trong nghiên cứu bán cấp kéo dài 90 ngày, các nhà khoa học nhận thấy ở nhóm chuột uống mức liều 200 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng xuất hiện hiện tượng tăng tiết nước bọt thoáng qua ^[1]. Đáng chú ý, hiện tượng này không đi kèm bất kỳ tổn thương mô bệnh học nào tại các tuyến nước bọt của chuột ^[1]. Đồng thời, ở nhóm chuột dùng liều 500 mg/kg thể trọng, các nhà nghiên cứu quan sát thấy hiện tượng lắng đọng sắc tố màu đỏ tím trên bề mặt xương đùi và xương sọ ^[1].

Những biểu hiện trên được ghi nhận là các tác động không gây hại liên quan đến thạch tầm, và không có tác dụng phụ độc hại nào được phát hiện trên tất cả các thông số kiểm tra ^[1]. Từ các quan sát này, nghiên cứu đã thiết lập mức liều không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) là 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày trên đối tượng động vật thực nghiệm ^[1]. Bên cạnh đó, các thử nghiệm độc tính di truyền chứng minh thạch tầm không gây đột biến gen và không làm gãy nhiễm sắc thể ^[1]. Khi thử nghiệm phản ứng phản vệ qua da thụ động trên cơ thể sống để đánh giá tính sinh kháng nguyên, thạch tầm không gây ra phản ứng phản vệ ở da như chất đối chứng dương là ovalbumin, cho thấy chất này không có tính sinh kháng nguyên ^[1].

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng này cung cấp cơ sở quan trọng về mức độ an toàn cơ bản của thạch tầm khi dùng làm phụ gia, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là mới chỉ thực hiện trên loài chuột cống Sprague-Dawley và trong phòng thí nghiệm ^[1]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên cơ thể người, đặc biệt là khi con người uống thạch tầm như một loại nước giải khát thường nhật.

Vì sao phụ nữ mang thai cần thận trọng tối đa?

Phụ nữ trong giai đoạn mang thai là đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước mọi chất đưa vào cơ thể. Cần khẳng định rõ ràng rằng, hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của việc uống thạch tầm hằng ngày đối với phụ nữ mang thai; tất cả các dữ liệu an toàn hiện có mới chỉ dừng lại ở loài chuột cống trong phòng thí nghiệm ^[1].

Trong thai kỳ, hàng rào nhau thai bảo vệ thai nhi nhưng cũng rất dễ bị thẩm thấu bởi các hợp chất lạ chưa được kiểm chứng lâm sàng. Việc tích tụ sắc tố màu trên mô xương từng được ghi nhận ở chuột thực nghiệm ở mức liều 500 mg/kg thể trọng là một dấu hiệu đòi hỏi sự thận trọng cao độ ^[1]. Dù trên động vật đây là hiện tượng không gây tổn thương mô ^[1], không ai có thể đảm bảo điều này không gây xáo trộn cho quá trình khoáng hóa xương và phát triển tế bào của thai nhi.

Bên cạnh đó, hệ tiêu hóa và gan của người mẹ trong thai kỳ luôn phải làm việc với công suất cao hơn bình thường để nuôi dưỡng thai nhi. Việc uống nước thạch tầm thường xuyên có thể gây áp lực chuyển hóa không cần thiết, làm tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa hoặc kích ứng niêm mạc ruột. Do đó, thai phụ tuyệt đối không nên tự ý dùng thạch tầm làm nước uống thường nhật.

Nguy cơ tiềm ẩn đối với người dễ hạ đường huyết

Người có cơ địa đường huyết thấp hoặc bệnh nhân đái tháo đường đang kiểm soát đường huyết bằng thuốc thường xuyên đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết đột ngột. Hiện tại, chưa có bất kỳ công trình nghiên cứu nào khảo sát tác động của thạch tầm lên chỉ số đường huyết hay cơ chế điều hòa insulin trên người; dữ liệu hiện có chỉ đánh giá độc tính chung trên động vật khỏe mạnh ^[1].

Khi người bệnh tự ý nấu nước thạch tầm uống thay nước hằng ngày, thói quen này có thể làm thay đổi chế độ dinh dưỡng và sự hấp thu carbohydrate tại ruột. Một số người có xu hướng uống nước thảo mộc lúc bụng đói hoặc thay thế bữa phụ nhẹ, điều này rất dễ kích hoạt các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng với triệu chứng run rẩy, hoa mắt, vã mồ hôi và choáng váng.

Hơn nữa, việc tự ý bổ sung các dung dịch đậm đặc từ côn trùng tự nhiên vào chu trình ăn uống khi chưa hiểu rõ tác động chuyển hóa có thể làm xáo trộn tính ổn định của đường huyết. Nếu không theo dõi sát sao, người bệnh rất dễ rơi vào tình trạng mất kiểm soát chỉ số đường huyết mà không rõ nguyên nhân xuất phát từ đâu.

Người dùng thuốc điều trị mạn tính: Cảnh giác tương tác chuyển hóa

Những người đang phải duy trì thuốc tây điều trị bệnh mạn tính như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hay tim mạch cần đặc biệt lưu tâm. Hiện nay chưa có dữ liệu lâm sàng nào nghiên cứu về tương tác giữa thạch tầm với các hoạt chất thuốc điều trị trên cơ thể người; các nghiên cứu mới chỉ xác nhận thạch tầm không gây đột biến gen và không sinh kháng nguyên trên động vật thực nghiệm ^[1].

Dù vậy, khi một lượng lớn chất màu và hợp chất sinh học từ thạch tầm được hấp thu vào máu mỗi ngày, chúng đều phải đi qua gan để chuyển hóa qua hệ thống enzym cytochrom P450. Đây cũng chính là con đường chuyển hóa của phần lớn các loại thuốc điều trị mạn tính hiện nay. Sự cạnh tranh enzym hoặc can thiệp bài tiết tại thận có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.

Hậu quả là thuốc điều trị có thể bị giảm tác dụng kiểm soát bệnh, hoặc ngược lại, tích tụ nồng độ quá cao dẫn đến ngộ độc thuốc mà người bệnh không hề hay biết. Tự ý kết hợp nước uống thạch tầm hằng ngày với phác đồ điều trị của bác sĩ là hành động tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây mất cân bằng trị liệu.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Nếu bạn có nhu cầu sử dụng thạch tầm trong đời sống, cách tiếp cận an toàn nhất là chỉ nên xem đây như một chất tạo màu thực phẩm tự nhiên trong các món ăn truyền thống với một lượng vừa phải, không nên dùng thường xuyên. Việc biến một chất phụ gia tạo màu thành nước uống hằng ngày thay cho nước lọc là một thói quen thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.

Tuyệt đối không nên tự ý thu hái, chế biến các chế phẩm từ cánh kiến đỏ trôi nổi trên thị trường không rõ nguồn gốc xuất xứ, bởi nguy cơ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng là rất lớn. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy kết quả an toàn chỉ đạt được khi sử dụng chế phẩm thạch tầm có độ tinh khiết cao được chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm ^[1].

Đối với những người có bệnh nền, phụ nữ đang mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị mạn tính, nguyên tắc bất di bất dịch là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược mới nào vào chế độ ăn uống. Lắng nghe cơ thể và duy trì thói quen uống đủ nước lọc sạch, ăn uống cân bằng mới chính là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững nhất.